“Spotify Halk Cumhuriyeti”

Bir enkazı izlemenin en keyifli yanlarından biri onu hiç izi kalmayacak biçimde büsbütün ortadan kaldırmanın hayalini kurmak. Ortadan kaldırmayı hayal etmenin en keyifli olduğu enkaz da geç devir kapitalizm ve onun mevcut üretim bağlantıları. Sıfırdan yaratılan bir komünal, eşitlikçi, ilerici bir toplumu hayal etmenin akıl sıhhatine katkısı da gayreti. Enkazı büsbütün ortadan kaldırmak ne kadar keyifli bir hayal olursa olsun kapitalizmde, bilhassa de tek başına karar sürdüğü son otuz küsur yılda, üretilen rastgele bir teknolojinin enkazdan kurtamaya paha olup olmadığı da baş yormaya bedel bir sıkıntı.

Bu bağlamda yakın vakitte yazılmış kitaplardan Leigh Phillips ve Michael Rozworski’nin The People’s Republic of Walmart [Walmart Halk Cumhuriyeti] en etkileyicilerinden biriydi. Kitabın ana argümanı merkezi planlama ekonomilerinin efektif olabilmesi için önemli ölçüde bir data gerektirmesi ama bu kadar datayı toplamanın lakin dijital çağda mümkün hale geldiği ve merkezi planlama için gerekli data toplama usullerinin bugün Amazon ve Walmart üzere devasa kapitalist şirketler tarafından kendi kâr potansiyellerini ve bürokratik yapılarındaki verimliliği azamiye çıkarmak için kullanılıyor olması. Kitabın etkileyici olmasının nedeni ana argümanını inanılmaz güçlü bir biçimde desteklemesi değil, bu açıdan tenkide ziyadesiyle açık, dijital çağda emekçi sınıfının ürettiği ancak mülkiyeti kapitalist sınıfın elinde bulunan hangi teknolojilerin evvelden mümkün olmayan ölçüde öbür bir toplum formunda kullanılabileceği için enkazdan çıkarmaya paha olduğunu hayal etmek için bir çerçeve sağlaması.

Gündelik hayata en çok tesir eden geç devir kapitalizm teknolojilerinin en değerlilerinden biri müzik, dizi ve oyun yayın platformları. Oyun ve dizi üretimi önemli bir sermaye gerektirdiğinden bu alandaki dijitalleşme kayda bedel olmakla birlikte müzik kadar bağımsız üretime imkan tanımadığı için klâsik üretim bağlantılarının değişimi en önemli biçimde müzikte görüldü.

Spotify ve benzerlerinden evvel müzik tüketimi ya bir diğer yayın platformu (YouTube) üzerinden ya da bu tüketimle münasebeti daha önemli olanlar için bazen saatlerce müzik siteleri ve forumlarında gezinme sonucu bulunmuş, bazen sanatçı-albüm-şarkı isminin hakikat gözükmesi için metadata işlemesiyle uğraşılmış, belge isimleri değiştirilmiş, albüm kapakları yüklenmiş, klasörlere dağıtılmış yani tüketim evresinde bile emek ve efor harcanmış albümlerle gerçekleşiyordu. Özgün albüm satışlarının en azından Türkiye özelinde sayının küçüklüğü nedeniyle üstünde durmak pek gerekli değil ancak dijital müzik yayın platformlarının dünya çapında fizikî medyayı ortadan kaldırdığı artık kabullenilmiş durumda. Mevcut şartlarda bu vakit ve emek gerektiren tüketim biçimi yerine algoritmanın dinlenen müziklerden yola çıkarak yeni müzikler önermesinde hem tüketim biçimi hem de bireyin kültür eseriyle kurduğu ilgi bakımından önemli bir fark bulunuyor.

Etik müzik tüketimi

Peki, ya bu fark “kötü” bir şey mi yahut Spotify ve benzerleri müzik üretimi açısından bir “net negatif” tesir mi sorusuna gelmeden Spotify’ı yeni bir topluma taşımaya karşı şu an en çok karşılık bulan etik tartışmalar üzerinden başlayalım. Kapitalist sistem içinde etik tüketimden bahsetmek sömürünün sisteme içkin olması nedeniyle bitmek bilmez “peki, ya şuculuk?” tartışmalarına neden olduğu için bu metnin niyeti Spotify tüketiminin ferdi ölçekte etiğini tartışmak değil. Yalnızca şunu belirtmek lazım: kimi tüketimlerin başkalarına nazaran ferdî ölçekte daha çok mide bulandırıcı olduğu da yadsınamaz bir gerçek. Ferdî ölçekteki tüketim alışkanlıklarının reddi vakit zaman kitleselleşmiş hareketlere dönüşebilirken bir Spotify-karşıtlığı akımının da yavaş yavaş yükseldiğini görüyoruz. Ferdi bir etik koda sahipseniz, bu o kadar da şaşırtan değil. Yalnızca müzik tüketimi açısından bakıldığında bile Spotify’ın günahları sayısız. Hepsinden bahsetmek bu yazının kapsamında değil ancak genel bir perspektif sağlamak gerekiyor.

Uzun müddettir Spotify’ın içeriğinin asıl üreticisi olan müzisyenlere, dünya çapında bilinir sanatkarlar olmadıkları sürece kayda bedel bir telif ödemesi yapmadığı ve bu teliflerin lakin iki üç hanelerle ölçülebilir meblağlar olduğu konuşuluyordu. Bunun üstüne evvel firma tarafından oluşturulan jenerik çalma listelerinde Spotify tarafından tutulmuş müzisyenlerce, aşikâr ritim ve tempo standartlarında direkt gayeye uygun müzik üretildiği ortaya çıktı, yakın vakitte da bu listelerin artık gerçek müzisyenlerce değil, generatif modeller tarafından üretileceği açıklandı.

Modeller üzerine tartışmalar devam ederken, burada bir parantez açmakta yarar var. Fonksiyonel emek her gün kapitalist bürokrasinin yarattığı anlamsız işler için değersizleşmiş paralara satılırken bu döngü içinde olmadığı tez edilemeyecekse de en azından çizilmiş sonları zorlama nüvesi taşıyan bir yaratıcı emek eserinin yerini generatif modeller ile üretilmiş çalma listelerinin alması, Spotify için jenerik de olsa müzik üreten müzisyenlerin bu iş dışında yaratıcı emek eseri üretmesi için imkanlarından birini ortadan kaldırdığı için tenkide tabi tutulmalıdır.

Generatif modeller dışında da jenerik çalma listelerine girmek için sermaye sahipleri tarafından lokal temsilcilere ödeme yapıldığı savları da yakın vakitte ortaya çıktı. Bütün bunlar tahminen önemli bir müzik dinleyicisi olmayan birini rahatsız etmeyebilir lakin Spotify CEO’su Daniel Ek’in bütün dünyada savaş ve silahlanma çanları çalınırken, askeri yapay zeka şirketi Helsing’e 600 milyon Euro yatırım yapmasının, müzikle alakası daha itinasız olan Spotify kullanıcılarında bile reaksiyon yarattığı epeyce açık.

Alternatifler

Her mide bulandırıcı tüketimde olduğu üzere Spotify da birebir tartışmaların odağında, alternatiflere geçiş ya da organik (bu durumda MP3’lere ve CD’lere dönüş) tüketim. Nihayetinde, reklamlardan öğrendiğimiz kadarıyla, mevcut üretim münasebetleri içinde en azından tüketimin huzur verici olması gerekiyor. Youtube Premium, Apple Music ve bandcamp üzere alternatifler de Spotify’ın etik karnesinden rahatsız olanlarca bu bağlamda öne çıkarılıyor. Bu şirketlerin medya manipülasyonu, personel ve kapalılık hakları ihlalleri geçmişleri kitaplar doldurmuş olsa da kısaca bir değinmek gerek.

Youtube’un sahibi Google, direkt CEO Sundar Pichai’ın 202’deki kongre soruşturmasında söylediği üzere arama sonuçlarını ve gösterilen reklamları dünya çapında müesses nizamın siyasetlerini pazarlamak için şekillendirmekle suçlanırken, CEO Sundar Pichai’ın ABD senatosunun soruşturmasında Troçkist site World Socialist Web Site’ı kara listeye aldıklarını itiraf etmesiyle bu argüman teyit edilmiş oldu. Üstüne üstlük Gazze’deki soykırıma yapay zeka altyapısı sağlayan Nimbus Projesi ve buna reaksiyon gösteren 200 çalışandan 28’inin işten atılması üzere yalnızca mide bulandırmakla kalmayıp tarifsiz bir öfke yaratan örnekler de var.

Apple ise gerginleşen Çin-ABD bağlantıları sonucunda üretimini öteki ucuz ve garantisiz emek merkezlerine kaydırmaya başlasa da personellerin intihar ettiği ve çalışma kampı şartlarında üretim yaptığı Foxconn Longhua merkezinde donanım üretimini sürdürüyor. Yeniden bir öbür önemli etik çelişki, ABD vatandaşı olmayan şahısların aygıtlarına NSA’in istediği vakit erişimde bulunmasını sağlayan PRISM programına Apple’ın da dahil olmasıydı.

bandcamp ise 2022 yılına kadar bağımsızdı, müzisyenlerin, bilhassa de bağımsız olanların direkt desteklenebilmesi nedeniyle başkalarından ayrışıyor ve nispeten bir etik tüketim metodu olduğu söylenebiliyordu. Bu 2022 yılında günümüz kültür sanayisinin en büyük üreticilerinden biri olan ama kültür sanayisini hala klâsik yerlerinde aradıkları için eleştirel teori severlerin gözüne pek batmayan Epic Games’in bandcamp’i satın almasıyla sona erdi. Epic, bandcamp’i uzun müddet elinde tutmadı ve yaptığı birinci işlerden biri bandcamp çalışanlarının yüzde 49’unu işten çıkarmak olan Songtradr’a sattı.

Kapitalist sistem içinde, bilhassa de işin içine çokuluslu teknoloji şirketleri girince, bu şirketlerin detaylı analizine girişmeden bile etik tüketim tartışmalarının abesliği ortaya çıkıyor. Gerçek, yani en azından etik boyutu olduğu söylenebilir, bir alternatif olarak MP3 ve CD’lere dönüş en azından tartışmaya paha. Buna da bir önveriyle başlamak lazım.

2023 yılı TÜİK istatistiklerine nazaran Türkiye’de cümbüş, spor ve kültür hanehalkı tüketim harcamalarının yalnızca yüzde 1,9’unu oluşturuyor. En yüksek yüzde 20’lik gelir kümesinde bile bu oran yüzde 2,5. Kültürün kendisinden çok daha tanınan cümbüş ve spor kategorileriyle birlikte gruplandığını düşünürsek salt kültüre ayırılan bütçenin kahredici seviyede olduğunu iddia etmek güç değil. Fizikî medya konusu bu yüzden göz arkası edilebilir ve müzik sanayisinde fizikî medyadan aslan hissesini alanların müziğin üreticileri değil klâsik dağıtım şirketleri olduğunu hesaba katınca bu forma ait etik tartışmaların dijital dağıtımdan çok daha eskiye gittiğini söylemek mümkün.

Çeşitli platformlardan elde edilmiş müzik için en azından bu sömürü çarkının dışında kaldığı için tıpkı vakitte bu etik tartışmasının dışında kaldığı söylenebilir lakin burada da müziği üretenin daha fazla müzik üretebilmesi için gerekli finansal kaynaklardan mahrum kaldığı inkar edilemez bir gerçek. Bir yandan da bu platformlardan müzik elde edebilmek ve keşfedebilmek için gerekli ağır emeği bütün müzik dinleyicilerinin veremeyeceği, verseler bile albüm başına harcanan emeğin yeni albüm keşfinde kısıtlayıcı olduğu da hesaba katılmalı.

Net fayda

Algoritma dışı keşiflerin takıldığı nokta, dinleyicinin keşfedebileceğinin sonlarını bilmesinin imkansız olması. Spotify algoritması Woody Guthrie’den ilhamını alan, tek kişilik ve bağımsız, post-endüstriyel depresyon ve ekoloji temalı bir black metal albümünü dinleyicinin sevip sevemeyeceğini mevcut dinleme geçmişine bakarak bilebilir lakin tıpkı coğrafyayı paylaşmayan bir tüketicinin organik araştırmalarıyla bu albüme denk gelmesi çok sayıda olasılığın birebir anda gerçekleşmesine bağlıdır. Net yararın devreye girdiği yer tam da burası. Çokuluslu şirketlerin ahtapot üzere dünyanın her bir köşesine yayıldığı lakin enternasyonalizm niyetinin milliyetçilik, apati ve entropi ile sönümlendiği bu şartlar altında iki ülke proletaryasının hem düşünsel olarak hem de duygusal olarak birbirlerini anlayıp deneyimlerini paylaşabiliyor olması net yarardır.

Örnek, illa ki politik içerikli müzik üzerinden kurulmak zorunda da değil. Personel sınıfının birbirini daha uygun anlamasını sağlayan her kültür eseri, milliyetçiliğin, yersiz kıyaslamaların, klişe stereotiplerin önüne geçer. Hamburg, St. Petersburg, Marsilya ve Liverpool üzere liman kentlerinin güçlü bir personel sınıfı geleneğine sahip olmasının nedeni de bu etkileşimdir. Açık (ajitatif yahut propaganda niteliğinde) bir politik içeriği olmayan uluslar-ötesi etkileşimler bile nihayetinde mevcut ekonomik ve politik yapıyı sezdirdiği için politiktir ve gereç şartların mukayeseli olarak kavranmasını kolaylaştırır. Global ölçekte şuurlu olarak pazarlanan anaakım kültür, muhakkak bir sisteme ilişkin ve hudutları belirlenmiş bir müzik ürettiği için dünya çapında ünlü ve bilinen müzisyenler bunun karşı ayağını oluşturuyor. Bu alanın dışında kalan rastgele bir müziğin paylaşılması hükümran sınıfın belirlediği sonun dışında bir özgürlük alanı yarattığı için karşıt-kültürün canlı kalmasını sağlar.

Spotify ve öteki dijital platformların bu proleter kaynaşmaya şuurlu olarak aracılık ettiğini söylemek elbette gülünç olacaktır. Sitenin şahsî olarak oluşturduğu anasayfanın içine giderek daha fazla sıkıştırdığı anaakım kültür eserleri ve hatta generatif model üretimleri Spotify’ın en azından anaakım kültürün bildirisi vazifesini yerine getirmekte kararlı olduğunu gösteriyor. Buna rağmen Spotify bir karşı-kültür arayanları topyekûn reddetmediği sürece kendi algoritmasının en azından aranan formu bulmayı sağladığını da göstermek zorunda. Karşı-kültür arayışları sahiden müesses nizamı tehdit eder hale gelince Küme Yorum örneğinde olduğu üzere katı tedbirlerle durdurulacaktır. Spotify hissedarları kendilerini şimdi gereğince tehdit altında hissetmedikleri için kendi tenkitlerinin pazarlanmasını sağlamaya devam ediyorlar fakat üstte bahsedilen etik tartışmalar da bu istikrarın giderek Spotify tarafından ve anaakım kültür lehine bozulduğunun bir göstergesi.

Diğer türlü bir şey benim istediğim

Asıl soru burada devreye giriyor: Öbür bir dünya mümkün olduğu kadar diğer bir Spotify da mümkün değil mi? Algoritmaları reddedip makine kırıcılıkla, yani MP3 aranan, forumlarda saatler geçirilen, buna karşın aranan o hudutları aşan, sınıfı birbirine yakınlaştıran müziğin yalnızca küçük bir yüzdesine erişilebilen sistemle mi yetineceğiz, yoksa bu algoritmayı bir proletkult yaratmak için kullanabilir miyiz? Neden yaratıcı emek için harcayabileceğimiz vakti yaratıcı emek örneklerini bulmak için harcayalım ki? Klâsik terminoloji üzerinden algoritmaların ortaya çıkışı ile endüstrileşmenin başlangıcı üzerinden paralellik kurulabilir: Bir makine yirmi kişinin yaptığı işi tek kişinin yapmasını sağlar. Geri kalan on dokuz kişi için yoksulluk çekip yeni bir uzmanlaşma alanına zorlanacağı mı, yoksa emeğine muhtaçlık kalmadığı için artan refahla birlikte emeğini kendi istediği bir alanda mı değerlendireceğini belirleyen şey makinenin sahipliğidir. Algoritmanın yaptığı generatif model/jenerik müzik/anaakım kültür yönlendirmesini belirleyen de tüketim alışkanlıklarının kime data olarak satılacağını belirleyen de algoritmanın sahipliğidir.

Müzisyenler açısından bakıldığında ise dijital platformların yaygınlaşması hiç olmadığı kadar bağımsız, yani eseri üretmeyip kârın yarısından fazlasının üstüne konan parazit sınıfına bağlı kalmadan müzik dağıtımına imkan sağlıyor. Spotify’ın daha küçük sanatkarlar için yaptığı ödemelerin gülünç denecek sayılar olduğundan bahsettik, lakin bunu neden bandcamp’in direkt sanatkara takviye olmayı sağlayan sistemi ile birleştirmeyelim ve tanınan sanatkarlara orantısız olarak aktarılan, bu kategorideki müzisyenleri başlı başına birer şirket haline getirilen kaynakların bir kısmını alt-kültür ve niş denebilecek karşı ve avangart kültür üretimine yönlendirmeyelim?

Sanat, iterasyonlarla ilerleyen bir türetimler bütünü olarak ele alınsa bile iterasyonları kısıtlayan ve baskılayan bir karlılık güdüsünün varlığı inkar edilemez. Tanınan kültürün tanınan olmasının nedeninin de kitlelerin taleplerine karşılık vermesinden kaynaklandığı söylenebilir lakin burada karşı argüman olarak kitleleri tanınan kültüre yönlendiren inşa edilmiş talebin ortadan kaldırılmasının ve algoritma üzerine yerleştirilmiş “bias”lardan azade bir algoritmanın nasıl bir kültüre yol açabileceğini hayal etmek epeyce heyecan verici.