1938’de yayımlanan Bulantı, Jean-Paul Sartre’ın birinci edebi yapıtı olmasının yanı sıra o periyot politik yolculuğunun şimdi başındaki müellifin varoluşsal sancısını en rafine haliyle damıttığı kitaplarından biri. Sürpriz bir keyifli sona sahip romanın baş karakteri Antoine Roquentin, kitapta varoluşsal sancısının ilacı olarak Amerikan cazına işaret ediyor. Özel olarak da “Some of These Days” isimli müziğin eski kayıtlarından birine. Fakat hangi kayıt olduğu net değil.
Şarkının birinci kaydı 1911’de yayınlanmış, seslendiren ise Sophie Tucker isminde Ukrayna asıllı bir Yahudi. Kelam müellifi da Shelton Brooks isminde bir siyahi Kanadalı. Bulantı’da Roquentin, müzikçiden “zenci kadın”, müelliften “kara kaşlı bir Musevi” diye bahsediyor. Bu durumda Sartre’ın kusur yapmış olması ya da başarısız müellif Roquentin’e özellikle yanlış söyletmesi elbette mümkünlük dahilinde. Bir öteki ihtimal, kitapta atıfta bulunulan “Some of These Days” müziğinin, Ethel Waters‘ın sesini taşıyan kayıt olması. Öte yandan 2016’da yayımlanan How to Listen to Jazz (Cazı Nasıl Dinlemeli) kitabıyla sorunun en ehil isimlerden birini olduğunu kanıtlayan Ted Gioia’nın işaret ettiği üzere Bulantı’da bir saksofonun bahsi geçse de (“Şu anda saksofonun müziği duyuluyor.”) Tucker’ın kaydında sesi bir saksofonla karıştırılması epey güç olan tiz bir klarnet var.
Her ne kadar Louis Armstrong, Bing Crosby ve Cab Calloway üzere isimlerin seslendirdiği birer “Some of These Days” de mevcut olsa da kitapta geçen “zenci kadın” tabiri bizi buradan uzaklaştırıyor. Yeniden de meraklısının dinleyebilmesi için belirtmeden geçmeyelim.
Sartre’ın cazı “geleceğin müziği” olarak isimlendirdiğini, Miles Davis ve Charlie Parker üzere isimlerle tanışmaya çalıştığını ve sık sık John Coltrane dinlediğini biliyoruz. Muhtemelen cazı felsefi metinlerinde bahsettiği varoluşsal özgürlüğün müzikal tabiri kabul ediyordu. Gioia’nın referansta bulunduğu “Caz müzisyenleri en uygun, en sert, en özgür yanlarınıza hitap ediyor” kelamı, Sartre’ın cazla kurduğu alakaya dair başlı başına bedelli bir ipucu niteliğinde. Cazın onun hayatına girişini anlatmak için ise 20. yüzyılda biraz daha geriye, 1929’a gitmemiz lazım.
Simone de Beauvoir, anılarında 1929’da École Normale Supérieure’de (Yüksek Öğrenim Okulu) öğrenciyken Jean-Paul Sartre’la tanışmalarını anlatıyor. O periyot karşılıklı flörtleşmelerini sürdüren ikili, uzun çalışma günlerinin sonunda rahatlamak üzere caza başvuruyor. Üstelik dinlemekle kalmıyorlar, Sartre müzik da söylüyor: “Sartre’ın âlâ bir sesi ve geniş bir repertuarı vardı. Buna Old Man River’ın yanı sıra günümüz caz hitlerinin tamamı dahildi.” Hasebiyle Sartre’ın hayatında siyahi Amerikalıların sesi, yaptığı Paul Robeson taklitleriyle de somutlaşıyor. Beauvoir bunu şöyle açıklıyor: “Karanlığın ve isyanın kalbinden sertçe koparken klâsik sanatın kibar varsayımlarına meydan okuyan bu sesten çok etkilendik. Müzikler kalbimize yerleşti, bizi kendi lisanımızın kimi sözcükleri ve ahenklerinin yaptığı üzere besledi. ‘Zenci’nin karakteristik sesi sayesinde Amerika bünyemizde var oldu.”
Hikâyeyi Some of These Days: Black Stars, Jazz Aesthetics and Modernist Culture (Bu Günlerden Kimileri: Siyahi Yıldızlar, Caz Estetikleri ve Modernist Kültür) kitabında aktaran James Donald’a nazaran Sartre, varoluşsal özgürlük için sanatın uygunlaştırıcı gücüne inanıyor. Bulantı’nın sonundaki görece memnun sonu getiren de caz söyleyen bir “zenci”nin sesinin verdiği rahatlama hissi.
Sartre’ın Amerikan cazıyla kurduğu münasebet, 1947’de The Saturday Review’da yayımlanan bir yazısıyla kuvvetlenerek devam ediyor. Ralph de Toledano’nun İngilizceye çevirdiği metinde Sartre, cazın Amerika ve Fransa’da icra edilme ve algılanma pratiklerindeki farklara işaret ediyor: “Caz muza misal, oracıkta tüketilmelidir. İlah bilir ki Fransa’da birtakım kayıtlar, birtakım hüzün veren taklitçiler var. Halbuki tek yaptıkları size hoşça eşlik ederken birkaç gözyaşı dökmek için mazeretiniz olmak. Öbür herkes üzere ben de gerçek manasıyla cazı Amerika’da keşfettim.”
Amerika’da deneyimlediği cazın bu tesirini ise birebir metinde şu cümlelerle açıklıyor: “Onlar çalıyor. Sen de dinliyorsun. Kimse hayal kurmuyor. Chopin ya da Andre Claveau size hayaller kurdurur. Ancak Nick’s’teki caz o denli değil. O büyüler, diğer bir şey düşünemezsiniz. Hiçbir teselli sunmaz. Boynuzlanmışsanız boynuzlanmış olarak dönersiniz, şefkat gösterilmez. Yanınızdaki kızın elini tutup bir göz kırpmanızla müziğin kalbinizde olan biteni yansıttığını gösterme bahtınız yoktur. Sek, yırtıcı ve acımasızdır. Sevinçli ya da hüzünlü değil, insanlıktan nasibini almamış. Bir avcı kuşun acımasız çığlığı üzere. Müzisyenler birer birer bitirmeye başlar. Evvel trompetçi, sonra piyanist, sonra da tromboncu. Basçı yaymaya devam eder. Aşktan bahsetmez, huzur vermez. Telaşlıdır. Metroya binen ya da otomatlardan yemek yiyen beşerler üzere.”
Yazarların müzikle kurduğu ilgi, içinde her vakit irdelemeye paha hikâyeler barındıran bir sorun. Haruki Murakami’nin yazmakla ilgili bildiği her şeyi, bilhassa de ritmin değerini cazdan öğrendiğini söylemesi gibi Sartre da hem şahsî hem de roman karakterlerinin varoluşsal sancıları için devayı cazda bulmuş üzere görünüyor. Bulantı’da bahsi geçen “Some of These Days” kaydının hangisi olduğuyla ilgili de çeşitli görüşler mevcut, lakin müziğin üstte bahsi geçen her kaydının yarattığı kendine has güzelleştirici tesir bâki.
Kaynaklar:
– Open Culture
– Sartre, J. P. (2017). Bulantı (35. Basım). Çeviren: Selahattin Hilâv. Can Yayınları.
