Yıl 1933. Bir gece vakti, Galata’daki Saint Pierre Kilisesi’nin karşısındaki binanın kapısı çalındı. Kapıyı çalan adamlar Beyoğlu’nun namı kendinden büyük üç kabadayısı: Altındiş Kemal, Arnavut’un Ali İstek ve Hasan Marmara. Külhanbeyleri, kapıyı açan adama içeride kalmak istediklerini bildirseler de adam onları içeri almadı ve gerisin geri döndüler.
Üç külhanbeyine kapıyı açan adam kimdi? Çocuk Esirgeme Kurumu’ndan yıllar evvel, sokakta kalmış yahut üstleri sokağın kirine bulanan çocukları ıslah etmeyi ve topluma kazandırmayı başına koymuş bir adam: Robert Koleji öğretmenlerinden Kazım Zafir. Kapının çalındığı o bina ise, tam beş yıl boyunca bu hizmete konaklık etmiş Çocukları Kurtarma Yurdu.
Ertesi gece birebir kapı tekrar çalındı. Kapıdakiler yeniden Altındiş Kemal, Arnavut’un Ali İstek ve Hasan Marmara’ydı. Bu sefer bu üç kabadayının arkasında çarpık bacaklı, saçları bitli, hepsi tütün müptelası, kimsesiz ve evsiz çocuklar vardı. Kazım Zafir’in Çocukları Kurtarma Yurdu 1933’te yedi çocukla başladı. 1938’de yurdun mevcudu 250’ye ulaşmıştı.
Kazım Zafir bu yurdu kurmayı aklına koyduğunda, karısı Meliha Zafir’le ortalarındaki konuşmayı bir yürekle Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay’a aktardı. Gökay, kısa mühlet sonra olayı devrin İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ’a ilettiğinde gerekli müsaadeler alındı ve Galata’daki Saint Pierre Kilisesi’nin karşısındaki bugün yerinde Okçu Musa İlkokulu’nun bulunduğu binada yurt açıldı. Yurda başta mübadele kurbanı çocuklar olmak üzere, cami avlularında, hamam külhanlarında ve fırınlarda yatan çocuklar gelmeye başladı.
Gelen çocuklar periyodun Hapishaneler Başhekimi İbrahim Zati Bey’in 1932 tarihli bir raporunda unsurlarını belirlediği tertipte yurda alınıyor, besleniyor ve eğitiliyordu. Yurtta katiyetle dayak kötek yoktu ve hatta yurdun disiplin anlayışının anti-otoriter olduğu söylenebilirdi. Herkes işlediği hatası anlatmakla yükümlüydü. Bunun sonunda yalnızca “Bir daha yapma sakın!” ikazıyla yatakhaneye gönderiliyordu. Tütün içmeye, hatta esrar içmeye bile müsamaha gösteriliyordu. Bir defasında bir çocuk, bir cüzdan çaldığını itiraf etmiş, ceza almadan yakayı kurtarmıştı. Olağan cüzdanın bedeli sahibine tazmin edilmek suretiyle… Çocuklar için en büyük ceza olsa olsa günde iki defa yıkanma zorunluluğuydu.
Kazım Zafir, yurdundaki çocuklara o kadar özeniyordu ki yemelerinden giysilerine kadar çocukların her şeyiyle şahsen ilgileniyor, onları her şeyin en hoşuna alıştırıyordu. Hatta yemek masalarına bembeyaz örtüler serdiğinde, yurdun öbür idarecileri onu “Muşamba bunların nesine yetmez, Galatasaray’daki talebeler bile muşamba üzerinde yemek yiyorlar,” diye tenkit ettiklerinde aldırmıyordu. Her şeyin bol bol tüketilmesine “İsraftır bu,” dediklerinde bile “azdırmayacağını bilsem havyar da yedireceğim,” cümlesiyle yanıt vermişti.
Kazım Zafir için her şey yolunda gidiyordu lakin yurdun öbür idarecileri Zafir’in idaresinden hiç mutlu değidi. Akşamları saat altıdan sonra sokağa çıkma yasağı konulmasını, on yedi yaşını dolduranları yurttan çıkarmak istiyorlardı. Talimatnamelerini Kazım Zafir’e kabul ettirmek için istekler, ihtarlar birbirini kovalıyordu. Kazım Zafir ise ikazlara kulak asmıyordu. Çocukları bildiği üzere yetiştirmeye devam ediyordu. Hatta programı büyütüp çocukları bir zanaat öğrenmesi için anlaştığı zanaatkârların yanlarına çırak olarak vermeye başlamıştı. Çocuklar terzilik, marangozluk, kunduracılık üzere zanaatları öğreniyorlardı. Ustalarından kazandıkları yevmiyeleri yurt müdürüne veriyorlar, biriken paradan da haftalıklarını çekebiliyorlardı.
Kazım Zafir’in bu anti-otoriter yüzü elbette yalnızca çocuklara karşıydı. Yurt idarecilerine karşı ise son derece sert bir yüz takınıyordu. Yurdun kurallarına nazaran bir mürebbiye, dokuz saat orta vermeden çocuklarla ilgilenmek zorundaydı ve onları bırakması kelam konusu bile olamazdı. Misyonunu erteleyemez, savsaklayamaz ve bu bahiste tartışamazdı. Aksi halde üç ihtardan sonra mürebbiyelik misyonundan alınırdı.
Peki, bu çocuklardan meslek edinip topluma karışanlar var mıydı? Varsa ne iş yapıp da hayata tutundular? Kazım Zafir Bey’in tedrisatından geçip meslek edinen çocukların pek birçoklarının ismi ve nerede oldukları meçhul. Hatta senarist Filiz Terzi bu yurdun sinemasını çekmek için gazete ilanlarıyla bu yurttan çıkan çocukların kendilerine ulaşmasını istemişti. Hedefinde başarılı oldu mu bilemiyorum, lakin yurttan çıkan birkaç çocuğun izine Ümit Bayazoğlu’nun yazdığı Uzun, İnce Yolcular kitabında rastlıyoruz. Kitapta, Rüşdü isminde bir çocuğun bir iskemle imalathanesinde haftalığı 40 liradan çalışma hayatına atıldığını, içlerinden kunduracılar, sinema makinistleri, mürettipler, dükkân sahipleri, postacılar, sürücüler çıktığını öğrenebiliyoruz.
Kazım Zafir bu rüyayı tam beş yıl sürdürdü. Aralıksız beş yıl. Ancak bu hoş hayal bir gün belediyeden gelen bir yazı ile sonlanacaktı. Yazıda şunlar söyleniyordu:
“Gayrı-sosyal çocuklar, İstanbul’un mutena semtlerinden Beyoğlu sakinlerinin mahdumlarına makûs misal teşvik etmektedir. İşbu sebepten, yurdun avanesiyle birlikte kent dışına çıkarılması mecburiyeti hâsıl olmuştur.”
Bu olayın üzerine Kazım Zafir çocuklarıyla vedalaşıp, istifa etti. Yurt ise bir tenis topu üzere bürokrasinin elinde gidip geldi. Evvel Darülaceze’ye bağlandı, olmadı. Sonra Kağıthane’ye, oradan da Beykoz’a nakledildi. En sonunda da dağıldı gitti.
Yurt 1938’de Kazım Zafir’in elinden alındığında 80 çocuk barındırıyordu. Beş yıllık müddette ağırladığı iki yüz elli çocuktan, on ikisi topluma kazandırıldı, on tanesi ıslah olmayıp sokağa geri döndü. Üçü akıl hastanesine gönderildi, yirmi beş çocuk ise ailesine kazandırıldı.
Kazım Zafir vedasından sonra Kıbrıs’a bir idadiye öğretmen olarak gitti, oradan da kırık bir hikâyeyle döndü. Sonrasında ne yaptığını ise maalesef öğrenemedim.
Sonradan berbat edilecek Çocuk Esirgeme Kurumu bile daha emekleme devrindeyken, bir kişinin çıkıp da kimsesiz, sokaktaki çocuklara kol kanat gerip, topluma kazandırmasına verilen karşılık daha sonra benzeri teşebbüslere de bir gözdağıydı aslında: Kırık dökük hoş günler. Kazım Zafir Çocukları Müdafaa Yurdu’ndan geriye yalnızca bu kaldı.
Kaynak: Uzun, İnce Yolcular. Ümit Bayazoğlu (Aras Yayıncılık, 2014).
