Yıl 2011. Amy Winehouse, serin bir Haziran akşamında Belgrad’da sahneye çıkıyor. Çıkmayı deniyor daha doğrusu. Ayakta duramayacak kadar sarhoş, müzik söyleyemeyecek kadar zayıf. Gözlerinde kaygı, elinde mikrofonu var. Sonraki 45 dakika boyunca kendi müziklerinin kelamlarını, gitaristinin ismini, hatta hangi kentte olduğunu bile unutuyor. Konserin ortasında, seyircinin yuhalamalarının akabinde müziği durduruyor ve ağlamaya başlıyor. Darmadağın olduğunun farkında, ancak artık bu durumla savaşamayacak kadar yorgun. Seyirciler ise onun bu durumuna gülüyor. Konserin geri kalanına gözlerinde yaşlarla devam ediyor. Bu, o sırada kimse farkında olmasa da, Amy Winehouse’un son konseri.
Amy Winehouse hayatını kaybedeli 12 sene olmuş, öldüğünde şimdi 9 yaşındaydım. O vakitler, ailemle çıktığımız seyahatlerde otomobilde Back to Black (2006) CD’sini baştan sona dinleyip dururduk. Herhalde kimsenin itirazı yoktur, her müziği atlanamayacak kadar yeterliydi. Öldüğü akşam da dinledik. O eksantrik ve güçlü sesini, hüznünü, sevincini, değişmeyen saçını, makyajını ve dövmelerini pek unutmak istemiyorduk.
Çocuk aklımla sonraki sabahı büyük bir merakla beklediğimi hatırlıyorum. Sanki vefatının akabinde neler diyeceklerdi? Kimler başsağlığı dileyecek, gerisinden ağlayacaktı? O günkü manşetleri hatırlamasam da, gazetelerdeki başlıkların ve basılan fotoğrafların beni şaşırttığını hatırlıyorum. Gazetelerdeki Amy’nin, benim tanıdığım ve dinlediğim Amy’le uzaktan yakından alakası yoktu. Erkek arkadaşıyla uyuşturucu kullanırken, Londra sokaklarında sürünürken yahut hayranlarıyla hengame ederken çekilmiş fotoğraflardan ibaretti güya hayatı. Amy Winehouse bu kadar mıydı? Her beşerde olabilecek kusurları var diye, bu trajik sonu mu hak ediyordu?
Bağımlılık ve ruh sıhhati kelam konusu olduğunda, cümbüş bölümündeki bayanların ve erkeklerin medya tarafından tasvir edilişi ortasındaki farkı alenen gösteren örneklerden biri de Amy Winehouse olmuştu. Tekraren yegane maksadının âlâ müzik icra etmek olduğunu açıklamasına karşın, ömrü medyanın ziyadesiyle ilgisini çekmişti. Müziği dışında hayatının neredeyse her bir detayı magazin materyali yapıldı. Ne evliliği, ne bağımlılıkla uğraşı, ne de kilosu kaldı. Çaba ettiği bağımlılığın ve ruhsal problemlerin, medya taciziyle birleşmesinin akabinde nihayetinde alkol zehirlenmesinden hayatını kaybetti.
İnsanlar, ziyadesiyle empatik canlılar. Lakin, her şeyin olduğu üzere, empatinin de bir hududu var. Dahası, oburlarının başına gelen talihsizliklerden de keyif alabiliyoruz. Bilhassa talihsizlik bir ünlünün başına geldiyse. Almanların schadenfreude, sosyologların da “uzun gelincik sendromu” olarak nitelendirdiği bu durum, kısaca “başkalarının düşüşüne yükselme” manasını taşıyor. İsmi da tarladaki en uzun gelinciklerin daima evvel koparılmasından geliyor.
Psikolog Norman Feather’a nazaran, beşerler yüksek mevkilerde bulunan bireylerin gözden düştüğünü görmekten keyif alıyorlar. Üstelik bu davranış sırf kurumsal ortamlarla hudutlu değil. Feather’ın bahsettiği şahıslar, karısını aldatırken yakalanan siyasetçiler, borsanın çöküşüyle milyonlarını kaybeden iş adamları yahut Amy Winehouse üzere içkiye yenik düşen ünlüler de olabilir. Feather, tahlilinde başarıyı hak etme ile kazanma ortasındaki ince çizgiyi de çiziyor. Bu ayrımın, başarılı kişinin algılanma biçiminde kıymetli bir rol oynadığını öne sürüyor. Örneğin, muvaffakiyetini hak ettiğini düşündüğümüz biri gözden fikir daha empatik olurken, hak etmediğini düşündüğümüz biri gözden niyet daha acımasız olabiliyoruz.
Feather’ın bu fikirleri, son vakitlerde Hollywood’un “nepotizm bebelerine” olan nefretimizi de az çok açıklıyor. Cümbüş sanayisi tanıdıkları yahut anne-babaları vasıtasıyla kült statüsüne erişen şanslı bireylerin başarılı olmayı hak etmediklerini düşünüyor, biz de onları değerlendirirken bazen acımasız olabiliyoruz. Aslında tabloid gazeteler de üç aşağı beş üst bu prensip üzerine konseyi. Ne vakit bir oyuncu, müzikçi yahut model ölse, yaptığı tüm yanılgılar, yaşadığı türlü maddi ve manevi dertler gün yüzüne çıkıverir. Kişi, doğrularıyla değil, daha çok yanlışlarıyla anılır. Nihayetinde ünlü olmak bir seçimdir, şöhret sahibi nepotizm bebeği olsa bile. Her seçimin olduğu üzere, şöhretin de yeterli ve berbat sonuçları vardır. Münasebetiyle ünlüler, başlarına gelen her türlü berbatlığı ve talihsizliği hak ediyorlardır.
Peki, nitekim o denli midir? Tüm ünlüler ünlü olmayı kendileri mi seçerler? Sosyolog Mathieu Deflem, Lady Gaga ve Şöhretin Sosyolojisi (2016) isimli kitabında bu konun derinliklerine iniyor. Şöhreti “sosyal bir yapı” olarak tanımlayan Deflem, kitabının önsözünde şöhretin bir seçimden çok bir sonuç olmasından bahsediyor. Başka bir deyişle: Herkes ünlü olmayı seçmiyor, ünlüleri ünlü yapan biraz da bizleriz. Çekirdeksiz meyve olmadığı üzere, hayransız ünlü de olmuyor.
Amy Winehouse’a dönelim: Ziyadesiyle yetenekli bir sanatçı, birçok beşerden daha etkileyici bir sesi var. Çıkardığı albümler ve aldığı mükafatlar bunun açık bir göstergesi. Bir de olaya Deflem’in gözünden bakalım. Amy Winehouse’un albümlerini dinleyen de, ona mükafatlar veren de biziz. Müziklerini dinlemeseydik, bu kadar uzun bir gelincik olarak göze çarpmazdı. Maalesef uzun gelinciklerin bahtı daima birebir: her vakit başkalarından daha evvel koparılıyorlar. Bu nedenle, Amy’nin zar sıkıntı ayakta durabilirken hayranları tarafından Belgrad’da yuhalanması da pek şaşırtan olmayabilir. Sorunun yürek burkan tarafı, Amy’nin bu konserinden iki hafta sonra Londra’daki meskeninde meyyit bulunması.
Uzun gelincikleri koparınca neler olduğunu biliyoruz. Amy Winehouse bu örneklerden sırf biri. 2007’deki Britney Spears haberlerini hatırlayalım. Yeni kazıttığı saçlarıyla bir akaryakıt istasyonunda fotoğraflanmıştı. Sonraki gün gazeteler aracılığıyla adeta linç edilmiş, “deli” damgası yemişti. Yıllar sonra öğrendik o gün boşanma davasında oğullarını kaybettiğini.
Trajik vefatının 12. yıldönümünde, Amy Winehouse’un son albümünü dinliyorum. Artık 21 yaşındayım, lakin benim için hâlâ birebir; hiç değişmedi, yaşlanmadı. Sesi her zamankinden berrak, müzikleri hiç olmadığı kadar aklımda. Birinci aşkımı da onunla yaşadım, son ayrılığımı da. Yeterli anlarımda da kulaklarımda oldu, makus anlarımda da. Sadece erken koparılmış olmasının ıstırabını yaşıyorum, tahminen de “koparmak yasaktır” uyarısı koymamız gerekir kimi gelincik tarlalarına.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
