Sınıf, mülkiyet ve istikrar illüzyonu

“Sadece her şeye doğuştan sahip olanlar mülkiyet hissini gerçek manada tadabilir, sahip olmanın ne manaya geldiğini kavrayabilir.” (Édouard Louis, Babamı Kim Öldürdü) Dikkatlice okunduğunda, bu kelamın maddi varlıklar kadar az görülen bir ruhsal durumdan da bahsettiği anlaşılır: dünyadan kovulma korkusu olmadan yaşama marifeti. Zenginliğe, mülkiyete ve kültürel mirasa bağlı olarak aktarılan aidiyetin konforu, ayrıcalıklı kesite sessiz bir garanti verir. Bu şimdi “hak edecek” hiçbir şey yapılmadan garanti altına alınmış istikrar hakkı, tam da rahatlık içinde doğanları, dünyadaki yerlerini kazanmak ve yine kazanmak zorunda bırakılanlardan ayıran şeydir.

Ne var ki geç kapitalizm, mirası bir çeşit muvaffakiyet olarak gizleme sanatını mükemmelleştirmiştir. Herkesin “sıkı çalışarak” yahut “zekasını kullanarak” istikrar sağlayabileceği vaadi, yalnızca ekonomik bir kurgu değil tıpkı vakitte ideolojik bir silahtır. Sosyolojik araştırmalar, kuşaklar ortası servet transferinin hayat çıktılarının en güçlü belirleyicisi olmaya devam ettiğini dengeli bir biçimde ortaya koymaktadır: Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD), 2021 yılında, servet eşitsizliğinin 20. yüzyılın başından beri görülmemiş düzeylere ulaştığını ve en güçlü yüzde 10’luk bölümün global varlıkların yarısından fazlasına sahip olduğunu bildirmiştir. Güçlü bir ailede doğmak, yalnızca kaynakları miras almakla kalmaz birebir vakitte konforun kültürel gramerini, yani inanç, hak sahipliği ve sürekliliğin habitus’unu da miras almaktır. Bu mirasın dışında kalanlar ise her türlü istikrarın süreksiz, her türlü mülkiyet hakkının iptal edilebilir olduğu, daima bir belirsizlik ortamında yaşarlar.

Bu ayrım değerlidir, zira “ev” kavramının manasını tekrar şekillendirir. Zenginler için mesken sadece bir yer değil, toplumsal ağlar, kurumsal erişim ve servetin sağladığı müdafaayla pekiştirilen, dünyada var olmanın kalıcı şartıdır. Güvencesizler için konut ise bir kira kontratı, iş mukavelesi, her an çökme yahut dağılma riski taşıyan kırılgan bir istikrardır. Ayrıcalıklı bir çocuk mülkiyeti doğal bir hak olarak görebilir, fakat teminatsız bir çocuk her vakit “ödünç almanın” getirdiği istikrarsızlığı, bedbaht olasılıkların lisanını öğrenir. Hasebiyle miras alınan “kendini konutunda hissetme” hakkı, sadece ekonomik bir avantaj değildir, şahsen kalıcılığın duygusal inhisarına de sahip olmaktır. Bu da içinde olduğumuz kırılganlık çağının en derin eşitsizlik biçimlerinden biridir.

Olgu değil, his olarak mülkiyet

Mülkiyeti sırf hukuksal yahut ekonomik açıdan ele almak, onun gerçek gücünü gereğince anlamamaktır. Mülkiyet, mukaveleler, ipotekler yahut miras dokümanlarıyla sonlu değildir, tıpkı vakitte ruhsal bir durumdur, benlik ile dünya ortasında hissedilen sürekliliktir. Varlıklı bir ailenin oğlu yahut kızı, sırf objelerle çevrili olarak değil kalıcılığın varsayılan ayara dönüştüğü bir kainata dahil olarak büyür. Onların sahip oldukları şey, her şeyden evvel arazi yahut menkul değerler değil hayatlarını daimi olarak yaşama hakkıdır. Buna karşılık, bu türlü bir miras olmadan büyüyenler istikrarı ikincil tabiatları olarak içselleştiremezler. Mülk edinseler bile kayıp korkusu onlara yapışıp kalır. Bu manasıyla mülkiyet, bir süreçten çok vakitle bir çeşit ilgidir, yarının bugünün yatırımlarını onurlandıracağına dair inançtır.

Bourdieu’nun habitus kavramı bu noktada aydınlatıcı bir rol oynar: ayrıcalık yalnızca kişinin sahip olduğu şey değil tıpkı vakitte kişinin somutlaştırdığı şeydir. Varlıklı bir çocuk kendine güvenmeyi öğrenmeye gereksinim duymaz; bu, duruşuna, aksanına ve beklentilerine kazınmıştır. Bu somutlaştırılmış konfor -bir yere ilişkin olmanın güvencesi- mülkiyetin kendisinden ayırt edilemez. Son ruhsal araştırmalar da bu dinamiği vurgulamaktadır: Amerikan Psikoloji Derneği’nin (2022) araştırması, çocuklukta finansal güvenliğin yetişkinlikteki dirençliliği güçlü biçimde öngördüğünü, buna karşılık finansal istikrarsızlığın da gelir seviyesi sonradan artsa bile daha yüksek gerilim seviyeleriyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Öteki bir deyişle, zenginlik ruhta bir iz bırakır, tıpkı güvencesizliğin daha sonraki muvaffakiyetlerin büsbütün silemeyeceği izler bırakması üzere.

Sonuçta ortaya çıkan şey derin bir asimetridir. Sahiplik, teorik olarak tekrar dağıtılabilir: bir kişi mesken satın alabilir, yatırım yapabilir yahut beklenmedik bir yarar elde edebilir. Lakin sahiplik duygusu aktarılamaz. Sonunda konut sahibi olan kiracı, çoklukla bu konutu istikrarsızlık anılarının gölgesinde, kırılgan bir muvaffakiyet olarak görür. Buna karşılık, varlıklı mirasçı meçhullüğü bile itimatla yaşar; kayıp da süreksiz, geri kazanılmadan evvelki bir sapma olarak tecrübelenir. Hasebiyle mülkiyet, en geniş manasıyla, bir mülkü elinde bulundurmak kadar miras yoluyla kazanılan aidiyet hissine da hazır olmakla ilgilidir.

Kazanılmış istikrar illüzyonu

Modern iktisat istikrarın kazanılabileceği vaadiyle gelişir. Sıkı çalış, merdivenleri tırman, itinayla biriktir; bu, geç kapitalizmin emeği güvenliğe dönüştürdüğü senaryodur. Lakin bu anlatı bilgilerin tartısı altında çökmektedir. Toplumsal hareketlilik üzerine yapılan araştırmalar, uzun vadeli istikrarın belirleyici faktörünün efor değil miras olduğunu tekrar tekrar göstermektedir. World Inequality Lab’in 2022 tarihli bir raporu, en güçlü yüzde 10’luk kesimde doğan bireylerin şahsî başarılarından bağımsız olarak bu pozisyonda kalma olasılıklarının çok daha yüksek olduğunu, alt katmanda doğanların ise neredeyse aşılmaz pürüzlerle karşılaştığını ortaya koymuştur. İstikrar, liyakatin mükafatı olmaktan uzak, ferdi muvaffakiyet kılığına girmiş kalıtsal bir ayrıcalık fonksiyonu görmektedir.

İdeolojik hile incelikli ancak tesirlidir. Profesyonel kültürde muvaffakiyet, disiplin ve özdenetimin meyvesi olarak kutlanır. Bir daire satın alan yahut mesleğinde ilerleyen maaşlı çalışanlar, sistemin işlediğinin ispatı olarak gösterilir. Lakin bu örnekler bile değişken konut piyasaları, şişirilmiş ömür maliyetleri ile işten çıkarmalar ve dış kaynak kullanımı etrafında giderek daha fazla yapılandırılan işyerleri tarafından sürdürülen, teminatsız durumlardır. Son vakitlerde sıkça gündeme gelen “sessiz istifa” ve kitlesel işten ayrılma dalgaları öbür bir gerçeği gözler önüne sermektedir. Muvaffakiyet artık güvenliği garanti etmemekte, tersine birçok vakit öteki bir cins kırılganlık biçimine dönüşmektedir: şartlı bir istikrar uğruna daha fazla çalışmaya razı olmak. Kazanılmış istikrar efsanesi, bu nedenle yalnızca yanlışsız olmamakla kalmaz, tıpkı vakitte görünen ile gerçeklik ortasındaki genişleyen uçurumu faal olarak gizler.

Bu yanılsamayı bu kadar dirençli kılan şey, kültürel olarak tekrar üretilmesidir. Medya, pazarlama ve siyasi retorik, istikrarı disiplin, tutumluluk ve hırsla elde edilebilir bir şey olarak sunmaya devam eder. Bu ortada, servet transferleri, sınıf sürekliliğinin belkemiği olarak kabul edilmek yerine özel aile problemleri olarak normalleştirilir. Sonuç, istikrarsızlığın yapısal asimetriyi değil şahsî başarısızlığı yansıttığına ikna olmuş, kendi güvencesizliğini kendine yükleyen bir kuşaktır. Bu yanılsamanın tehlikesi yalnızca ekonomik değil, varoluşsaldır: teminatsız olanları, daha çok çalışırlarsa istikrarın her vakit ulaşılabilir olduğuna ikna ederken, kalıcılık hakkının inhisarında kalmasını sağlar.

Güvencesizlik ve kiralık koşulu

Mülkiyet kalıcılıksa, güvencesizlik onun tam karşıtıdır: ödünç alınmış vakitle yaşanan bir hayat. Çağdaş görüntüde, bu durum en açık biçimde kiracılıkta tabir bulur: yalnızca konut değil, iş, kimlik, hatta boş vakitlerde da. Kiralamak, kontrat üstüne mukaveleyle, kişinin yerinin süreksiz olduğunu, diğer birinin takdirine bağlı olarak yenilenebileceğini yahut feshedilebileceğini hatırlatmaktır. İlişkin olmanın en somut yeri olan konutlarda bu durum, artan kiralar ve azalan kiralama mühletleri olarak kendini gösterir. Eurostat’ın 2023 bilgileri, Avrupa’daki genç yetişkinlerin neredeyse yarısının hâlâ kiralık konutlarda yahut ebeveynleriyle birlikte yaşadığını ve spekülatif yatırımlar nedeniyle bozulmuş istikrarlı konut piyasasına erişemediğini ortaya koymaktadır. Bu tecrübe yalnızca ekonomik değil tıpkı vakitte varoluşsaldır: Başının üzerindeki çatı bile kalıcı değilken gelecek planları yapılamaz.

Bu “kiralık koşulu” barınmanın ötesine uzanmaktadır. İstihdam, şirketler için esneklik ve çalışanlar için istikrarsızlık sağlayan kısa vadeli mukaveleler, hür çalışma düzenlemeleri yahut süreksiz iş platformları aracılığıyla giderek daha fazla yapılandırılmaktadır. Memleketler arası Çalışma Örgütü’ne (2022) nazaran, global işgücünün yaklaşık yüzde 60’ı inançlı mukaveleler olmadan çalışmaktadır ve bu sayı güvencesizliği istisna değil kural haline getirmektedir. Özgürlük olarak pazarlanan şey (işler, kentler ve hayat şekilleri ortasında hareket edebilme esnekliği) birden fazla vakit hayatı öngörülebilir ritimlere bağlayan garantilerin aşınmasını perdelemektedir. Guy Standing’in tarifiyle, prekarya daima bir belirsizlik içinde yaşamaktadır: ne dinlenmeye yetecek kadar inançtadır ne de direnmeye yetecek kadar özgürdür.

Bu durumun kültürel sonuçları çok daha derindir. Kiralamak, geçiciliği içselleştirmek, her argümanın gelip süreksiz olduğunun şuuruyla yaşamaktır. Alakalar, meslekler süreksiz hale gelir. Miras kalan mülkler ve toplumsal ağlarla esaslı bir ömür süren varlıklı kesim, yer değiştirdiklerinde kendilerini kozmopolit olarak görürler, teminatsız kesim ise tıpkı hareketi yerinden edilme olarak yaşar. Bu manada, kiralama durumu yalnızca ekonomik bir gerçeklik değil birebir vakitte bir varoluş biçimidir, tüm kuşakları istikrarsızlığı olağan kabul etmeye alıştırır. Bu, burjuvazinin kalıcılık üzerindeki monopolünün yaşanmış aykırılığıdır; kimilerinin dünyayı miras alırken oburlarının sonsuza dek pazarlık yapmak zorunda kalmasını sağlar.

Burjuvazinin aidiyet hakkı

Aidiyet, en gerçek haliyle kazanılan değil, varsayılan bir şeydir. Burjuvazi için aidiyet hakkı, miras kalan mülkler, yerleşik kurumlar ve meşruiyetlerini yine üreten toplumsal ağlar aracılığıyla günlük ömrün dokusuna işlenmiştir. Çocuklarına dışlanmaktan korkmaları öğretilmez, zira dışlanma neredeyse düşünülemez bir şeydir; okullar, kulüpler ve mahalleler onların yerlerini onaylayacak halde yapılandırılmıştır. Burada aidiyet, yalnızca erişimle değil tanınmayla, kişinin varlığının doğal olduğunun zımni onayıyla ilgilidir. Bu kültürel rahatlık, mümkün, inançlı ve beklenenin sonlarını şekillendirdiği için mülkiyetten daha kalıcı bir sahiplik biçimidir.

Bu hakkın kalıcılığı kentlerin coğrafyasında da görülmektedir. Kapalı topluluklar, tarihi bölgeler ve seçkin üniversiteler yalnızca ikamet yahut tahsil alanları değildir; kimlerin ilişkin olduğunu ve ilişkin olmadığını belirleyen sembolik hudutlardır. 2023 BM-Habitat raporu, global kentsel eşitsizlik konusunda istek edilen mahallelere erişimin giderek gelirden çok mirasa bağlı hale geldiğini ve bunun da kent yapısının içindeki ayrışmayı pekiştirdiğini vurgulamaktadır. Bu cins alanlarda mülk sahibi olmak, kültürel kalıcılığı miras almak manasına gelir: güvenlik, okul sistemi ve mahallî siyasetin kişinin sürekliliğini korumak için ahenk içinde hareket edeceğinin teminatıdır. Buna karşılık, bu bölgelerin dışında kalanlar aidiyetlerini kurallı olarak yaşarlar; alan hakları kira ödemeleri, bürokratik kontroller yahut yerinden edilme tehdidi ile belirlenir.

Bu asimetri, eşitsizliğin derinliğini göstermektedir: zenginler yalnızca varlık biriktirmekle kalmaz, sembolik tertipte kalıcılığı da monopollerine alırlar. Onların aidiyetleri yalnızca para yoluyla değil hakların incelikle aktarılması yoluyla da kuşaklar uzunluğu tekrar üretilir. Meritokrasi lisanı bunu gizler lakin kültürel hayat bunu görünür kılar: aksanların ve hallerin kişinin soyunu teyit ettiği yönetim kurulu odasından, kuşku uyandırmadan sonları açan pasaporta kadar. İlişkin olma duygusu, böylelikle sınıflı toplumun en korunan ayrıcalığı olarak ortaya çıkar. Sorun sırf burjuvazinin konutlara ya da servete sahip olması değildir; asıl sahip oldukları şey, dünyadaki yerlerinin sorgulanmaz meşruiyetidir. Bu hak, bulundukları yerde olmayı her seferinde yine kanıtlamak zorunda bırakılanlardan esirgenmektedir.

Mülksüzlüğün duygusal sonuçları

Mülksüz yaşamak, yalnızca maddi istikrarsızlık değil, tıpkı vakitte daima bir ruhsal dengesizlik hali demektir. Kalıcılığın olmaması, kişinin yaşadığı yerden geleceği nasıl hayâl ettiğine kadar her kararı etkileyen bir tıp tasa yaratır. Son vakitlerde yapılan araştırmalar bu ruhsal yükü doğrulamaktadır: İngiltere merkezli Konut Siyaseti Merkezi (2022), uzun vadeli kiracıların, gelir seviyeleri misal olsa bile, konut sahiplerine kıyasla kronik gerilim ve güvensizlik hissi bildirme mümkünlüğünün iki kat daha fazla olduğunu saptamıştır. Mülksüzlük bu nedenle yalnızca bir eşitsizlik problemi değildir; iç dünyayı yine şekillendirir, güvensizliği huzursuz bir uyanıklıkla, tam olarak dinlenememe haliyle doldurur.

Kapitalizm, bu güvencesizliğe şartları düzeltmek yerine süreksiz tahliller satarak cevap vermektedir. Piyasa, istikrarın yerini alan alternatiflerle doludur: mülkiyeti simüle eden abonelik hizmetleri, içsel inanç vadeden sıhhat programları, yalnızca cümbüş değil, arkadaşlık da kiralayan dijital platformlar. Bu tüketici tahlilleri süreksiz bir rahatlama sağlar, lakin bağımlılığı da derinleştirir. Bir yayın kütüphanesi yahut meditasyon uygulaması kiralamak, aidiyetin metalaştırıldığı ve taksitler halinde geri satıldığı bir döngüye katılmak demektir. Bu formda, güvencesizlik kârlı hale gelir: mülksüzleştirme, kalıcılık dileği daima olarak karşılanmayan, lakin sonsuz bir halde paraya dönüştürülen, çıkarlı bir ruhsal iktisada dönüşür.

Bu durumun kültürel sözleri, onun duygusal derinliğini ortaya koymaktadır. Kent merkezlerinde patlayan depolama tesisleri, eşyalarını bir yere sabitleyemeyen bir nüfusu ortaya çıkarmaktadır; estetik olarak minimalizmin yükselişi mülksüzlüğe bir yara değil bir fazilet olarak paha vermektedir; dijital göçebeliğin kutlanması, köksüzlüğü özgürlük olarak tekrar tanımlarken onun altında yatan kırılganlığı maskelemektedir. Bu fenomenlerin her biri tıpkı gerçeğe işaret eder: garantisiz olanlara, istikrarsızlıklarını estetikleştirmeleri, kaybı bir hayat stili olarak görmeleri öğretilir. Kelam konusu olan yalnızca mülkiyetin yokluğu değil, sürekliliğin ruhsal temellerinin aşınmasıdır. Mülksüzleştirme yalnızca mahrum bırakmakla kalmaz birebir vakitte disipline eder, kuşakları tam olarak ilişkin olmayı beklemeden yaşayabilen bireyler haline getirir.

Muvaffakiyet değil, miras olarak istikrar

En derin manasıyla istikrar, emeğin sonucu değil mirasın devamıdır. Zenginlik, mülk yahut nüfuzu miras almak, vaktin kendisini miras almaktır, kesintiye uğrama korkusu olmadan hayatı ileriye yansıtma yeteneğidir. Dışarıdan kişisel muvaffakiyet üzere görünen şey, ekseriyetle jenerasyonlar evvel atılan temellerin bir uzantısıdır. ABD Merkez Bankası’nın 2023 tarihli bir raporu, miras yoluyla servet edinen hanelerin, gerçek gelirlerinden bağımsız olarak, hayatları boyunca konut sahipliğini sürdürme ve borçlanmaktan kaçınma olasılıklarının değerli ölçüde daha yüksek olduğunu belirtmektedir. Bu, istikrarı nitekim sağlayan şeyin mevcut uğraşlar değil, geçmişteki avantajlar, yani risklerin azalması, başarısızlıkların hafifletilmesi ve sarsılmaz bir inanç halinde sessizce çoğalan miras olduğunu gösterir.

Bu mirasa sahip olmayanların hayatlarıyla karşılaştırıldığında, ortadaki fark çok barizdir. Onlar için istikrar süreklilik değil kesintisiz istihdam, kusursuz sıhhat yahut elverişli ekonomik şartlar üzere faktörlere bağlı kırılgan bir istikrardır. Tek bir iş kaybı, tek bir tıbbi kriz, tek bir konut piyasası dalgalanması, yıllarca süren disiplinli tasarruf yahut dikkatli planlamayı bozmaya yetebilir. Sosyologlar bunu “güvencesiz orta sınıf” olarak tanımlar: istikrarlı görünen lakin güvenliği kolaylıkla kırılabilecek yüzeysel ögelere dayanan haneler. Burada muvaffakiyet asla mutlak değildir, istikrarsızlıkta süreksiz bir duraklama, sahip olunan bir istikrar değil, kiralanmış bir istikrardır.

Ortaya çıkan, istikrarın kendisinin tabakalaştığı bir sistemdir: dağıtılan bir ödül değil, miras alınan bir ayrıcalık. Kapitalizm, ferdî sorumluluğu vurgulayarak, dayanıklılık ve girişimcilik anlatılarını teşvik ederek bu gerçeği gizlerken, miras olmadan dayanıklılığın her vakit ezici bir olasılığa karşı bir bahis olduğunu kabul etmeyi reddeder. İstikrar, en gerçek haliyle, kişinin sıfırdan inşa ettiği bir şey değildir; kişinin doğuştan sahip olduğu bir şeydir. Bu, meritokratik yanılsamanın son acımasızlığıdır: kalıcılığı muvaffakiyetin mükafatı olarak sunarken, onu hakikaten sahip olabileceklerin yalnızca hiç kazanmaya gereksinim duymamış olanlar olmasını sağlar.

İlişkin olmanın politikası

Günümüzde mülkiyetten bahsetmek, mülkiyetten çok meşruiyetten, kimlerin daima münasebet göstermeden dünyada yaşama hakkına sahip olduğundan bahsetmektir. Zenginler yalnızca meskenleri yahut sermayeyi miras almazlar, birebir vakitte kalıcılığın duygusal iskeletini, güya kendileri için yaratılmış üzere mekânlarda rahatça dolaşma konforunu da miras alırlar. Buna karşılık, güvencesizler istikrarın sonsuza dek peşinde koşmak zorunda oldukları lakin hiçbir vakit tam olarak teminat altına alamadıkları bir mülksüzlük durumunu miras alırlar. Bu asimetri rastlantısal değildir yapısaldır, geç kapitalizmin dayanıklılığının temel taşıdır. İstikrar, bir güç biçimi olarak biriktirilirken ona asla ulaşamayacak olanların önüne, ulaşılabilir olduğu yanılsaması asılır.

Tüm bunların ortaya koyduğu şeyse, aidiyetin kendisinin politik bir alan haline geldiğidir. Aidiyet, yalnızca barınak sahibi olmak değil, sürekliliğin garanti edildiği sembolik tertipte bir pozisyon işgal etmektir. Soylulaştırma, artan konut maliyetleri ve mülkiyetin finansallaşması, bütün jenerasyonların dışarıda kalmasını ve öbürleri için servet biriktiren sistemlere kira ödemesini sağlar. Dünya Ekonomik Forumu (2023), mülk sahibi seçkinlerin servetinin artmasına karşın bilhassa genç jenerasyonlar ortasında global konut sahipliği oranlarının düştüğünü belirtmektedir. Hasebiyle aidiyet, yalnızca şahsî bir istek değil bir ayrıcalık dağılımıdır: varlığı sorgulanmayanlar ile varlığı daima olarak şartlı olanlar ortasında görünmez hudutlar çizilmesidir.

Bu eşitsizliğe karşı koymak için ekonomik ıslahattan daha fazlası gerekir; istikrarın özel bir miras değil, ortak bir şart olarak tekrar tasarlanması koşuldur. İlişkin olmanın siyaseti, barınma, güvenlik ve sürekliliği azınlık için bir lüks olarak değil herkes için temel bir taban olarak ele alır. Bu türlü bir değişim olmazsa, kapitalizm mülksüzleştirmeyi bile metalaştırmaya devam edecek, istikrarın kesimlerini satarken, zati ayrıcalıklı olanlar için kalıcılığı koruyacaktır. Seçim açıktır: ya istikrar burjuvazinin koruduğu monopolü olarak kalır ya da farklı bir toplumsal tertibin temeli haline gelir, bu sistem içinde kendini konutunda hissetmek miras meselesi değil müşterek bir hak olur.