Bu yıl 76’ncısı düzenlenen Berlin Sinema Şenliği (Berlinale), son yıllarda Filistin konusundaki kayıtsızlığı ve şahsen İsrail’in dostu Almanya devleti ile onun yönetimindeki şenlik idaresi tarafından Filistin’e dayanak veren sinemacılara uygulanan aleni sansür nedeniyle haklı olarak tenkitlere maruz kalmıştı. 12 Şubat’ta başlayan bu yılki edisyonda da bu tenkitlerden kaçamayacakları bir kere daha görüldü.
Festivalin heyet başkanlığı vazifesini üstlenen Wim Wenders, heyetin tanıtım toplantısında “Gerçekten siyasetin alanına giremeyiz. Siyasetin dışında kalmalıyız zira siyaset hakkında sinemalar yaparsak, siyasetin alanına girmiş oluruz. Meğer biz siyasetin karşı ağırlığıyız. Biz siyasetin tersiyiz. Halkın işini yapmalıyız, siyasetçilerin işini değil,” dedi. Bunları şenliğin politik angajmanına ait üç sorunun akabinde söyledi. “Filmler dünyayı değiştirebilir lakin politik manada değil,” dedi ve “hiçbir sinemanın rastgele bir siyasetçinin fikrini sahiden değiştirdiğini” sanmadığını belirtti.
Wim Wenders bu kelamlarıyla hem sinemanın tesirini daraltıyor hem de sıkıntıyı çarpıtıyor elbette. Bunu da bilerek yapıyor. Filistin açısından sıkıntı sadece siyasetçileri ikna etmek midir? Elbette değil. Hangi hayatların yasının tutulabildiği, hangi sözlerin (soykırım, işgal, abluka, sivillerin korunması, hesap verme) söylem edilebildiği, hangi şovların yasaklandığı, hangi sembollerin “kışkırtma” sayıldığı… Bunların hepsi kültürel alanın somut sonuçları. Şenlik, sinema ve kamusal tartışma bu sonuçların bir modülü.
Wim Wenders’a bu soruyu soran gazeteci de bunların şuurundaydı. Berlinale’nin İran ya da Ukrayna ile dayanışma gösterip Filistin’le göstermemesini eleştirdi ve akabinde heyet üyelerinden “insan haklarının seçici biçimde ele alınmasını” destekleyip desteklemediklerini öğrenmek istedi. Bir öteki karşılık, Polonyalı üretimci Ewa Puszczynska’dan geldi; soruyu “haksız” diye niteledi ve Wenders’ın kelamlarını hatırlatarak “filmlerin empatiyle ilgili olduğunu” savundu.
Ah, empati demek! Ne kadar tatlı! Burada sıkıntı “seyircinin kalbinin yumuşaması” mıdır? Bugün Filistin hakkında bir sinema yapmak ya da sinema aracılığıyla Filistin hakkında bir kelam söylemenin hedefi bu mudur sahiden? Yoksa soykırımın ve her türlü insan hakkı ihlallerinin ismiyle anılması, eşit ölçüt ve hesap verilebilirlik midir? Aksi takdirde empati, adalet ve sorumluluk lisanından koparıldığında, kolay kolay “duygusal bir sığınak” olur: Herkes üzülür lakin kimse pozisyon almaz ve hiçbir kurum kendi seçiciliğiyle yüzleşmez. Berlinale’de olduğu üzere.
Polonyalı üretimci Puszczynska, konuşmasının devamında “Bize bunu sormanız biraz haksızlık zira elbette beşerlerle, her bir seyirciyle konuşmaya, onları düşündürmeye çalışıyoruz. Ancak onların vereceği karardan —İsrail’i destekleme kararı mı olacak, Filistin’i destekleme kararı mı olacak— biz sorumlu tutulamayız,” diye ısrar etti. “Soykırımın işlendiği daha pek çok savaş var ve bunlardan kelam etmiyoruz,” diye de ekledi, salondakilerin bir kısmının alkışları ortasında, bu çeşit sorular sormanın adil olmadığını açıkça ima etti.
Puszczynska’nın, “Başka savaşlar da var, onları da konuşmuyoruz” minvalindeki bu çıkışı ise Filistin’i konuşmayı “özel muamele talebi” üzere göstermeye yarıyor. Bu ziyadesiyle aşağılık bir tavır. Filistin açısından “Başka acılar da var,” diyerek dağıtılacak bir problem değil. Bilakis, bir kurumun hangi acıyı daha inançlı bulup sahiplendiğini, hangisini riskli bulup susturduğunu gösteren bir turnusol.
Zira Berlinale bir yandan kendini queer sinemaya, sömürgecilik anlatılarına, Ukrayna’ya, İran’a dair dayanışmalara açık bir şenlik olarak kuruyor lakin öteki yandan Gazze kelam konusu olunca bir anda sinemanın siyaset dışı olmasının gerektiği akıllara geliyor. Yani şenlik “politikayı” bir unsur olarak reddetmiyor, hangi politikayı kaldırabileceğine karar veriyor. Bunun ismi da en hafif tabirle ikiyüzlülük.
Bu yüzden Wenders’ın kelamlarını, tek başına bir direktörün temkinli kaçışı üzere değil bugünün şenlik rejimini belirleyen kültürün sesi üzere işitmek gerekir. Zira Berlinale üzere buluşmalar artık sadece sinemaların gösterildiği yerler değil, “sinemacıların” hangi tonda konuşacağını, hangi sözleri kullanacağını, hangi çatışmaları hangi aradan anacağını da öğreten alanlar. Orada “politika yapmayalım” dendiği anda, aslında “hangi siyasetin kabul edilebilir olduğu” karara bağlanmış oluyor.
Bu dönüşümün en güçlü kılıfı ise “sanat” sözü. “Sanat siyasetin karşıtı” fikri, birinci anda kulağa şık bir özgürlük savunusu üzere gelebilir. Halbuki bugün birçok vakit öbür bir işe yarıyor: Kurumların seçiciliğini görünmez kılıyor, sinemacıların da konforunu koruyor. “Ben sanat yapıyorum,” dediğinde, politik bir probleme dair sorumluluk talebini bir anda “kaba” ilan etmek kolaylaşıyor. “Empati” üzere pürüzsüz sözlerle de adalet sorusu etkisizleştiriliyor. O noktada sanat, hakikati büyüten bir alan olmaktan çıkıp hakikatin dişlerini söken bir ambalaja dönüşüyor.
Bu konformizmin bir de piyasa ayağı var. Şenlik iktisadı yıllardır bir “ürün geliştirme” tertibi üzere çalışıyor: Ortak imal platformları, proje sunumları, network randevuları… Bu ortama girmek isteyen genç bir sinemacı, daha sineması çekmeden, sinemasını nasıl satacağını öğrenmek zorunda kalıyor. Öykü, sadece anlatılacak bir şey olmaktan çıkıp satılacak bir vaade dönüşüyor. Bu süreçte politik olanın da pazarlanabilir bir sürümü oluşuyor: “Evrensel acı”, “tarafsız insanlık”, “iki taraf da” lisanı, “gri alan” konforu… Filistin’e gelince bu konfor, birden fazla vakit bir tıp sessiz mukaveleye dönüşüyor. Kimse açıkça “bunu söyleme” demiyor ancak herkes, hangi cümlenin kapıları kapatacağını biliyor.
Wenders elbette bunun farkında. Bu yüzden tartışmaya girmek istemedi ve ısrarla sinemanın nasıl yaşamak istediğimiz ve yaşamak zorunda olduğumuz üzerine konuştuğunu, bu manada şeyleri değiştirebileceğini söyledi. “Bu gezegende, hayatlarını yaşamak isteyen beşerler ile öbür fikirleri olan hükümetler ortasında büyük bir uçurum var. Bence sinemalar o uçurumlara girer; en azından ben o denli olmasını umuyorum,” dedi. “Sinemanın, şefkatli ve empatik olma konusunda inanılmaz bir gücü var. Haberler empatik değil. Siyaset empatik değil. Ancak sinemalar o denli. Bizim misyonumuz bu,” diye de ekledi. Meğer birebir Wim Wenders, öbür vakitlerde bunun zıddını söylemişti; hakikaten 1991’de yayımlanan The Logic Of Images (Görüntülerin Mantığı) isimli kitabında, politik olmadığını tez edenler dahil bütün sinemaların politik olduğunu yazmıştı.
Dolayısıyla Wenders’ın bugünkü “siyasetten uzak durmalıyız” çizgisi, âlâ niyetli bir “sanatı koruma” refleksi değil zira tam da güç ilgilerinin en görünür olduğu yerde geri çekiliyor. Üstelik bu geri çekilme pratikte “tarafsızlık” üretmiyor, mevcut tertibin konforunu canla başla koruyor.
Wenders’ın sözleri, genç sinemacılara verilmiş bir öğüt üzere okunmalı: Siyasete girersen, artık “bizden” değilsin. Biz burada sinemalarla “insanları düşündürüyoruz”, gerisini bize sorma. Sinemacıya düşen görev izleyiciyi duygulandırmak; kurumu, fonu, şenliği, iktidarı rahatsız edecek netlikte konuşmamak. Bu, tüccarlık tavsiyesi değilse bile, tüccarlığı olağanlaştıran bir “meslek ahlakı.”
Sinemayı siyasetin “zıddı” diye tanım ediyor Wenders. Lakin Filistin sorunu, zati yıllardır “hangi acının görünür sayıldığı” üzerine bir alan. Bu türlü bir alanda “ben bu alana girmiyorum” demek, kapıyı kapatmak değil; hangi soruların legal olduğuna dair hudut çizmek demek. Bu da siyasetin ta kendisi. Hem de siyasetin en aşağılık biçimi. Teşhir edilmesi, gayret edilmesi ve yok edilmesi gereken bir siyaset.
Hayatı boyunca sinema yaparak inşa ettiği her şeyi bu formda yıkmak ise elbette Wim Wenders’ın tercihi. O kendine bu türlü bir sonu layık gördüyse, bizim kendisi için üzülmemiz fazla naiflik olur. Ancak sevgili Ahmet Uluçay’ın güncesine ismini veren o sorudan mülhem, yeniden de sormadan edemiyor insan: Hakikaten sinema için bu denli rezilliğe bedel mi?
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
