Punk müziğin çeşitli formlarında tarihî olarak değişmeyen bir ortak bir özellik göze çarpar: Birtakım genç beşerler bıkmış ve kızgındırlar. Hikâye, 1970’lerde Sex Pistols, Clash, Patti Smith üzere öncülerle başladı. 1990’ların sonuna hakikat, Green Day ve The Offspring üzere kümeler geçmişten gelen halden kalanı kısmen ana akıma taşıdı. 2010’larda ise My Chemical Romance, Paramore ve Fall Out Uzunluk ana akımı hem tarz hem içerik bakımından sürünün dışındaki sürülere de hitap edecek hâle getirdi. Lakin 1990’ların sonu ve 2000’lerin başında çoğunluğu Kaliforniya Punk alt akımının mensubu kümeler tarafından üretilen birtakım müziklerde, kademeli olarak nizam tarafından sindirilmiş olsa da, bariz bir hayal kırıklığı ve uyanış kendini gösteriyordu.
Basitleştirmek ismine, aslında oldukça tartışmalı genelleyici sosyolojik tabirleri kullanırsak, Kuzey Amerika Punk Rock’ının bahsettiğim kısmı, “Baby Boomers” jenerasyonu tarafından kurulan dünyada sıkışmış hisseden “Generation X” çocuklarının ürettiği ve ardılları “Millennials” tarafından tüketilen bir kültür çıktısı.
“Baby Boomers”, ABD’de II. Dünya Savaşı sonrası nüfus patlamasına işaret eden, istatistiksel olarak birçok kaynağın 1946-1964 ortası doğan kuşağa verdiği isim. “Generation X” yahut vakit zaman “MTV Generation” olarak anılan jenerasyon genelde 1960-1980 ortasında, “Millennials” ise 1980-2000 ortasında doğanlar olarak tanımlanıyor. Bu aralıklar kesin ve belirleyici olmasa da, bu üç tarif ABD’de ve Batı kültürünün tezahür ettiği öbür ülkelerde de II. Dünya Savaşı’ndan sonra doğan üç kuşağı tanımlamak için kullanışlı bulunmuş olsa gerek ki çokça zikrediliyor.
Neoliberal iktisat siyasetleri ve sanayi ihtilalleri sonrasında bir adım daha ileri gidecek siyasal ortamın bulunmasıyla birlikte empoze edilen savaş sonrası “ilerlemeci” tüketim nizamına hapsedilmiş, çoğunlukla beyaz, çoğunlukla erkek, orta sınıf, banliyö sakini Amerikalı gençlerin toplumun onlara söylediği palavraların farkına varışı ve bazılarının de bu farkındalığı aksiyona dönüştürmesi, devrin punk rock kümelerinde benim şahsî olarak epey enteresan bulduğum bir formda tezahür etmiş üzere görünüyor. Bu durumun müzisyenlerin politik bir üretime yönelmelerinde de tesiri var.
Müzik, beşere dair neredeyse her şey üzere (belki de ne yazık ki) hiçbir vakit siyasetten başka düşünülemiyor. Politik müzik, ne punk’a ne de ABD’li müzisyenlere ilişkin. Fakat bu örnekte politikleşmenin bir toplumsal şuurdan fazla günlük sıkıntılardan, duygusal isyanlardan geldiği açık. Buna karşılık devrin birçok örneğinde problemin sadece isyandan ibaret kaldığı, bir bilinçlenmeye ulaşmadığı da görülebilir. Mevzubahis hayal kırıklığı ve öfkenin, sistemin öğütleri ve kurallarının şiddetli bir reddine dönüştüğü, fakat sırf anlatıcının aydınlandığı ve şuurun anlatıya ve anlatıcıya biat düzeyinde kaldığı bir örnek de 1999 yılında David Fincher tarafından sinemalaştırılan Chuck Palahniuk romanı Fight Club.
“Bizi bir gün milyoner, sinema ilahı, rock yıldızı olacağımıza inandıran TV ile büyüdük. Ancak olmayacağız. Bu gerçeği yavaş yavaş öğreniyoruz. Ve çok, çok kızgınız.”
“Generation X” buhranı, temelde üstteki alıntıdan ibaret: Bize bir şeyler hayal ettirildi. Bu hayallerin ulaşılamaz olduklarını anladık. Bu durum pek de güzelimize gitmiyor.
Bu noktada, “Generation X” kültürünün, “Baby Boomers” üzere daha özel şartlara bağlı yahut “Millennials” üzere dünyanın makul bir noktaya kadar irtibat araçlarını küreselleştirmesiyle tarifini bulmuş başka jenerasyonlardan yapısal bir farkı olduğunu belirtmek gerek. Türkiye’yi ele alırsak sistemin hayal üretip satması ve bir kuşağı bununla yetiştirmeye başlaması için evvel neoliberalizmi yerleştirmesi gerektiğini görebilir, bunun da lakin 1980’lerde gerçekleşmeye başladığını iddia edebiliriz.
Yaşam usulü reklamcılığının ve tüketim döngüsü boyunduruğunun oturtulabilmesi için silahlı yahut silahsız faal bir çatışma olmaması, varsa bile nizam içinde denetimli bir formda denetlenerek yürümesine müsaade verilmesi gerekir. Bununla bir arada liberal sistemin kurulması ve satılacak olanın alınacağından emin olunması da bir o kadar elzem. 24 Ocak 1980 tarihinde periyodun başbakanlık müsteşarı Turgut Özal ve grubu tarafından hazırlanan iktisat paketiyle devletçi iktisattan, liberal iktisada geçişin birinci adımları kamuoyuna duyuruldu. Bu nizam, Özal’ın darbe hükümetinin birinci iki senesi devlet bakanı ve başbakan yardımcısı, 1983-1989 yılları ortası başbakan ve 1989-1993 yılları ortası ise cumhurbaşkanı olarak misyon yaptığı periyotta uygunca pekiştirildi. Türkiye’nin Generation X’i yahut tahminen de bunun lakin muadili kabul edilebilecek jenerasyonunun 1980’lerde doğmuş beşerler olduğunu düşünmek bu sebeple sanıyorum ki yanlış olmaz. Tahminen de kendimize Özal jenerasyonu demeliyiz. “70’lerin sonu 90’ların başı ortasında doğmuş çocukların unutamadığı 10 şey”:
1.
Sonrasında bu jenerasyonun yaşadığı bir illüzyondan uyanma denemesi için ise bkz. Seyahat Ayaklanması. Odağı daha fazla kaybetmeden ABD’de 1990’ların ortasından, 2000’lerin ortasına kadar bu hikâye kapsamında olduğunu düşündüğüm birkaç örnekle devam edelim:
Allahın belası sokaktaki her çocuk
Büyük insan olacaktı, serseri değil
Bir ABD banliyö mahallesinde, tıpkı sokakta büyüyen çocuklar “iyi değiller”. En azından onlara satılan keyifli ve huzurlu gelecekten farklı, sıkıntı hayatlar yaşıyorlar. Çocukluklarında gerçeklikten uzak hayal kurmalarına müsaade verildi ve yaşadıkları hayal kırıklığıyla baş etmekte zorlanıyorlar. Bu öfke çoğunlukla sadece bir yakarış noktasında kalıyor, politik bir çerçeve bulamıyor. The Offspring’in 1989 yılında yayımladığı birinci albümde “Kill the President” (Başkanı Öldür) isimli bir müzik olduğunu göz önünde bulundurursak, siyasetten uzak olduklarını söylemek sıkıntı olur. Lakin bu mevzu özelinde insanların ferdî travmalarının hikâyesini anlatmak, tahminen yeniden o insanların temsilini toplumun nezdinde gerçekleştirmek, biriken ve patlayan bu rahatsızlığı anlatıyor olabilir.
Hangi aptal şiir bu konutu düzeltecekse
Her gün okuyayım o şiiri
“Emo” kültürü, punk’tan hatta aslında Hardcore Punk’tan türemiştir denir: “Emotional Hardcore Punk”. Blink 182 bu geçişin Pop-Punk’a göz kırpan bir kısmında, ortada bir yerde kalıyor. Hâliyle malzeme hayatın gerçeklerinden bir nebze uzak, tahminen “birinci dünya problemi” olarak düşünülmesi beklenen bir ekip ferdî sıkıntıları duygusal bir formda ancak birebir vakitte toy gitar ve davul ritmleriyle dışavurunca, ortaya az çok bu çıkıyor. Her ne kadar kültürün kendini temsil ettiği giysi usulü üzerinden ve bir devir bu dış görünüşün sermaye tarafından son derece fazla sömürülmesi sebebiyle bilhassa bu alt kültür mensuplarından birkaç yaş büyük insanlarca hunharca aşağılansa da, konunun temelinde çoğunlukla ailevi sıkıntılar yatıyor. Harika, kurallı ve “normal” aile hayalinden, ebeveynlerinin ortasındaki meseleler yahut şahsen ebeveynleri ile yaşadıkları problemler yüzünden uyanmış ergenlik çağındaki çocukların kendini temsil etme gayretini, her ne kadar çiğ de olsa, göz önünde bulundurmanın kullandığım bağlam yeri için değerli olduğunu düşünüyorum. Müziğin ismi “Çocuklar İçin Birlikte Kalın” üzere ebeveynlere direkt bir bildiri içerse de, buna bir uyanış, bir aksiyon demektense, hayal kırıklığı ve öfke beyanı demek daha yerinde olur.
Mükemmel olmaya çalıştım
Ama hiçbir şey buna bedel değildi
“Pieces” ve klibi, konunun illüzyondan uyanma yönünün, TV ve aslında tüm kitle bağlantı sistemleri aracılığıyla zerk edilen hegemonik kültürün çakmalığının direkt bir örneği. “Stay Together For The Kids” ile emsal bir duygusal temelden gelmekle, yeniden ergen hezeyanı olarak isimlendirilmesi mümkün bir hayal kırıklığı beyanı olmakla birlikte, içerdiği (sığ da olsa) toplum eleştirisiyle ondan ayrışıyor. Harikaya, Amerikan Rüyası’na dair yahut yaşadığınız ülkedeki toplumsal anlatı neyse ona karşı yaşadığınız inanç kaybı, saçınızı gözünüzün önüne düşürmenize sebep olmak zorunda değil elbette. Yani hâlâ ana akım bir kültürleşme kelam konusu lakin en azından, stilize da olsa bu inanç kaybının bir değişim getirme yolunda işe fayda olduğunu söylemek mümkün. Bununla birlikte saçının gerisine saklanmak da aslında toplumsal tertibe iştirakle ilgili bir şeyler söyler. Ana akım kültürün altında sadece ana akım diye mana yokmuş üzere davranmak, toplumsal bilimlerin bir kısmının çok uzun müddettir yaptığı devasa bir kusur.
Kayıp çocuklar kirli hızlarla bugün
Kimsenin umurunda değil üzere görünüyor
…
İnancımı kaybettim buna
Bu var olmayan kasabaya
Bu temsillerin ABD’nin çoğunlukla endüstriyelleşmiş banliyö kasabalarından çıkması birçok farklı bahse temas edebilir. Konuşulması gerekenlerden birini bir Urban Dictionary girdisinde bulmak mümkün:
Banliyö Ezası: Çok bir sıkkınlık hissi, sadece enteresan bir şeyler olsun diye kendinizi yumruklamak isteyeceğiniz derecede. Banliyöde yaşamak üzere.
“Bugün okul beni banliyö sıkkınlığına itti.”
#banliyö #sıkkınlık #ölmek #müzikgrubu
Son etiketin de gösterdiği üzere, bu mekânsal ve toplumsal mefhumun müzikle kurduğu ilgide, “meta” olarak (aslında yanlış bir biçimde) geçen, hikâye hakkında hikâye anlatan bir durum var çünkü Suburban Boredom isimli ABD’li bir müzik kümesi mevcut.
Endüstrileşmenin akabinde günlük temel gereksinimlerin karşılanması için gereken emek ve müddetin azaldığından bahsedilebilir. Bu azalmanın diğer şeyler, sanat, bilim vs. üzerine çalışmak için açtığı vakitten da, Marx’ın öngördüğü üzere, kelam etmek mümkün. Lakin Marx’ın vaktinden beri gereksinimlerin iptidai, temel, birincil kaldığını söyleyemeyiz. Çünkü bir ölçüye kadar neye muhtaçlığımız olduğunu bilmiyoruz, bize söyleniyor. İşini uygun yapan reklamcıların gurur kaynağı mükafatları, bize muhtaçlığımız olmayanı ne kadar başarılı satabildikleri üzerinden takdim ediliyor. Dijital medya sıkılmamıza müsaade vermiyor, tüketim toplumu durmamıza. Meğer Gayatri Devi’nin sav ettiği üzere, tahminen de can kasveti özgür bir zihnin son ayrıcalığı.
Banliyölerle ilgili bir öteki bir durum da, ABD banliyölerinin birçoğunun sakinlerinin personel sınıfı ya da orta sınıf olması. Endüstriyelleşmiş toplumlarında personel sınıfının “fazla alakadarlığı” ve orta sınıfın “makul” hayatı, neoliberal siyasetlerle ve bu insanların coğrafik olarak neredeyse tecrit edilmiş küçük bir kasabada yaşadığı gerçeğiyle de birlikte okunduğunda, yol kenarı market otoparklarını mesken tutan, toplumsal, varoluşsal kederlerini şiddetli hallerde dışa vuran genç beşerler doğal sonuçlar olarak görülmeli. Bu öfkeli toyluk punk müzikle karşılaştığında, punk’ın tabiatından da kaynaklanan süratli bir eşleşme, benimsemenin gerçekleşmesi de sanırım pek şaşırtan değil.
Bugün kendimi buna adıyorum, ölmekte olan dileğim için yaşıyorum
Her şeyi veriyorum
Artık bir neden var, bir neden var
Her şeyi vermek için
Dönemin punk rock kümelerinin duygusal ve ferdî isyandan beslenmesi, daha evvel de bahsettiğim üzere birden fazla vakit reaksiyonların şahsî yakarış düzeyinde kalmasıyla sonuçlanıyor. Rise Against, bu rahatsızlığı daha ileri taşıyanlardan. Bilhassa etraf mevzularında epey kızgın ve teşvik edici iş ürettiler ve üretiyorlar. Bir yandan da mülteci krizinden ABD’deki idam cezası uygulamasına, insan hakları ihlallerine, savaş cürümlerine kadar bir çok mevzuda yazılmış müzikleri da var. Burada temel fark, o denli görünüyor ki, emel. Hayal kırıklığı ve öfke şayet bir hedefe, bir nedene, bir şeyleri değiştirmeye yönlendirilirse ister istemez politik bir telaffuz ortaya çıkıyor. Hedef insan için epey değerli, akıl sıhhatimizin, huzurumuzun dahi kilit noktalarından biri olabiliyor. “Kendinden büyük bir amaca” bu rahatsızlığı yönlendirmek bu bakımdan bir kazan-kazan hissiyatı sağlayabiliyor. Siz içinizi döküyorsunuz, bir yandan da siz döktükçe birileri bir ihtimal sizin rahatsızlığınıza ortak oluyor ve toplumsal bir şuur gelişiyor. Kuzey Amerika Punk Rock’ında bu biçim politik telaffuz gelişimlerinin hayal kırıklığı ve illüzyondan uyanma safhalarından geçiyor oluşu, bu üslup müziği de içerdiği bildirisi da emsal protest müzik cinslerine nazaran kimi vakit daha samimi bir hâle getiriyor. Tahminen biraz toy zira. İçten üzere geliyor.
Hiç etrafıma bakmamıştım, hiç sorgulamamıştım
Sonra biraz Howard Zinn okudum ve artık daima bunalımdayım
Ve yılların umursamazlığı yüzünden artık uyuyamıyorum
Sırf biraz Noam Chomsky okudum diye
Punk’a tahminen zeki diyen çıkar (mesela ben) lakin politik farkındalık ile ilgili akademik referans veren bir punk rock müziği sanırım pek fazla yoktur. Evet, Bad Religion’ın vokali olan, tıpkı vakitte University of California’da hayat bilimleri ve paleontoloji, Cornell Univerity’nde de evrim dersleri veren zoolog Greg Graffin bu muhabbetlerde daima örnek gösterilir. Fakat NOFX vokali ve müzik muharriri Fat Mike’ın yaşadığı uyanışı ve sonrasında çektiği uyku problemini bu geçişi betimleyecek formda anlatması tahminen de punk rock rahatsızlığının politikleşmesine en yeterli örneklerden biri. NOFX en baştan beri çıkıntılı müzik kelamlarıyla bilinir lakin direkt politikleşmeleri, ABD’nin dış alakaları, uyuşturucu siyaseti, din, toplumsal cinsiyet eşitliği ve cinsel özgürlük üzere politik bahisleri işleyen müzikler yapmaları, kümenin müzik hayatının lakin belli bir safhasında gerçekleşti. Başkanlık devri sırasında Geroge W. Bush’a karşı çıkarılan, Fat Mike’ın yapımcılığını üstlendiği, The Offspring, Rise Against, Anti-Flag, Pennywise, Green Day, Sum 41 ve No Doubt’ın da ortalarında bulunduğu birçok punk ve rock kümesinin birer müzikle dayanak verdiği Rock Against Bush Vol. 1 ve Vol. 2 bu hallerinin tahminen de en somut meyvesi.
Fat Mike’ın toplumsal içerikli üretim konusunda geldiği nokta, punk’ın pek de aşina olmadığı bir yer. Eski eşi Soma Snakeoil ile birlikte yazdıkları, ortalarında seks personelleri, savaş gazileri ve ruhsal rahatsızlıklardan muzdarip beşerler üzere punk kültürünün anlatısal olarak sahiplendiği sokakta yaşayan bir küme insanın hikâyesini anlatan Home Street Home müzikalinin kaydının tamamına ulaşmak artık ne yazık ki mümkün değil. Lakin müzikalden bir replik punk kuşağını ve kültürünü aşağı üst tanım etmeye yetiyor.
“Hayaller, hippiler ve plaza insanları* içindir.”
Müzikalin yazım ve prova kademesine dair görüntülerde hikâyenin, müzikaldeki “Mom” karakteri üzere, bir “sokak annesi” olarak bir mühlet geçirmiş ve seks personelliği de yapmış Soma Snakeoil’in anılarından da yararlandığını görmek mümkün. Verilen en kıymetli bildiri tahminen de bu insanların bir seçim sonucu bu hayatı yaşıyor olabilecekleri ihtimali. Sistemin dayattığından farklı bir aileye ilişkin hissetmek bunun en kıymetli kesimi. Fight Club‘daki takviye kümesi buna sistemin ürettiği tahlil, dövüş kulübünün kendisi ise organik olarak oluşan yanıt.
Punk, kökünde ergenlik olan bir müzik çeşidi. İçinde öfke olan, uyumsuzluk olan, ferdî sorunlardan kaçış yahut yüzleşme olan, bir noktadan sonra da kimileri için içinde başkaldırı olan bir alt kültür. Tahminen de bu bağlamda Fight Club ve 1990’lar/2000’ler Kuzey Amerika Punk Rock’ını birbirine bağlayan endüstriyel neoliberal sisteme karşı duyulan hayal kırıklığı ve öfkedir. Sonrasında uyanış, öfke ve şiddet. Pogo yapmayalı uzun vakit oldu, biriyle arbede etmeyeli de.
*Orijinali “yuppy”. Mesleğinde yükselmek isteyen, maddi gayeleri olan genç ve hırslı insan. Şimdiki kullanımda “plaza insanı” tabirini anlamsal olarak uygun gördüm.
