Yürürken neden ağaçlı sokakları tercih ederiz?

Kent, sadece binaların ve yolların bir ortaya gelmesinden ibaret bir fizikî yer değildir. Kentleri canlı birer organizmaya dönüştüren, içindeki yaşamsal döngüler, ekolojik sistemler, kültürel akışlar ve toplumsal münasebetler bütünüdür. Lakin çağdaş kentsel dönüşüm projeleri, ekonomik büyüme ve konut üretimi ismine bu yaşamsal ögeleri gözden çıkarmış, tabiatın kentle kurduğu tarihi bağı zalimce koparmıştır. Türkiye üzere süratle kentleşen ülkelerde yeşil alanların yok edilmesi sırf bir ekolojik sorun değil fiziksel-ruhsal sıhhat, ekonomik sürdürülebilirlik ve toplumsal adalet açısından da derinleşen bir krize dönüşmüştür.

AKP devrinde İstanbul, Ankara ve İzmir üzere büyük kentlerde yürütülen kentsel dönüşüm projeleri, kent dokusuna mimari estetik ve fonksiyonellik katmak yerine müteahhit elinden çıkma bloklar inşa etmeye odaklanan, ruhsuz bir anlayışın eseri olarak yükselmektedir. Bu “gelişimin” en büyük kurbanlarından biri de parsel içi ve kaldırım ağaçlarıdır. Özel ve kamusal mülkiyet üzerindeki ağaçlar, birçok vakit inşaat projelerinin “gereksiz” ögeleri olarak görülüp kolay kolay kesilmekte, yerlerine yükselen binalar ise sadece rantın gölgesini bırakmaktadır. Halbuki temel kentsel tasarım unsurları, tabiatın kent planlamasına entegre edilmesini sırf çevresel bir gereklilik olarak değil, insan psikolojisi ve toplumsal bağlantılar açısından da vazgeçilmez bir öge olarak tanımlamaktadır.

Dünya Sıhhat Örgütü’nün 2021 tarihli raporuna nazaran, yeşilden mahrum kentlerde kalp hastalıkları yüzde 20, teneffüs yolu rahatsızlıkları yüzde 15, obezite ise yüzde 25 daha fazla görülüyor. Jabbar, Yusoff ve Shafie’nin (2020) araştırması, ağaçlarla çevrili mahallelerde yaşayan insanların depresyon oranlarının yüzde 30 daha düşük olduğunu kanıtlıyor. Ne enteresandır ki, Hunter ve takımının (2021) çalışması, kişi başına düşen yeşil alanın yüzde 10 artırılmasının cürüm oranlarını yüzde 12 azalttığını, toplumsal bağları güçlendirdiğini ortaya koyuyor. Yeşil sadece tabiatın değil, insan ruhunun da panzehiridir.

Wolf, Lam ve Richardson’ın (2021) araştırmasına nazaran, sokak ağaçları kortizol düzeylerini düşürerek gerilimi azaltıyor, havayı temizliyor, teneffüs yolu hastalıklarını önlüyor ve kentlerdeki ısı adası tesirini kırıyor. Japonya’da yapılan bir çalışmada “shinrin-yoku” (orman banyosu) pratiğinin, bireylerin ruh halini güzelleştirdiği, kalp atış suratını düşürerek fizyolojik rahatlama sağladığı belirlenmiş. Özcesi, ağaçlar sadece görüntünün bir kesimi değil nefesin, sıhhatin, huzurun ve güvenliğin taşıyıcısıdır. Ancak kentler yeşili gözden çıkardıkça, beton sırf binaları değil insanın ruhunu da boğmaya devam ediyor.

Yeşil tasarım prensipleri sırf yürüyüşlerimize estetik bir fon sağlayan yüzeysel bir detay değil, kentlerin ruhunu şekillendiren, ömür kalitesini yükselten ve insan-doğa istikrarını yine kuran yaşamsal bir gerekliliktir. Bu anlayış, ağacı dekoratif bir öge olarak görmek yerine onu kentsel dokunun ayrılmaz bir kesimi haline getirerek, sağlıklı, sürdürülebilir ve sahiden yaşanabilir kentler yaratmayı hedefler. Salmond, Tadaki ve Vardoulakis’in (2016) araştırmaları, yeşil alanların hava kirliliğine bağlı vefatları azalttığını bilimsel datalarla ortaya koyarken, Astell-Burt ve Feng’in (2021) Avustralya’da yürüttüğü çalışma, kentlerde yeşil alanların yüzde 10 artırılmasının depresyon hadiselerini yüzde 15 düşürdüğünü gösteriyor. Cohen ve grubunun (2007) araştırması, yeşil dokunun artırılmasının bireylerin fizikî aktivite seviyesini yükselterek obezite riskini yüzde 20 azalttığını kanıtlıyor. Türkiye’de yapılan araştırmalar da misal sonuçlar veriyor; Akpınar’ın (2016) Aydın’da gerçekleştirdiği çalışma, yeşil alanların bireyleri daha fazla hareket etmeye teşvik ettiğini ve kronik hastalıkların bu bölgelerde daha az görüldüğünü ortaya koyuyor. Hasebiyle kaldırımdaki ağaçlar, küçük ölçekli topluluk bahçeleri ve mahalle bostanları sadece estetik birer öge değil halk sıhhatini güçlendiren, insanı uygunlaştıran ve kentleri nefes alabilir hale getiren yaşamsal bir ekosistemdir.

Bilimsel datalar yeşil alanların dirençli kentler için vazgeçilmez olduğunu ortaya koyarken, Türkiye’de kentsel dönüşüm projeleri, bu gerçeği sistematik biçimde göz gerisi etmeye devam ediyor. 1999 zelzelesi sonrası hızlanan kentsel dönüşüm projeleri, zelzeleye karşı inançlı kentler yaratmak argümanıyla başlasa da yeşil alan kayıplarını olağanlaştırarak planlama süreçlerinde tabiatın kentle kurduğu bağı büyük ölçüde kopardı (Damdere, 2019). AKP periyodunda, İstanbul ve gibisi büyükşehirlerde, yeni konut ve ticaret alanları açmak uğruna sadece kamuya ilişkin park ve ormanlık alanlar değil özel mülkiyet içindeki ağaçlar da tahrip edildi. Aydoğdu’nun (2021) Beyoğlu üzerine yaptığı araştırma, Cumhuriyet Caddesi’ndeki ağaçların kaldırılmasıyla hava kalitesinin düştüğünü, gürültü kirliliğinin arttığını ve kent sakinlerinin toplumsal etkileşim alanlarının azaldığını ortaya koyuyor.

Oysa dünya genelinde birçok kent, ağaç varlığını artırmak ve mevcut yeşil dokuyu korumak için kapsamlı siyasetler geliştiriyor. Londra Belediyesi, özel mülkiyetteki ağaçları da kapsayan bir müdafaa siyaseti benimseyerek her yıl 20 bin yeni ağaç dikiyor. Toronto, kaldırımlara ve parklara 40 bin yeni ağaç ekleyerek kentteki toplam yeşil dokuyu genişletiyor. Sheffield Belediyesi, kişi başına düşen ağaç sayısını artırmak maksadıyla her yıl 50 bin ağaç dikme amacı koyarak halkı da sürece dahil ediyor. Málaga kenti, son beş yılda 6.232 yeni ağaç dikerek toplamda 373 bin ağaca ulaşmış, böylelikle kişi başına düşen ağaç sayısını 0,63’e yükseltmiş. Avrupa Birliği ise 2030’a kadar kıta genelinde 3 milyar ağaç dikmeyi hedefleyen geniş çaplı bir strateji yürütüyor.

Türkiye’de kent planlama süreçleri, yeşil alanları koruyacak kapsamlı siyasetler üretmek yerine var olan ağaç dokusunu sistemli biçimde azaltma üzerine kurulmuş bir düzenle ilerliyor. Yatayda oluşturulamayan yeşil alanlar, göğe yükselen beton blokların yüzüne yapıştırılmış birkaç sarmaşıkla telafi edilmeye çalışılıyor. Ne de olsa, gerçek bir park alanı yaratmak, nefes alacak geniş yeşil koridorlar açmak ya da sokak ağaçlarını koruyacak bir sistem kurmak yerine gökdelenlerin gri cephesine dikey bahçeler eklemek hem daha “pratik” hem de fotoğraflarda daha “yeşil” duruyor. Lakin bu yeni jenerasyon yeşillik, halka gölge değil, ranta perde oluyor; serinliği insanlara değil, betona ve sermayeye hizmet ediyor (Kanter, 2022). Toprağa dokunmayan, kök salmayan, sadece vitrin süsü niyetine kullanılan bu yeşil makyaj, tabiata değil, müteahhit servetinin devamlılığına katkı sağlıyor. Meğer kentlerin sahiden tabiatla ahenk içinde gelişebilmesi için, çim serilmiş teraslarla, dekoratif lolipop ağaçlarla, tabelalara eklenmiş “yeşil şehir” sloganlarıyla yetinmek değil, uzun vadeli biyofilik tasarım prensiplerine dayanan, ekosistemle bütünleşmiş kent planları oluşturmak gerekiyor.

Kentlerin yeşil alan siyasetleri, sadece ekolojik sürdürülebilirliğin değil, birebir vakitte ekonomik bağlantıların da temel bileşenlerinden biridir. Hunter ve takımının (2021) araştırmasına nazaran, ağaç yoğunluğu yüksek bölgelerde konut fiyatları bariz halde yükselmekte, bu alanlar yatırımcılar için daha cazip hale gelmektedir. Fakat yeşil alanların sağladığı ekonomik bedel sadece mülk sahiplerinin karına dönüşmemeli; bilakis, bu rant farkı bilhassa fakir halkın ömür kalitesini artıracak halde kamu faydasına yönlendirilmelidir. Lennon, Douglas ve Scott’un (2017) çalışması, kentsel yeşil altyapının sırf gayrimenkul piyasasına değil, halk sıhhati harcamalarına da direkt tesir ettiğini, üstelik yeşil alanların artırılmasının devlet bütçesine uzun vadede önemli bir ekonomik katkı sunduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin, Londra kentindeki ağaçların yıllık ekonomik yararı 133 milyon sterlin olarak hesaplanmıştır; bu yarar, hava kirliliğinin azaltılması, sıcaklık düzenleme, yağmur suyunun emilimi ve sıhhat maliyetlerindeki düşüş üzere ögelerden kaynaklanmaktadır.

Benzer biçimde, ABD Ulusal Kent Ormanları Kıymetlendirme Programı (US Forest Service, 2018) bilgilerine nazaran, New York’taki ağaçlar yılda 10,9 milyon dolarlık güç tasarrufu sağlamakta, hava kirliliğini azaltarak 5,6 milyon dolarlık sıhhat harcamasını önlemekte ve taşkın denetimi sayesinde 36 milyon dolarlık altyapı maliyetinden tasarruf edilmesini sağlamaktadır. Toronto’da yapılan bir araştırma ise kentteki ağaç varlığının hava kirliliğini yılda 1,1 milyon kilogram azalttığını ve bunun sıhhat sistemine yönelik harcamaları önemli oranda düşürdüğünü ortaya koymuştur. Tüm bu bilgiler, yeşil altyapının sadece çevresel bir mecburilik değil, birebir vakitte ekonomik refah açısından da mahallî idarelerde öncelikli bir siyaset olması gerektiğini açıkça göstermektedir. Özcesi, yeşili korumamak, sırf tabiata değil kamu bütçesine de ihanet etmektir.

Kapitalizmin devasa kentleri sadece kırın doğal dokusunu kemirmekle kalmıyor, birebir vakitte kendi içindeki yeşili de sistemli bir halde tüketiyor. Türkiye’de bu yıkım otopark yönetmeliği üzere düzenlemelerle legalleştiriliyor, yeşil alanların korunması gerektiğinde “Yönetmelik var, elimizden bir şey gelmiyor” denirken, binalar oturma ruhsatını aldıktan sonra her türlü dönüşüme göz yumuluyor. Böylelikle yeşil bahçeler betona, ağaçların kök saldığı toprak ise asfalta gömülüyor. Halbuki kaldırım, park, refüj ve parsel içindeki yeşil dokuyu korumak, sadece çevrecilik ismine değil, kentlerin nefes almasını sağlamak için yaşamsal bir zorunluluktur. Ağaçlar yalnızca tabiatın değil, kentlerin hafızasının, kamusal alanların ve kolektif hayatın da bir kesimidir. Bugün rant uğruna kesilen her ağaç, yarın daha kirli bir hava, daha bunaltıcı yazlar, daha öldürücü yağışlar ve daha yaşanmaz kentler demektir. Zira bir kent, kök salan ağaçları kadar yaşar; kolları budanmış, kökleri kesilmiş bir kent ise eninde sonunda kendi gölgesinde kuruyup masraf.