Ruhundan tramvaylar geçen adam: Ferhan Şensoy

Türkiye’de tiyatronun seyrini anlamak birçok vakit siyasi kırılmaların, kültürel yönelimlerin ve kentsel hayatın ritmini birlikte okumayı gerektirir. Tanzimat’la başlayan Batılılaşma dileğinin, II. Meşrutiyet’le genişleyen özgürlük alanlarının, Cumhuriyet’in kurumsalcı modernizminin ve 1980 sonrasının hem özgürleşen hem daralan iklimlerinin içinde sahne alan her jenerasyon, kendi lisanını bu dalgalanmalar ortasında kurmaya çalışmıştır. Bu uzun öyküde kimi isimler sırf başarılı bir sanatçı olarak değil, bir periyodu ve onun çelişkilerini temsil eden “kurucu figürler” olarak belirir. Ferhan Şensoy bu figürlerin merkezindedir.

Onun tiyatrosu, bir yandan Karagöz, meddah, ortaoyunu mirasının canlı damarlarını bugüne taşırken, öte yandan epik anlatı, kabare, absürt ve kara mizah üzere çağdaş biçimlerden beslenen eşsiz bir sahne lisanına sahipti. Kel Hasan Efendi ile Bertolt Brecht’i, İsmail Hakkı Dümbüllü ile Karl Valentin’i birebir sahnede buluşturmak, ondan öteki kimin aklına gelirdi ki? Münasebetiyle bugün Ferhan Şensoy’u anmak, sadece büyük bir tiyatrocuyu hatırlamak değil birebir vakitte gelenek ile çağdaşın, mahallî ile kozmiğin nasıl ustalıkla bir ortaya getirilebileceği üzerine yine düşünmektir.

Cumhuriyet’in uzun gölgesi, gelenekle hesaplaşma

Osmanlı’nın son yüzyılında barizleşen Batılılaşma teşebbüsleri tiyatroda iki ucu tıpkı anda belirginleştirdi: Yazılı oyun, kapalı sahne, kurumsal yapı üzere modern göstergeler yaygınlaşırken; Karagöz, ortaoyunu ve meddah üzere kelamlı, doğaçlamaya yaslanan biçimler geçmişin içine itilmeye başladı. Cumhuriyet’in akabinde kurumsallaşma hızlandı, tiyatronun ideolojik bir araç olarak görülmesi sahnede disiplinli, “Batı tekniğine uygun” bir estetiği önceledi. Bu perspektif üretken, öğretici ve yer yer dönüştürücüydü. Lakin bedeli de vardı, klâsik miras birden fazla vakit folklorik bir dekor üzere “sergilenerek” çağdaş sahnenin kenarına yerleştirildi.

Ardından çok partili periyot, 1960’ların yenilikçi rüzgarları, 1970’lerin politik fırtınası, 1980’lerin baskı ve yine toparlanma yılları geldi. Her dalga, tiyatro lisanını ve seyir kültürünü tekrar kurdu. Ferhan Şensoy’un değerini anlamak için bu aralığı hatırda tutmak gerekir. Zira Ferhan Şensoy’un yaptığı iki farklı dünyayı “barıştırmak” değildi sadece, o dünyaların birbiri olmadan aslında eksik kalacağını gösteren bir sahne lisanı kurmaktı. Müellif, direktör ve oyuncu kimliğini tek bir vücutta birleştirerek, yazı ile kelamın, kurgu ile doğaçlamanın, geleneğin hafızasıyla çağdaş sahne disiplininin tıpkı anda nefes alabildiği bir alan açtı.

Kelam oyunundan sahne matematiğine

Ferhan Şensoy’un tiyatrosunun kalbinde lisan vardır. Ancak bu lisan sırf zekice yapılmış söz oyunlarından ibaret değildir; ritmi, müziği, tekrar ve kırılma noktalarıyla sahnede hareket üreten bir oyun matematiğidir. Meddahın tekil anlatıcı gücünü, ortaoyununun tipleme ve müsabaka dinamiklerini, Karagöz’ün çarpık aynasında büyütülen toplumsal eleştirisini, kabarenin süratli temposu ve epik anlatının uzaklık hissiyle birleştirir. Böylelikle seyirciyi bir anda kahkahaya, bir anda düşünmeye, bir anda da sessiz bir iç geçirmenin sükutuna taşır.

Bu lisanın özünde “Türkçenin tiyatroya çevrilmesi” vardır. Ferhan Şensoy’un sahnesinde gündelik lisan, İstanbul’daki farklı toplumsal çevrelerin konuşma biçimleri, argo ve tabirler, taşradan gelenlerin iç burukluğu, bürokrasinin kuru lisanı ve siyasetin süslü söylemi yan yana durur. Bu müsabakaların gücü, tıpkı meddahın öykü kurarken yaptığı süratli geçişler üzere, seyircinin zihninde bir çeşit “söz montajı” tesiri yaratır. Karakterler sırf birer kişi değil birebir vakitte birer kelam rejimidir; nasıl konuştukları, hangi kelamı nereye koydukları, metnin eleştirel ve duygusal çizgisini belirler.

Kavuğun hatırlattıkları ve usta-çırak ilişkisi

Türkiye’de tiyatronun belleği, yazılı metinlerle olduğu kadar ritüeller, yerler ve simgelerle de taşınır. Bu açıdan “kavuk” geleneği sadece bir hatıra eşyası değil, komiğin sahnedeki sorumluluğuna dair bir devir-teslim ritüelidir. Ferhan Şensoy’un bu çizgideki duruşuysa hiçbir vakit bir merasimden ibaret olmadı, ortaoyununun lafa dayalı, süratli ve günün sosyopolitik nabzını tutan yapısını çağdaş sahnenin araçlarıyla tekrar üretmeye çabaladı daima.

Örneğin tek kişilik şov formunu stand-up’ın kolaycı konforuyla değil, meddahın hafıza ve anlatı disiplinini çağdaş dramaturjiyle buluşturarak kurdu. Bu sayede “tek başına sahnede olmak” onun için bir şovmen performansı değil hafıza personelliği haline geldi: Kent isimleri, sokak ortaları, meslek jargonu, gazete başlıkları, şimdiki politik telaffuz, çocukluk anıları… Hepsi birebir anlatı kazanında kaynadıkça, izleyici birçok farklı duyguyu tıpkı anda yaşadı.

Sanatçıyı sadece yapıtlarıyla pahalandırmak eksik kalır, kurduğu kurumlar ve açtığı alanlar da mirasın asli kesimidir. Ferhan Şensoy’un en değerli mirası da kuşkusuz Ortaoyuncular’dı. Bir yandan her yıl yeni metin ve sahneleme arayan üretken bir repertuvar disiplini, öte yandan kentin merkezinde, Beyoğlu’nda kök salmış bir yer kültürü… Ferhan Şensoy eski bir tiyatro binasını sadece oyunların oynandığı bir “salon” olarak görmedi, burayı kentle ve seyircisiyle kurduğu bağlantının kalbi yaptı.

Yangınlar, yıkımlar, dönüşen yıllar… Bu dalgalanmalarda yeri bir “tiyatro evi” olarak yine kurma ısrarı, bugün hâlâ bağımsız tiyatro gruplarının ekonomik dar boğazlarında yol gösterici bir inat olarak hatırlanmalı.

Politik mizahın inceliği

Türkiye’nin darbelerle, muhtıralarla, sıkıyönetimlerle gölgelenen tarih kesitlerinde politik kelam söylemek her vakit riskli oldu. Ferhan Şensoy’un mizahı bu riskin içinden geçerken ikili bir hareket izler: Bir yandan direkt eleştirir, öte yandan bu eleştiriyi bir “tepeden bakışa” dönüştürmez. Seyircinin kendisini inançta hissettiği fanusları kırar ancak modüllerden yeni bir düşünme yeri de kurar. Bu ince kanal, absürdün dönüştürücü gücüdür: Olağan sandığımız bağlantılar ağının ne kadar kırılgan olduğunu güldükçe daha güzel anlarız.

Burada Ferhan Şensoy’un metin kurma tekniği belirleyicidir. Politik göndermeler hiçbir vakit tek başına bir “mesaj” olarak durmaz, karakterlerin konuşma biçimlerinin içine sızar. Seyirci bu sızıntının aralıklarından ülkenin toplumsal ve siyasal arızalarına giden yolu görür. Mizah, burada sırf güldürme tekniği değil bir düşünme tekniğidir de.

Üç ayaklı bir mimari: Metin, reji, oyunculuk

Ferhan Şensoy’un özgünlüğü üç işi bir ortada yürütmesinden gelir. Müelliflik, rejisörlük ve oyunculuk birbirine yaslandıkça ortaya dengeli bir dünya çıkar. Yazıda ritim ve tekrarlarla kurulan yapı, rejide sahne geçişlerinin suratı, müzik ve ışığın yerleştirilmesiyle karşılık bulur; oyunculukta ise kelamın vücuda, vücuttaki hareketin kelama geri dönmesiyle döngü tamamlanır. Bu yüzden Ferhan Şensoy’un tiyatrosunda, “Metin güzel fakat sahneleme zayıf” ya da “Oyunculuk güçlü ancak metin dağınık” üzere kesimli bir kıymetlendirme birden fazla vakit işlemez. Tıpkı zihnin farklı kanallardan akması, bütüncül bir estetik üretir.

Bu mimarinin kıymetli bir ayağı, oyuncu idaresindeki usta-çırak disiplinidir. Ortaoyuncular sahnesinden geçen genç oyuncular sırf replik ezberlemediler, sahnede nefesin nasıl kullanılacağını, kelamın mizansenle nasıl kavuşacağını, seyirci kırılmalarının nerede ve nasıl yakalanacağını öğrendiler. Ortaoyuncular bir okuldu, diploması olmayan ancak sahnesi imtihan kağıdı olan bir okul.

İstanbul’un içinden geçen cümleler: Kent ve sahnede bellek

Ferhan Şensoy’un metinlerinde İstanbul, dekor değil karakterdir. Tünel’den Tarlabaşı’na, Pera’dan Haliç’e, mahalle kahvelerinden meyhane masalarına uzanan rotalar sırf mekansal bir seyahat değildir; sınıfların, kimliklerin, nesillerin birbirine sürtündüğü bir sosyolojidir. Kentleşme süreçlerinin yarattığı göç, teminatsız çalışma, tekinsiz gece, gürültülü gündüz… Tüm bunlar oyunların detaylı dünyasında görünür olur. Hepsi ritim olarak metne, mizansen olarak sahneye, hafıza olarak seyircinin zihnine yerleşir.

Bu kent belleği birebir vakitte kayıpların ve dönüşümlerin kaydıdır. Ferhan Şensoy’un oyunları kentin “muhalif arşivi” üzeredir: Resmi kronolojilerin dışına düşen küçük değişiklikler sahnede büyük hislere dönüşür. Böylelikle tiyatro kenti kaydeden ve ona direnen bir sanat olarak tekrar hatırlanır.

1980 sonrası: Yara yerinden konuşan tiyatro

12 Eylül’ün açtığı yaralar kültür-sanat alanında uzun mühlet kapanmadı. Yasaklar, oto-sansür, ekonomik sıkışma ve toplumsal kırılma…

Ferhan Şensoy’un tiyatrosu bu periyotta yarayı saklamak yerine ona bakmayı öğütledi. Mizahın inceliği burada hayatileşti: Öfkeyi slogana çevirmedi, kaygısı karikatürle ucuzlatmadı; karanlığı da boğucu hale getirmeden anlattı. Onun tiyatrosu bu sayede politik bir yükten kaçınan rahatlık alanı olmadı; tam aksine, politik olanın en gündelik detaylarda gizli olduğunu gösteren bir büyüteç fonksiyonu gördü.

Bu yüzden Ferhan Şensoy’un izleyicisi onun oyunlarına sırf kahkaha atmak için gelmedi, anlatının kesimi olmayı, ritme ayak uydurmayı, oyunla birlikte düşünmeyi öğrendi. Bu, bir karşılıklı eğitimdi. Ferhangi Şeyler‘in daima yinelenen tek kişilik şov geleneğinin de bunda hissesi büyüktü. Bir ritüel gibi… Yıllar geçti, İstanbul değişti, Türkiye değişti, siyaset değişti lakin sahnede bir anlatıcı, her seferinde bugünle konuşan taze bir metinle karşımıza çıktı. İşte bu ritüel duygusu, tiyatronun halkla bağı denince akla gelen soyut argümanları somutladı.

Hafızanın sahnede kalan ışığı

Ferhan Şensoy’u Türk tiyatrosunun büyükleri ortasına yerleştiren şey, tek tek oyunlarının muvaffakiyetleri kadar uzun erimli bir ısrardır: Kelama ve sahneye tıpkı anda emek vermek. Bu emek geleneği vitrine kaldırmadan ona bugünde yer açmak, çağdaş teknikleri “ithal parça” olmaktan çıkarıp Türkçenin ritmiyle kaynaştırmak, politik kelamı sahnenin merkezine yerleştirirken kahkahanın ciddiyetini unutmamak demektir.

Ferhan Şensoy’un akabinde onun tüm bu emeklerini anmak, tiyatronun aslında ne olduğuna dair kolay fakat güçlü bir hatırlama fırsatıdır: Bir salon, bir ışık, bir ses ve o sesin çağırdığı paydaşlık. Ferhan Şensoy’un sesi artık canlı değil lakin bıraktığı cümleler, kurduğu tiyatro, yetiştirdiği oyuncular, sahnede yanmaya devam eden bir ışık üzere. O ışığın altında oturup yeni oyunlar yazacak, yeni cümleler kuracak, yeni seyir iştirakleri bulacak olanlar için bu kıymet biçilemez bir paha.

Tiyatro, bir ülkenin kendi kendisiyle konuşma mecrasıdır; Ferhan Şensoy’un mirası da o konuşmanın hem mizahını hem ciddiyetini hem acısını hem sevincini tıpkı cümlede taşıyabilmenin öğretisidir. Ona borçlu olduğumuz en gerçek armağan bu öğretinin peşini bırakmamaktır.

*Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.