Lucian Freud’u sanatkarın Holland Park’taki konutunun merdivenlerine kadar takip ederken, sanat eleştirmeni Sebastian Smee’nin gözüne bir şey takıldı. Stüdyo kapısının yanında, Freud’a ilişkin “Francis Bacon’ın Portresi” (1952) ile hazırlanmış bir “aranıyor” ilanı asılıydı. Bu el ilanları, 1988’de Berlin Müzesi’nden çalınan yapıtı bulmak için yapılan başarısız bir kampanyanın bir kesimiydi. Portre, bugüne kadar bulunamadı.
Bacon ve Freud, 1940’lı yıllarda Londra’dayken yakın arkadaş olmuşlardı lakin 1970’ler itibariyle münasebetleri büsbütün kopmuştu. Bacon, 1992’de Freud’un vefatından on yıl sonra bile, röportajlarında onunla ilgili bahisleri tartışmayı bir tabu olarak gördü. Smee, bu yüzden Bacon’ın portresinin neden hâlâ stüdyo kapısının yanında asılı olduğunu merak etti.
“Aranıyor” posteri sebebiyle aklını kurcalayan sorular, Smee’nin yeni kitabı The Arka of Rivalry’nin (Rekabet Sanatı) çıkış noktası oldu. Freud ve Bacon, Picasso ve Matisse, Manet ve Degas, Pollock ve Kooning olmak üzere dört çift çağdaş sanatçı ortasındaki karmaşık münasebetleri inceleyen kitap Ağustos 2016’da yayımlandı. “Rekabet” terimi ezeli düşmanların karşı karşıya gelmelerini akla getirse de Smee bu kalıbın modası geçmiş olduğuna inanıyor. “Hakkında bir şeyler duyduğunuz ünlü rekabetlerin (gerek 19. yüzyılda Delacroix ve Ingres ortasındaki, gerekse ünlü Rönesans devri rekabetleri olsun) hepsi düşmanınızla yarışmakla ilgiliydi, bir cins maçoluk,” dedi. “Modern devir sanatkarları ortasındaki bu ilgilerde sahiden farklı bir şey keşfettim.”
Smee, kitaplarının birçoklarında çekişmeler yerine sanat tarihi anlatılarında çoklukla göz gerisi edilen, rakipler ortasındaki tansiyonlu dostluklara ve mahremiyet katmanlarına odaklandı. “Hayatımızda aklımızı çelen ya da etkilendiğimiz beşerler varsa -bu beşerler sanatçıysa, bakış açısı olarak- onlara hakikat sürükleniyoruz ve bu sarhoş edici bir his. Birebir vakitte kendimizde eksik olabilecek şeylerin -eğer sanatçıysak, sanatsal yaklaşımımızda eksik olabilecek şeylerin- şuuruna varıyoruz,” diyor.
Freud’un kendisinden yaşça büyük olan Bacon’la olan ilgisi sanat mesleğinin başlarına denk geldi. Her vakit portre çizmiş olmasına karşın, birinci portreleri çocuksu ve günahsız bir tutumla oluşturulmuştu. Erken devir portrelerindeki pürüzsüz yüzeyler ve geniş gözler, külliyatını tanımlayacak dolgun ve boya yüklü portrelerinden çok uzaktı. Bacon’ın risk alan, hür, iç içe geçmiş fotoğrafları, modelinin etrafını çevreleyen boşluğa olan ilgisi, genç sanatçı için ilham kaynağı oldu. Freud daha sonra “Sanırım Francis’in özgür çizim biçimi, daha cesaretli olmam için bana yardımcı oldu,” dedi. Bacon’ın tesiri, eleştirmenler tarafından kusursuz bir teknik ressam olarak olarak görülen Freud’un birkaç yıllığına çizimden büsbütün vazgeçmesine ve onu destekleyenleri yabancılaştıran ani bir biçim değişimine yol açtı. Hatta Freud’un birinci hayranlarından sanat tarihçisi Kenneth Clark, onunla bir daha hiç konuşmadı.
İzleyicilerin kabullenmemesi ve itirazı birçok kere bu sanatsal bağların geliştirilmesine yardımcı oldu. Çağdaş çağa kadar özgünlük, sanat eleştirisi için bir kriter değildi ve Smee bunun bir kriter olarak kabul edilmesini “her türlü sorunu yaratan değişim” olarak kıymetlendirdi. “Bir sefer özgünlüğü öbür şeylerden üstün tuttuğunuzda sanatın niteliğini değerlendirmenize yardımcı olan öbür kriterleri kaybedersiniz. Bu sanatkarları derinden etkiliyor zira yaptıkları şeyin güzel olup olmadığından bir anda emin olamıyorlar.”
Matisse’in 20. yüzyılın başlarında fovizm ile yaptığı deneyler buna örnek olabilir. O sırada kabul görmüş sanatsal uygulamalardan çok uzakta olan bu eserler, ressamın izleyicide uyandırmayı amaçladığı panik atak, uykusuzluk ve şiddetli kaygıyı tetikledi. Smee, “Bu bağlamda, öbür sanatkarlar çok kıymetli hale geliyor. Kararlarına güvenebilecekleriniz, özgünlüklerine hayran olduklarınız, sanatsal meziyetlere sahip olanlar, kim olursa,” diye açıklıyor.
Matisse ve Picasso, yıllarca birbirlerini daha ileri noktalara taşımak üzere yeni deneylere ve daha geniş ufuklara ittiler. Başta, daha düz ve doygun kompozisyonlarda giderek parlaklaşan renkleri kullanma riskini alan Matisse’ti. Picasso özgün ve yetenekli olmasına karşın, Matisse kadar sonları zorlamadı. Ama birlikte vakit geçirdikçe, (çoğunlukla Leo ve Gertrude Stein’ın evinde) Picasso Matisse’in gölgesinde yaşamaktan rahatsız olmaya başladı.
“Sanırım Matisse, Picasso’yu sanatsal mesleği boyunca epey verimli hale getirecek biçimde istikrarsızlaştırdı,” diye açıklıyor Smee. Bu, Picasso’nun Matisse’e sürüklenmesinin, denediği şeylerin ve ilhamlarının bir sonucuydu. Birebir vakitte onu Matisse’ten uzaklaştırdı, kendi kimliğini ve sesini bulmasını da sağladı. Kısmen Matisse’i büyüleyen Afrika masklarından esinlenen Picasso, başyapıtı “Avignon’lu Kızlar” (Les Demoiselles d’Avignon,1907) üzerinde çalışmaya başladı. Matisse de başlangıçta Picasso’nun kayırıldığını düşünürken, sonunda münasebetlerinin düşündüğünden daha akıcı olabileceğini fark etti, hatta Picasso’nun kübizminden de yararlandı.
Sanatçılar ortasındaki rekabet bazen gözle görülebiliyordu. Degas, Manet ve karısı Suzanne’ın portresini çizdiğinde bağları tepeye ulaşan Manet ve Degas’ın durumu da böyleydi. Açıklanamaz bir halde, herkes tarafından rahat ve nazik bir insan olarak bilinen Manet, resmi eşinin yüzü ve bedeni boyunca parçalayarak ikiye böldü. Degas daha sonra tuval bandıyla resmi onarmaya başladıysa da eksik kısmını tekrar yapmayı başaramadı.
Kooning ve Pollock’un rekabeti ise daha da şahsiydi. Birbirine bağlı New York sanat dünyasını şok eden bir hareketle Kooning, Pollock’un bir araba kazasında vefatından çabucak sonra, sevgilisi Ruth Kligman ile bir alakaya başladı.
Picasso’nun 179 milyon dolara, bir Pollock’un 140 milyon dolara satıldığı bir dünyada, bu sanatkarların bir vakitler sanatı tekrar tanımlayacak eserler yaratırken inançsız, hatta tehdit altında hissettiklerini unutmak kolay olabilir. Smee, “Zayıf noktalarını birinci yıllarında hakikaten hissediyorsunuz ve bir kere azamet haresiyle çevrelendiklerinde, ‘Ah, her vakit böyleydiler,’ diye düşünüyorsunuz. Her vakit kusursuz olduklarını biliyorlardı,’ diye düşünüyorsunuz. Ben buna o kadar da inanmıyorum,” diyor.
- Bu yazı, Abigail Cain’in Artsy’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
