Erik Olin Wright 1970’lerde “Marksizm’in içine düştüğünde”, ağırbaşlı bir radikal akademisyen için “kasabadaki tek oyun” buydu.
1990’lara gelindiğinde durum artık bu türlü değildi, Marksizm akademinin içindeki ve dışındaki hudutlara çekildi. Wright ise kalmayı seçti. Marksizmi bir dizi sabit fikir ya da özgün bir metot olarak değil, ayırt edici bir dizi soru ve bunları yanıtlamak için kavramsal bir çerçeve olarak ele alarak sosyolojik bir Marksizmi tekrar inşa etmeye koyuldu.
Wright’ın Marksizmi sıradan bir toplum bilimidir, fakat sosyalizm arayışı tarafından yönlendirilir. Kırk yılı aşkın müddettir yaptığı çalışmalar, Marksist geleneğin iki temel modülünü yine düşünmeye odaklanmıştır: sınıf ve toplumsal dönüşüm stratejileri. Wright’ın yeni kitabı Understanding Class, kendi sınıf yaklaşımını Thomas Piketty ve Guy Standing üzere isimlerle karşı karşıya getirir. Robin Hahnel ile yaptığı bir tartışmayı içeren e-kitap Alternatives to Capitalism ise Wright’ın sosyalist olasılıklar üzerine son fikirlerini ortaya koymaktadır.
Yakın vakitte Avustralya’ya yaptığı bir ziyarette Wright, Jacobin editörü Mike Beggs ile Weber ve Marx’tan piyasalara ve sol strateji hakkındaki görüşlerine kadar her şeyi tartıştığı geniş kapsamlı bir röportaj yaptı.
Mike Beggs: Sınıfın neden kıymetli olduğu sorusuyla başlayalım. David Grusky, makro manada sınıfın yalnızca akademik bir kurgu olduğunu savunarak sorunu açık bir halde ortaya koyuyor. Sizin cevabınız nedir?
Erik Olin Wright: Bunun gerçek bir kategori olmadığı savına katılmıyorum. Bence “bu gerçek bir kategori mi?” sorusunun yanıtı, “Aktörlerin kendilerinin bu nedensel gücü tanıyıp tanımadığına yahut ilgili düzenekler etrafında yasal kategorilerin hudutlar çizip çizmediğine bakılmaksızın, insanların ömürlerinde nedensel gücü olan gerçek düzenekleri tanımlıyor mu?” olmalıdır.
Marksist sav, bir üretim sistemi içindeki toplumsal alakaların, insanların hayatlarını şekillendiren ve bir çatışma alanı tanımlayan gerçek sistemleri belirlediği, bu düzeneklerin kalbinin sömürü ve tahakkümün bir bileşimi olduğudur. Bunlar, Marksist sınıfların nedensel olarak bağlı biçimde tanımladıkları makul sistemleri karakterize etmek için kullanılan iki sözcüktür.
Dolayısıyla Grusky’nin bunların gerçek olmadığı savı, sömürü ve tahakkümün gerçek olmadığı, bunların analistin hayal gücünün eseri olduğu argümanı olmalıdır. Bence bu, kapitalist toplumların tabiatına ait bariz formda yanlış bir teşhistir.
Sömürü ve tahakkümün sistemler olduğu tezi, sınıf analistlerinin ilgisini çeken tüm somut, gözlemlenebilir olguları açıkladıklarını söylemekten başkadır.
İnsanların şuurunu ele alalım. Beşerler dünyayı nasıl görür? Aktörler kendi durumlarını nasıl anlarlar? Tahakküm ve sömürü ve insanların bu sistemlere nazaran nasıl konumlandıkları, insanların şuurunu nitekim açıklar mı?
Aslında hayır. Sınıfın tek başına şuuru açıkladığı hiçbir vakit yanlışsız olmamıştır. Şuur, sınıf kavramı altında toplanan makul sistemlerin yanı sıra her türlü diğer şey tarafından şekillendirilir.
Eğer önemsediğiniz tek şey şuuru açıklayan muhakkak şeylerin açıklayıcı gücü ise o vakit “Hayır, sınıf kendi başına en değerlisi değildir” demeniz gerekir. Lakin elbette bu kavramların uygunluğunu ve açıklayıcı güçlerini anlamanın son derece dar ve hudutlu bir yoludur.
Mike Beggs: Sınıfın kıymetli olduğu fikri –ya da en azından eşitsizliğin değerli olduğu fikri– krizden, Occupy’dan ve Piketty’den bu yana tekrar ana akım bir görüş haline gelmiş üzere görünüyor. Eşitsizliğin insanların pozisyonlarına nazaran nasıl sıralandığı açısından tartışıldığı kimi “sağduyu” yaklaşımlarını eleştiriyorsunuz. Sizce bu görüşte eksik olan nedir?
Erik Olin Wright: Eksik olan, bu tıp konumların neden sınıflandırılmaya uygun olduğuna ve mevcut konumların neden sahip oldukları mülkiyetlere sahip olduğuna dair bir açıklamadır.
Kültürel sermayenin, toplumsal sermayenin ve eğitim sermayesinin çokuluslu bir şirkette yönetici olmanızı, terfi etmenizi ve nihayetinde CEO olmanızı sağladığını söylemek diğer bir şeydir. Pekala, ancak neden terfi edilebilecek CEO durumları vardır? Bu konumlar varsa neden yıllık karları çalışanların altı, yirmi katı değil de dört yüz katıdır?
İnsanların sınıflandırıldığı konumların tabiatını nasıl açıklıyorsunuz?
Bir vakitler bu gerçeği tanımlamak için makul bir terim kullanılırdı. Sınıfsal pozisyonlar, insanların sınıflandırıldığı “boş yerler” olarak isimlendirilirdi. İnsanların sınıfsal pozisyonlarını sırtlarında taşıdıkları, bunun şahısların kendilerine ilişkin bir özellik olduğu görüşünün bilakis.
Elbette istikrarlı, uygun düzenlenmiş bir sınıf yapısında şahısların nitelikleri ile pozisyonların nitelikleri iç içe geçmiştir, fakat bireylerin nitelikleri ile pozisyonların nitelikleri birbirinden farklıdır. Marksist gelenekteki sınıf tahlilinin konusu, durumların kendileriyle ilgilidir.
Mike Beggs: Hem Marksist hem de Weberci sınıf yaklaşımının, pozisyonların yapısı hakkında söyleyecek bir şeyleri olduğunu öne sürüyorsunuz. Fakat Marksist ve Weberci yaklaşımlar sıklıkla karşı karşıya getiriliyor.
Erik Olin Wright: Weber’e aşina olmayanların yapması gereken farklı bir şey var: 1890’ların sonlarında yazdığı The Agrarian Sociology of Ancient Civilizations isimli kitabının ekini okumak. Ekte Roma İmparatorluğu’nun çöküşü ve köle iktisadının neden sonunda Roma toplumunun yine üretimini baltaladığı üzerine uzun bir makale yer alır.
Eğer bu makaleyi sahiden zeki doktora öğrencilerime verseydim ve onlar bunu kimin yazdığını bilmeselerdi, ben de “Bana bu kısmın teorik art planını teşhis edin” deseydim, “Bu açıkça Marksist” derlerdi. Weber’in sınıf konusundaki görüşü hayli Marksist bir karaktere sahiptir.
Weber, kapitalizm içindeki sınıfları sistematik olarak mülkiyet hakları tarafından yapılandırılmış olarak görür. Sınıf bağlarının merkezi ekseni olarak gördüğü şey budur: kapitalist ve işçi. Bu iki kategori onun sınıf tahlilinin temelini oluşturur.
Marx ile Weber ortasındaki fark, Weber’in kapitalizmden evvelki tahakküm ve eşitsizlik sistemlerini sınıftan çok statüye dayalı olarak görmesi, hasebiyle sınıf tahlilini, tahakküm ve sömürünün yapılandırılmasında tarihî periyotlar ortasındaki geniş farklılıkları anlamanın bir yolu olarak görmek yerine, sırf kapitalizm için uygun bir şey olarak görmesidir.
Kapitalizm tahlilinde, Marx ve Weber ortasında, bilhassa Weber’in sömürü meselesini görmezden gelme biçiminde birtakım değerli farklılıklar da vardır. Bununla birlikte, bu gelenekler ortasındaki en kıymetli fark, Marx’ın kapitalizme ait sınıf tahlilinin çok cesaretli bir önermeye dayanmasıdır: yani kapitalizme bir alternatifin olduğudur.
Marksizmde sınıf tahlilinin temel maksadı, kapitalizmin aşılması ve sosyalist bir alternatifin yaratılması için gerekli şartların açıklığa kavuşturulmasıdır. Kapitalizme alternatif olarak sosyalizmi bir kenara bırakırsanız, Marksist olmanın neredeyse hiçbir manası kalmaz. Yeniden de yararlı olabilecek birtakım Marksist fikirler olabilir, lakin antikapitalizm Marksist sınıf tahlilinin kritik maksadıdır. Weber’de durum açıkça bu türlü değildir.
Weber’de sınıf tahlilinin emeli, kapitalizm içindeki varyasyonları anlamaktır. Weber’in tahlili, kapitalist toplumda sınıfların nasıl oluştuğu ve çeşitli mülkiyet haklarının, engellenen yahut açılan hayat talihleri ve fırsatlar açısından sınıf alakalarını yapılandırmaya nasıl yardımcı olduğu ile ilgilidir.
Kapitalizmin çeşitleriyle ve sınıf yapılarının kapitalizm boyunca nasıl değiştiğini anlamakla ilgileniyorsanız, Weberci kategoriler bunun için epey esnektir. İş mukavelelerinin tabiatına, personellerin teknik eğitiminin tabiatına dayanan pek çok alt bölümleme olasılıkları vardır; bunların hepsi farklı piyasa kapasiteleri yaratır ve farklı kapitalizm tipleri bu kapasiteleri ya geçerli kılar ya da zayıflatır.
Dolayısıyla Marksist sınıf tahlili, büyük dönemsel zıtlıkları ve alternatif bir olasılığın kapitalizme meydan okumasını anlamamıza yardımcı olur. Weberci sınıf tahlili ise kapitalizm içindeki varyasyonları anlamamıza yardımcı olur.
Bunların uyumlu olduğunu düşünmemin nedeni, Marksistlerin de kapitalizm içindeki varyasyonlarla ilgilenmeleri ve bunu incelerken kulağa son derece Weberci gelmeleridir. Birebir tipten sıkıntıları lisana getirirler: örgütlü kapitalizme karşı örgütsüz kapitalizm, inançlı istihdam hakları sağlayan güçlü bir emekçi hareketine sahip kapitalizme karşı örgütsüz bir personel hareketine sahip kapitalizm vb.
Mike Beggs: Sıklıkla Marksizmin özel bir metodolojiyle ayırt edilmemesi gerektiğini savundunuz. Bunu biraz açabilir misiniz?
Erik Olin Wright: Marksistlerin, öbür hiç kimsenin bahsetmediği gerçek nedensel düzenekleri tanımlamaya yardımcı olacak yeni bir metodoloji keşfetmiş olmaları düşünülemez değil. Bu mümkün. Yani Marksizmin kendine mahsus bir metodolojisi olamayacağını kastetmiyorum. Lakin yeni bir metodoloji keşfedilecekse, bu herkesin benimsemesi gereken yeni bir bilimsel metodoloji olmalıdır.
Bu problemleri tahlil etmek için gerekli olan, lakin öbür her şey için de gerekli olmayan kendine has ezoterik bir metodoloji olması için hiçbir neden yoktur.
Yani şayet “diyalektik” dengeli bir şey söz ediyorsa, sistemlerin dönüşümlerini anlamak için yararlıysa, o vakit sistemlerin içinde yer aldığı her şeyi anlamak için de yararlıdır. “Diyalektik” yahut “çelişkiler” üzere fikirleri anlamaya çalıştığımda ve onlara mutlaklık kazandırmaya çalıştığımda, bu “Her tez için bir antitez vardır ve bundan bir sentez çıkar” halinde bir şey olamaz.
Bu neden bu türlü olsun ki? Neden bir tezin olduğu her yerde bir antitezin de olması gerektiğini ve bunun sonucunda bir sentezin ortaya çıkacağını söyleyen temel bir doğa kanunu var? Hayır. Makul tipten nedensel süreçlerin olduğu yerlerde, açıklanması gereken nedenlerden dolayı, direnç ve aksilik biçimlerini tetikleyebilirler. Bu çatışmadan da bir çeşit yeni tahlil çıkar. Şayet bu güzel bir argümansa, bu düzeneklerle ilgili bir argümandır. Bu, diyalektik üzere bir tabire başvurarak açıklığa kavuşturulamaz.
Marksizmin inandırıcılığı olan tüm temel tezlerinin sıradan realist bilimsel açıklamalar –nedensel süreçler– olarak formüle edilebileceğini düşünüyorum. Tesirleri yaratan altta yatan düzenekler vardır, daha sonra bu düzenekler etkileşime girer.
Mekanizmalar yalıtılmış değildir, hava geçirmez bir formda kapatılmamıştır, etkileşim halindedirler. Nedensel süreçlerin bu etkileşiminden de dünyada gözlemlediğimiz olgular ortaya çıkar. Buradaki karmaşıklık, tüm bunların insan şuuru ve hareketliliği bağlamında gerçekleşiyor olması ve insanların dünyayı gözlemleyip yorumlamasıdır– bu da sürecin bir modülüdür. O halde “diyalektik” ne manaya gelir?
Sosyolojik formülasyonlardan biri “yapı-fail sorunu” olarak isimlendirilen şeydir. Yapı-fail sorunu anlaşılması güç ezoterik bir sorun değildir; basitçe, insanların hareketlerini kısıtlayan halihazırda var olan toplumsal dünyaların içine doğdukları manasına gelir.
Bu çok açıktır, buna kim nasıl itiraz edebilir? Bebeklerin, kendilerinin yaratmadığı, halihazırda var olan toplumsal ilgilerin bulunduğu dünyalara doğduklarını fark etmeyen hiçbir sosyolog yoktur.
Ancak beşerler büyür, şuurlu failler haline gelir ve birebir bağları üreten pratiklere katılırlar. Beşerler, alakalar tarafından kısıtlanan aktörlerdir, lakin hareketleri bu bağları tesirler. Bu yapı-fail sorunu değildir de nedir?
Bu büyük bir sorun değil. Bu sıradan bir sağduyu sosyolojisidir. Lakin birebir vakitte kıymetli bir şeydir zira Marksist tahlilin emeli olan şuurlu, kasıtlı toplumsal değişimi mümkün kılan münasebet budur.
Marx’tan alıntı yapacak olursak, problem yalnızca dünyayı yorumlamak değil, onu değiştirmektir. Şayet strateji imkansızsa bu saçma bir söz olur. Hareketlilik olmak zorundadır, fakat hareketlilik dönüşüme muhtaçlık duyan yapılarla yüzleşmezse bu da anlamsız olur. Dünyayı değiştirmemiz gerektiği fikri, bizim onu değiştirme irademizden bağımsız olarak değiştirilecek bir dünya olduğu manasına gelir. Yapı-fail sorunu bu manaya gelir ve bence “diyalektik” de bu manaya gelmelidir, aksi takdirde ne manaya geldiğini bilmiyorum.
Mike Beggs: “Analitik Marksizm”in sizin için ne manaya geldiğini ve hâlâ yaşayan bir eğilimin faydalı bir tarifi olup olmadığını söyleyebilir misiniz?
Erik Olin Wright: Bu terim 1980’lerin başında, temel Marksist fikirleri tartışmak üzere yıllık olarak bir ortaya gelen bir küme Marksist ya da Marksçı ya da Marksist yansımalı ya da kripto-Marksist akademisyenin ortak noktalarını tanımlamak için kullanıldı.
Sanırım takımı epey güzel biliniyor. En kıymetli figür Kanadalı-İngiliz filozof G. A. Cohen’di. Bu kümeyle en çok ilişkilendirilen başka şahıslar Robert Brenner, Adam Przeworski, John Roemer, ben, o vakitler Jon Elster ve birkaç kişi daha olabilir. Sam Bowles da bu kümenin bir modülü oldu.
Analitik Marksist takım, geniş Marksist kavramların amansız, sistematik ve açık bir biçimde sorgulanmasıyla uğraşan bir küme beşerden oluşuyordu. Sömürü kavramını ele alalım. Bu kavram birinci olarak Marx tarafından -değerin emek teorisi açısından- formüle edilmişti. Daha sonra sömürü kavramını en uygun nasıl düşünebileceğimiz konusunda uzun yıllara yayılan bir dizi tartışma yaptık. Sömürünün sosyolojik açıklaması olarak isimlendirdiğim ve emek paha teorisinden epey bağımsız olan bir kavram geliştirdim.
Tüm bunlar, bu kavramların tanımladığı altta yatan düzeneklere mutlaklık kazandırma uğraşıydı. Analitik dereceli puanlama anahtarı analitik ideolojiden türetilmiştir; bence bu, tabirlerin kesin ve net kullanımı hakkında konuşmanın bir yoludur, böylelikle her şeyi tam olarak ne hakkında konuştuğunuzu açıkça ortaya koyacak halde tanımlarsınız.
“Analitik”, fikirlerin içeriği hakkında rastgele bir temelli iddiayı ima etmez, yalnızca onları nasıl kıymetlendirmemiz gerektiği ile ilgilidir. Analitik Marksizmin rasyonel seçim teorisine özel bir bağlılığı olduğu da söylenemez; bu yalnızca Analitik Marksistlerin ciddiye aldığı akımlardan biridir.
Analitik Marksizm bu nedenle kavramsal netlik ve oyundaki sistemlerle ilgili mutlaklık ile ilgilidir. Artık, rasyonel seçim teorisi tam olarak sıktır zira oyundaki düzenekler hakkında çok kesin ve nettir ve makul cinsten sorunlar için bu size bir dizi argümanı sabitlemenin çok yeterli bir yolunu verir.
Gruptaki birtakım şahıslar için -özellikle John Roemer- meseleleri çerçevelemenin ve tahlil aramanın bu özel yolu fikirlerine hakimdir. Lakin John Roemer bile rasyonel seçim modellerinin her şeyi açıklamanın yolu olduğu konusunda ısrarcı değildir.
Grubun kendisine verdiği iç isim, tahminen de biraz kibirli bir biçimde, “Saçmalık Olmayan Marksizm Grubu” idi. Bu bizi tanımlayan şeyle ilgili iç şakamızdı. Ve bence, kimi açılardan, misyonunun ne olduğunu daha düzgün tanımlar: Marksizm’den meçhullüğü atmak ve en sağlam ve savunulabilir çekirdeği tanımlamak.
Benim durumumda bu, çalışmalarımı sürdürmek istediğim alan olarak Marksizme olan bağlılığımı pekiştirmeye yardımcı oldu. Kümedeki başka kimi beşerler içinse, Marksizmin âlâ bir uzmanlık alanı olduğu lakin artık onlara nazaran olmadığı konusunda onları ikna etti.
Adam Przeworski ve Jon Elster kümeden ayrıldı. Marx’ın kavramlarını sorgulamaya yönelik bu özel vazifesi tükettiklerini hissettiler. Bundan daha fazla kazanılacak bir şey yoktu ve daha çok ilgilendikleri sorular farklı bir tabanda en verimli biçimde takip edilebilirdi.
Mike Beggs: Andrew Levine, A Future for Marxism? isimli kitabında kendi yörüngesinin -ve bunu doğal bir yörünge olarak görüyor- Althusserci Marksizmden Analitik Marksizme hakikat olduğunu yazıyor. Bu alışılmadık görünüyor zira Fransız teorisi ve analitik ideoloji çoklukla zıt kutuplar olarak görülür. Bu sizin de yolunuz muydu, yoksa farklı bir yerden mi geldiniz?
Erik Olin Wright: Bu hususlarla yakından ilgilenen birinci yazım Poulantzas hakkındaydı. Yetmişli yılların başında yüksek lisans öğrencisiyken Althusser’i okudum ve Poulantzas’ı Althusser’den bile daha fazla okudum; Poulantzas’ta çok daha güçlü bir argüman seti buldum. Bence Althusser’in saçmalık katsayısı hala epeyce yüksekti: elini sallıyor ve kavramları spesifikasyon olmadan epey fazla çağırıyordu. İşin analitik özüne ulaşmak için bunu aşmak zorundaydınız.
Yine de hem Poulantzas hem de Althusser’in kavramları raftan alıp sonra da bu tekrar formüle edilmiş ve netleştirilmiş kavramlarla bir argüman ileri sürmekle değil, kavramları belirlemekle ilgilendikleri bir gerçektir.
Poulantzas’ın argümanlarından çok şey öğrendim. Sınıf üzerine birinci çalışmam Poulantzas’ın bir eleştirisiydi. Poulantzas, yaygın olarak orta sınıf olarak isimlendirilen şeyin yeni bir küçük burjuvazi olduğunu öne sürüyordu. Bunun neden ilgili düzenekleri yanlışsız bir biçimde tanımlamadığını düşündüğümü -yani “üretken olmayan emek” kategorisinin sınıf ilgilerini anlamak için neden faydalı bir kategori olmadığını- tartıştım.
Sonra tartışmanın yalnızca tanımlar üzerine bir tartışma olmaması için ampirik bir test önerdim: yeni küçük burjuvazi kavramının sınıf sonlarını, sınıf bağlantıları içindeki çelişkili pozisyonlar açısından benim alternatif kavramımdan daha düzgün tanımlayıp tanımlamadığına dair ispatlar geliştirebiliriz.
Dolayısıyla, benim ferdî durumumda, Althusser ve Poulantzas’ı okumamın Analitik Marksizm olarak bilinen şeyle olan bağımdan evvel geldiği katiyen doğrudur, lakin Althusser ve Poulantzas’a karşı duruşumun Althusserci değil Analitik Marksist olduğunu düşünüyorum.
Her ne kadar bunu bu türlü adlandırmasam da sanırım onları sorgulama formum şu halde olurdu: “Bu kavramlar gereğince açık değil. Sistemlere mutlaklık kazandırmaya çalışalım. Bakalım daha sonra teorik fikrimizi beslemek için kullanabileceğimiz ampirik sonuçlar var mı?”
Sonra Jerry Cohen’in kitabını okudum ve natürel ki pek çok insan için olduğu üzere bu da aydınlatıcı bir deneyim oldu. Kitabı okuduğumda dedim ki, “Ah ha, artık anlıyorum ki bunu yapmanın yolu buymuş. Açıklamaların köküne inmenin ve onları anlamlandırmanın, daha az açık bir halde formüle edilmiş fikirleri dengeli hale getirmenin yolu budur.” Daha sonra Jerry Cohen’in kitabı üzerine eleştirel bir inceleme yazdım ve Jerry bunu çok beğendi ve beni ikinci yılında Analitik Marksizm kümesine katılmaya davet etti.
Althusserci durumda başlayan ve Althusser ve Poulantzas’ın Analitik Marksist tekrar inşası olarak değerlendirebileceğim en uygun yapıtları yazan kişi Göran Therborn’dur. The Ideology of Power and the Power of Ideology ve What Does the Ruling Class Do When it Rules? – Bence bunlar Althusserci gelenek içinde yazılmış en uygun iki kitaptır. Poulantzas ve Althusser’in fikirlerini ciddiye almaları, lakin onlara ne Poulantzas’ın ne de Althusser’in yapamadığı rasyonel, dengeli bir biçim vermeleri manasında Althusserci’dirler. Bence bunlar şaşırtan derecede düzgün kitaplar.
Bu kitaplar 1970’lerde Marksizm’in 1980’lerin başında sona eren büyük yükselişinin sonunda çıktı ve ikisi de sonraki Marksist kanıda temel fikir gövdeleri olarak ele alınmadı. Bir noktada yine keşfedilmeleri ve hak ettikleri kıymeti görmeleri için makul bir talih olduğunu düşünüyorum.
Mike Beggs: Bilimsel çalışmalarınız hakkında her vakit önemli tartışmalara girmeye meyilli oldunuz ve bazen temel kavramlar hakkında fikrinizi değiştirdiğiniz biliniyor. Başından beri çalışmalarınızda dengeli olan neydi ve neler değişti?
Erik Olin Wright: En dengeli fikir temelde Marksist özdür: kapitalizmin sınıf yapısını anlamanın gayesi onu dönüştürmenin şartlarını anlamaktır. Kapitalist sömürünün tabiatına odaklanmanın nedenleri ortasında hem kapitalist sömürüyü ortadan kaldırmaya yönelik normatif bağlılık hem de kapitalizmin dönüşümü ya da kapitalizmin bir alternatife dönüşmesi için gerekli şartları anlamaya yönelik sosyolojik bağlılık yer almaktadır.
Kapitalizmin antikapitalist tahlilinin çalışmalarım boyunca devam ettiğini söyleyebilirim: kapitalizmi ziyanlı bir toplumsal yapı haline getiren şeyin onun sınıf yapısı olduğu fikri. Gerçekte cürümlünün piyasalar olduğunu düşünen Marksistler var, sınıfların makûs olduğunu ancak gerçekte hatalının piyasa olduğunu düşünüyorlar. Michael Albert ve Robin Hahnel kapitalizmin piyasa aksisi bir eleştirisini savunuyorlar. Ben buna katılmıyorum. Piyasalarla ilgili sakıncalı olan şey, sırf piyasaların olduğu her yerde eninde sonunda kapitalist sömürü ve tahakkümün de olması durumunda sakıncalıdır.
Eğer piyasaların zarurî olarak kapitalist sınıf bağlantıları yarattığı yanlışsız olsaydı, piyasa tenkidine katılırdım. Bu esasen Michael Albert’in görüşüdür. Birazcık piyasanın, birazcık kölelik ya da birazcık kanser üzere olduğunu savunur. Birazcık piyasa eninde sonunda sizi öldürecektir üzere.
Ben yalnızca bunun yanlış olduğunu düşünüyorum. Sermaye yoğunlaşmalarının engellendiği ve kaynakların tahsisi üzerinde demokratik denetimin korunduğu epeyce sağlam piyasalara sahip olabilirsiniz. Robin Hahnel ve ben Verso’dan çıkacak olan kitabımız Alternatives to Capitalism’de bu bahisler üzerine uzun bir tartışma yürüttük: Demokratik Bir İktisat İçin Teklifler.
Mike Beggs: Sosyalist bir iktisat neye emsal? Sermayenin ağırlaşmasını önlemek için hangi düzenekler olurdu?
Erik Olin Wright: Öncelikle, büsbütün sosyalist bir piyasa iktisadı kavramının tutarsız olduğunu düşünüyorum. Tıpkı büsbütün kapitalist bir iktisat kavramının tutarsız olduğu üzere. Her iktisat heterojen, niteliksel olarak farklı üretim ve dağıtım sistemlerinden oluşan bir ekosistem olacaktır. Soru şudur: “Hangi sistemler baskındır?” “Hangi düzenekler her şeyi ele geçirir?” değil.
Herhangi bir sosyalist iktisatta, direkt devlet tahsisi ile sağlanan imkanlardan oluşan büyük bir kamu malı kesimi olacaktır. Şayet eğitim ve sıhhat hizmetleri, çok sayıda kamusal rekreasyon alanı ve bir dizi öbür şey meta olmaktan çıkarılmış kamu malları olarak sağlanırsa, bu çarçabuk iktisadın yüzde 60’ını oluşturabilir. Bu piyasa sosyalizmi değil, yalnızca sosyalizmdir. Piyasa en fazla iktisadın bir modülü olacaktır.
Piyasası olan rastgele bir sosyalist iktisatta, bu piyasanın bir kısmı da sosyalist olmayacaktır. Küçük bir restoran işletmek isteyen beşerler tarafından organize edilen küçük restoranlara sahip olmamanız için bir neden göremiyorum.
Belki de hepsinin kooperatif olması gerekmiyordur. Benim tercihim küçük firmaların kooperatif olması gerektiğini savunmaktır – tekrar de demokratik olarak yönetilmelidirler – fakat tahminen de değildir. Sosyalist bağlantıların hakim olduğu bir iktisatta tahminen de kooperatif olmayan teşebbüsçü kişisel mülkiyetler için bir alan vardır. Farklı biçimlerin optimal karışımının ne olması gerektiğini bilmiyorum.
Mike Beggs: Farazi olarak söylenirse, özel restorandaki çalışanların diğer seçenekleri var mı?
Erik Olin Wright: Kesinlikle. Herkese temel bir gelir verirsiniz, böylelikle herkes “hayır” diyebilir. Geniş bir kamu malları setine sahip olursunuz, böylelikle herkesin tüketiminin değerli bir kısmı piyasa temelli olmaz. İnsanların ömür standartları yalnızca yararlarına bağlı değildir; kamuya açık olan imkanlara ve yararınıza bağlıdır. Temel gelir ve kamu imkanlarının birleşimi, kapitalist üretim bağlarına girmeden güzel bir hayat sürebileceğiniz manasına gelir.
Sosyalist bir piyasa iktisadı, farklı kooperatif üretim biçimleri için her türlü öbür kolaylığa sahip olacaktır. Sosyalist bir piyasa iktisadının ferdî girişimcilikten fazla kooperatiflerin kamu tarafından desteklenmesine eğilimli olmasını beklerim. Ve bunu yapmanın her türlü yolu vardır – örneğin, kredi piyasalarını düzenleme formunuz ve kamusal alanı düzenleme formunuz açısından: küçük ölçekli modüler ileri teknoloji üretimi için üretici alanları (makerspaces) yaratmak ve benzerleri.
Servet ağırlaşmasını nasıl önlersiniz? Halihazırda tekelleşmeyi önlediği sav edilen fakat tesirli olmayan düzenlemelerimiz var. Servet ağırlaşmasını önlemek için, özel birikime net hudutlar koyan kurallara gereksiniminiz var. Makul bir çalışan sayısının üzerindeki firmalar kooperatifleşmek zorundadır, şayet bunu yapmak istemezlerse sorun değil – küçük kalabilirler. Sonuçta, büyük olmak için bir mecburilik yoktur.
Daha büyük ölçek ekonomileri olmadığı sürece rekabet firmaları daha büyük olmaya zorlamaz, değil mi? Şayet ölçek iktisadı yoksa, firmaların rekabet edebilmek için büyümeleri için hiçbir neden yoktur. Daha büyük olduklarında rekabet avantajları artmaz.
Bence ölçek ekonomileri üretimin pek çok alanında süratle azalıyor ve bu da küçük ölçekli, yüksek üretkenliğe sahip firmaların yine üretilmesini sağlıyor. Bu da işbirliğine dayalı bir piyasa iktisadının reçetesidir.
Mike Beggs: Bu çeşit bir vizyon çok solda çok tartışmalı, değil mi? Piyasaların varlığı birtakım sosyalistleri rahatsız edecek ve kimileri da “geleceğin yemek dükkanları için tarifler” üzerinde çalışma fikrine karşı çıkacaktır.
Erik Olin Wright: Kısa bir terminolojik müdahalede bulunmama müsaade verin; “Aşırı sol” tabirine. Piyasalara katı sol tarafından karşı çıkıldığını söyleyebilirim. “Aşırı sol” bir formda daha sol olduğunu ima eder; fakat daha sol demek daha kolay fikirli demek değildir. Sürdürülebilir demokratik ve eşitlikçi özgürleştirici bir alternatife daha derinden bağlı olmak manasına gelir. Ben kendimi çok solda görüyorum. İşte tam da bu yüzden varış noktasında kurumsal heterojenlik istiyorum – bunun en yeterli seçeneğimiz olduğuna inanıyorum. Bunun sizi daha az solcu yaptığını söylemenin uygun olduğunu düşünmüyorum.
Bence sosyalizmin temel unsuru baştan aşağı demokrasidir, lakin demokratik müzakerenin sonucunun ne olması gerektiğine evvelce karar veremezsiniz. Bu, demokratik uğraşa katılan insanların çözmesi gereken bir şeydir, zira olasılıkların ne olduğunu bilmiyoruz.
Benim öngörüm, derin ve güçlü bir biçimde demokratik bir toplumun piyasalar için alan yaratacağıdır zira beşerler bunu karmaşık bir sıkıntıya ucuz bir tahlil olarak görecektir. Kaçınılmaz olan tüm değiş tokuşlar göz önüne alındığında, her şeyi planlamaya çalışmaktansa piyasalar için makul bir alana sahip olmak daha uygundur.
Ancak bu, demokratik müzakerecilerin ne yapacaklarına dair bir öngörüdür, ne yapmaları gerektiğine dair bir reçete değil. Değiş tokuş olmadığına inanmadığınız sürece, post-kapitalist bir iktisatta piyasaların rolünün tam olarak ne olması gerektiğini anlamada doğal olarak belirsizlikler olacaktır.
Hahnel’e (ekonominin piyasalar için rastgele bir rol olmaksızın demokratik olarak planlanması gerektiğine inanan) sunduğum ve cevapladığını düşünmediğim meydan okuma şudur: “Evet, şayet değiş tokuşlar olmadığına, ‘çok fazla toplantı’ sorunu olmadığına, insanların bir sonraki yıl için tüketim paketlerini evvelden belirlemeye çalışmalarının diğer beklenmedik sonuçları olmayacağına inanıyorsanız – ki bu planlarının bir kesimidir – tahminen de piyasalar ortadan kaldırılabilir.” Ben kuşkucuyum. Fakat değiş tokuş olmadığına inanmadığınız sürece, bileşimin ne olacağına evvelce karar veremezsiniz.
Mike Beggs: Yeni kitabınız çalışmalarınızın iki ana damarını bir ortaya getiriyor: kapitalist toplumda sınıfı anlamak ve sosyalist stratejinin bir biçimi olarak “gerçek ütopyalar”ın araştırılması.
Erik Olin Wright: Orijinal başlık “Gerçek Ütopyalar Aracılığıyla Kapitalizme Meydan Okumak, Tahminen de Onu Aşmak” idi. Lakin yeni başlık, 21. Yüzyılda Nasıl Anti-Kapitalist Olunur oldu.
Mike Beggs: O vakit bize nasıl olduğunu anlatın.
Erik Olin Wright: İşte kısa ve öz versiyonu. Antikapitalist olmanın dört yolu vardır: kapitalizmi parçalamak, kapitalizmi ehlileştirmek, kapitalizmden kaçmak yahut kapitalizmi aşındırmak.
Kapitalizmi yıkmak on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl devrimci komünizminin vizyonuydu. Senaryo birden fazla insan için tanıdıktır: siyasi bir hareket örgütlersiniz, siyasi parti standart biçimdir. Tarihi şartlara bağlı olarak, bu siyasi hareket devlet iktidarını ele geçirebilir. Bu bir seçim süreci yoluyla olabilir – bu doğal olarak göz gerisi edilemez – ya da şiddetli bir ayaklanma yoluyla.
Devlet iktidarını nasıl ele geçirirseniz geçirin, birinci vazife devletin kendisini uygun bir dönüşüm aracı haline getirmek için tekrar biçimlendirmek, ikinci vazife ise mevcut toplumsal yapının iktidar merkezlerini parçalamaktır.
Bu da alternatifin inşasına yönelik uzun süreci başlatmanızı sağlar. Kapitalizmi parçalama stratejisini “önce parçala, sonra inşa et” olarak düşünebilirsiniz. Bu yirminci yüzyılın devrimci ülküsüydü.
Bence bu deneylerden elde edilen ispatlar, kapitalizmin -en azından karmaşık biçimlerinde- parçalanabilecek cinsten bir toplumsal tertip olmadığı konusunda hayli güçlü. Wobbly marşı “Solidarity Forever”ın son dizesi “Eskinin küllerinden yeni bir dünya doğurabiliriz” halindedir. Yirminci yüzyılın devrimci hareketlerinin gösterdiği şey, eskinin küllerinden yeni bir dünya inşa etmenin mümkün olduğudur – yalnızca bu, kimsenin istediği bir dünya değildir.
Elbette Rus ve Çin Devrimleri’nin muvaffakiyetleri oldu, fakat kendi yazgılarını şekillendirebilen sıradan insanların demokratik ve eşitlikçi bir biçimde güçlendiği bir dünya yaratmadılar. Bu ihtilallerden çıkan şey bu değildi.
Bunun nedeni yalnızca bu ihtilallerin gerçekleştiği tarihî olarak olumsuz şartlar mı yoksa bunun parçalama, yakıp yıkma ve küller üzerine inşa etmeye çalışma stratejisinin içsel bir sonucu mu olduğu tartışılabilir.
Benim tezim, parçalama stratejisinde özgür bırakılan kaotik güçlerin o kadar hantal ve tehlikeli olduğu ki, toplumsal bütünleşme şartlarını tekrar yaratmak için baskıcı yansılara yol açtığıdır. Toplumsal tertip ve güvenlik öylesine acil bir gereksinimdir ki, ihtilal sonrası yeni toplumda yerinden edilmesi son derece sıkıntı, tahminen de imkansız tahakküm biçimleri yaratır.
Eski yapıyı parçaladığınızda, insanın gelişmesi için özgürlükçü, eşitlikçi, demokratik iştirakçi bir ortam inşa edebileceğinize dair mutlaka hiçbir delilimiz yok. Bence karmaşık toplumlarda parçalama tarihî gündemin dışındadır.
Demokratik bir geçişin mümkün olduğunu düşünüyorum. Ben de bunu savunacağım. Sorun, kopuş anının demokratik şartlar altında bile son derece kaotik süreçleri özgür bırakacak olmasıdır. Syriza’nın sorunu da bu. Avroyu terk ederlerse ekonomik bir kaosa sürüklenirler. O vakit soru şu: Bu noktada, demokratik şartlar altında kapitalizmden bir kopuş gerçekleştirebilirler mi?
Bir sonraki seçimde ne olacak? Her şey çok berbat olacak. Bir sonraki seçimde kimi partiler “Gelin bize oy verin, Yunanistan’ı tekrar Euro’ya sokacağız” diyecek. Pekala ne olacak? Avrupalı bankacılar “Evet, evet, bu insanlara oy verin, biz de size yardım edelim” diyecekler. Sonra da sübvansiyonları alacaklar. Geçiş periyodunu, ömür standartlarındaki ve maddi hayat şartlarındaki düşüşü aşmak için demokratik şartlar altında gereken sayıda seçimden sağ çıkabilmenizin hiçbir yolu yoktur.
Bu kadar çok karşılıklı bağımlılığın olduğu karmaşık bir toplumda, bir kopuş eforunun ortaya çıkardığı ıstırap ölçüsü, bunu demokratik şartlar altında sürdürülemez hale getirir. Demokratik olmayan şartlar altında sorun, otoriter geçişlerin demokratik ve iştirakçi gayelerle sonuçlanmamasıdır. Resmi olarak bir imkansızlık teoremi ilan etmeye hazır değilim. Bu çok güçlü bir söz. Çok fazla mümkünlük var, lakin sezgilerim kapitalizmin sistem seviyesinde yıkıcı bir dönüşümünün imkansız olduğu istikametindedir.
Diğer seçenekler ehlileştirme, kaçma ya da aşındırmadır. Ehlileştirme sosyal-demokrat bir tahlildir. Devleti hala ele geçirirsiniz. Biçimsel manada devlet gücüne sahip olursunuz. Toplumsal güce sahip değilsiniz zira kapitalizm hala çok güçlüdür. Sermaye yatırım araçlarını denetim eder.
Hükümet manasında devlet gücüne sahipsiniz. Siyasi gücünüz var. Bu siyasi gücün ardında, sermaye üzerinde personeller için yararlı kısıtlamalar yarattığınız bir muahedeyi müzakere etmek için kâfi seferberliğe sahipsiniz, fakat kapitalist bir kalkınma projesinde emekçilerin karşılıksız bir işbirliği olması gerekir. Bu bir sınıf uzlaşmasıdır.
Kapitalizmi ehlileştirmek, kapitalizmin yarattığı en berbat ziyanları –bireylere yönelik riskler, kamu mallarındaki açıklar, negatif dışsallıklar– azaltmak ve etkisiz hale getirmek manasına gelir. Bu ziyanları hafifletirsiniz, lakin kapitalizmi olduğu üzere bırakır ve yalnızca semptomlarla uğraşırsınız. Kapitalizmi ehlileştirmek hayli işe faydadır, en azından bir müddet işe yaramıştır. Son vakitlerde biraz yıprandı.
Neoliberal ideoloji, sosyal-demokratik tahlillerin kalıcı olarak masadan kalktığını söyler. Bu yalnızca seçkin ayrıcalığının kendini haklı çıkarmasıdır. Nispeten açık, globalleşmiş, finansallaşmış bir dünyada bile (neoliberalizm güçlerinin siyasi gücü bir yana) ehlileştirme düzeneklerinin yine kurulamayacağına inanmak için hiçbir neden yoktur. Yalnızca şimdi tekrar kurulmadılar.
Bir kanıya nazaran iklim değişikliğinin global krizleri, neoliberalizmin sonunu getirecektir zira piyasanın bırakın azaltım meselesini, adaptasyon meselesini bile çözmesi mümkün değildir. Yalnızca iklim değişikliğinin yarattığı aksaklıklarla başa çıkmak için gereken devasa kamu işleri, global ısınmanın olumsuz tesirlerini azaltarak kamu malları ve toplumsal adalet malları sağlayan olumlu devletin yeni bir çeşidi için diğer bir alan açacaktır.
Her halükarda, bu kapitalizmi ehlileştirmektir. Otuz, kırk yıl öncesine kıyasla bugün mutlaka yıpranmış durumda, lakin hala antikapitalizm menüsünün bir modülüdür.
Kapitalizmden kaçmak daha bireyci bir tahlildir. Hippiler 1960’larda ve 1970’lerde buna düşkündü. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Batılı hareketin öncüleri kapitalizmden kaçıyorlardı. Temel dürtüleri buydu: batıya taşınmak, bankaların ve toprak ağalarının pençesinden kurtulmak. İstekli sadelik hareketleri ya da tüketim aykırısı hareketler de bir tıp kapitalizmden kaçıştır, beşerler daha istikrarlı bir ömür sürmek için küçülmek isterler.
Kapitalizmden kaçış, antikapitalizmin farklı bir biçimidir. Kendi başına dönüştürücü olma potansiyeli çok azdır. Birtakım ortamlarda, daha sonra değişen şartlarda genelleştirilebilecek şeyler için yararlı deneyler, yararlı modeller sağlayabilir.
Kapitalizmin aşındırılması en az bilinenidir. Bence bu, birtakım anarşist eğilimlerle daha uyumludur. Proudhon erken bir aşındırıcı olarak düşünülebilir. Onun görüşü şuydu: “İşçi kooperatifleri kurun. Bunlar cazip hayat biçimleri olacaktır. Emekçiler onlara akın edecek. Kapitalizm çökecek zira çalışacak kimseyi bulamayacak.”
Bu, personel kooperatiflerinin nasıl hayatta kalacağı ve kapitalistlerle nasıl rekabet edeceğine dair kolay görüşlü bir bakış açısıdır. Marx, Proudhon ile yaptığı ünlü tartışmada bunun saçma olduğunu düşünmüş ve ütopik sosyalist projelerle birlikte bunu da anlamsız küçük deneyler olarak reddetmiştir. Anlamsızdan da berbattılar – oyalayıcıydılar.
Daha sonra Marx, aslında personel kooperatiflerine ve öbür kooperatif biçimlerine epeyce sıcak bakmış ve bunların emekçilerin üretimi sahiden yönetebileceklerine dair elle tutulur şovlar olduğunu ve bir strateji olarak bunlarla ilgili sorunun beğenilen görülmeyecekleri olduğunu düşünmüştür. Şayet sermaye için bir tehdit oluştururlarsa, yok edilmeleri gerekirdi vs.
Günümüzde kapitalizmin aşınması kapsamına giren pek çok ekonomik inisiyatif örneği bulunmaktadır. Brezilya Topraksız Çalışanlar Hareketi’nin toprak ıslahatı projesi, toprak işgalleri, öbür yeni topluluk ve ziraî üretim biçimleri, personel kooperatifleri ve öteki birçok kooperatif biçimi. Wikipedia, ansiklopedilerdeki üç yüz yıllık kapitalist pazarını on yıl içinde yok etti. Linux ve başka açık kaynaklı yazılımlar üzere rastgele bir kapitalist modelden çok daha üretkendir. Bu kapitalizmi aşındırmaktır.
Şimdi kapitalizmi aşındırmanın, kapitalizmi aşmak için bir strateji olarak son derece cazip ve büsbütün zorlama olduğunu sav ediyorum. Cazip zira hakikaten düşmanca bir ortamda bile bir şeyler yapabilirsiniz. Ve bence aktivistler her vakit “Ne yapabilirim?” sorusunun karşılığını bulmaya çalışırlar. Öğrencilerim bana daima “Ne yapabilirim?” diye soruyor. Yapan bir şeyler yapmak istiyorum.”
Kapitalizmin aşınması bu alternatifleri yaratıyor ve hepsi de hayatı daha düzgün hale getiriyor. Bunlar katiyen daha düzgün ömür biçimlerinin örnekleridir. Tesirli olabilirler, lakin topluluk bahçelerinin, emekçi kooperatiflerinin, Wikipedia’nın ve benzerlerinin birikimli tesirinin, kapitalizmin mümkünlüğünü nitekim zayıflatması ve onu bir alternatife dönüştürmesi olası midir? Bu epeyce zorlama görünüyor.
Anarşist stratejinin, var olan dünyada istediğiniz dünyayı inşa etme işine devam etmenin, dünyayı bir bütün olarak dönüştürmede başarılı olma mümkünlüğünün yüksek olduğunu düşünmüyorum. Lakin aşındırma, kapitalizmi ehlileştirmeye yönelik yeni fikir biçimleriyle birleştirilirse, toplumsal demokrasinin ilerici yanının en uygun taraflarını anarşist topluluk aktivizminin ve aşağıdan üste yaratıcılığın en yapan versiyonlarıyla birleştiren uzun vadeli bir siyasi strateji oluşturmanın mümkün olabileceğini düşünüyorum.
Bu, anarşizm ve toplumsal demokrasiyi, kapitalizmi daha aşınabilir hale getirmek için aşındırdığınız ve daha aşınabilir hale getirmek için kapitalizmi ehlileştirdiğiniz bir çift halinde birleştirmek manasına gelir. İmkansızlığı nedeniyle kapitalizmi parçalama vizyonunu reddederek ve narsisizmi nedeniyle kapitalizmden kaçarak bu siyasi bölünmeyi genişletirsiniz.
Bence bu çift kolay bir çift değil. Doğrusal bir şey değil. Formülü bir kere bulduktan sonra bırakırsınız ve her şey kendi kendine hallolur üzere bir şey değil. Hayır, çelişkilerle dolu olacak. Bu sürecin tabiatında var: kapitalizmi ehlileştirmenin yolu sermaye ile mutabakatlar yapmaktır. Bu mutabakatlar tabiatı gereği istikrarsızdır. Güçler istikrarına bağlıdırlar.
Ama alternatifi nedir? “Bunu yaparsak kazanırız” üzere bir öngörüde bulunmuyorum. Kapitalizmin ötesine geçebilecek diğer bir strateji göremediğimi söylüyorum.
Mike Beggs: Bazıları bunu “Bernstein’ın evrimsel sosyalizmi”ne benzetebilir.
Erik Olin Wright: Öyle değil, zira Bernstein toplumun alanlarında alternatifler inşa etmek için aşağıdan üste seferberliğe vurgu yapmadı. Onun stratejisi parlamenter sosyalizmdi.
Mike Beggs: O halde parlamenter siyasetin – ya da seçim siyasetinin – rolünü ne olarak görüyorsunuz? Elbet bu, stratejinin ehlileştirme tarafının değerli bir modülüdür.
Erik Olin Wright: Parlamenter demokrasinin tuzaklarından biri de en dorukta olması gerektiği inancıdır. Bence bunun için çok kıymetli bir alan belediyelerdir – mahallî seviyede siyaset – ve ulusal hareketleri mahallî seferberliklerin temeli üzerine inşa etmektir.
Mike Beggs: ABD’de belediye idareleri bilhassa güçlüdür ve bilhassa büyük sorumlulukları vardır, meğer ulusal siyaset erişilemezdir ve her türlü sol stratejiye karşı epey uygun savunulmuştur. Hasebiyle farklı ortamlarda farklı olabilir.
Erik Olin Wright: Bazı siyasi sistemlerde mahallî seviyede alan yoktur. Hasebiyle, kapitalist demokrasilerin en merkezileşmiş olanlarında kentler, özerk siyasi gayret alanlarından fazla ulusal hükümetlerin idari üniteleri üzeredir. Birtakım bağlamlarda daha fazla belediye özerkliği için gayret etmek, daha fazla alan yaratmak için gereken siyasi projenin bir kesimi olabilir.
Bence devlet çok değerli bir rol oynayacak ve devleti bir şeyler yapmaya zorlamak için öncelikle sorun çıkaran dış aktörler olarak devleti etkileyebileceğiniz fikri mantıksız. Uzun vadeli bir strateji olarak hiçbir yerde işe yaramamıştır.
Elbette, gereğince sorun ve kaosa neden olursanız devletin bir şeyler yapmasını sağlayabilirsiniz, lakin seferberliğiniz azalır azalmaz kazanımlar bilakis döner. Sırf dış baskı ve aksaklıklara odaklanan bir strateji sağlam değildir. Sağlam bir değişimin tek yolu oyunun kurallarında değişiklik yapmaktır ve bu da iktidara itiraz edebilecek ve oyunun kurallarını değiştirebilecek siyasi partiler gerektirir.
Mike Beggs: Yine de ABD’de Demokratlar aracılığıyla angaje olmak ya da üçüncü bir partinin kurulmasını sağlamak çok sıkıntı bir stratejik tekliftir.
Erik Olin Wright: Daha düşük seviyedeki hükümetlerin daha tesirli olmasının bir nedeni de budur. Amerika Birleşik Devletleri üzere büyük bir kıta devleti hantal bir örnektir. Dünyanın her yerinde klasik partilerin toplumsal hareketler için erişilmez olduğu muhakkak söylenemez.
Ancak Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Demokrat Parti’de bile sol kanadın bunlara sahiden uygun teklifleri var. Homojen bir biçimde neoliberal olması kelam konusu değil. Demokrat seçmenlerin çok büyük bir kısmı ve seçilmiş siyasetçilerin değersiz olmayan bir kısmı daha yüksek vergiler, daha fazla kamu malı, daha fazla düzenleme, daha fazla çevresel teşebbüs ve halkın gücünü artırmak için emekçi hareketinin yine yapılandırılmasından yanadır.
Bunların hepsi, çabucak aksiyona geçilmese de kamuoyunun tartışma gündeminde yer alır. Her türlü nedenden dolayı bu gündem, siyasete dönüştürülebilme manasında marjinalleştirilmiştir, lakin bu kalıcı olmak zorunda değildir.
Amerika bağlamında bunun Demokrat Parti içinde çaba edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Üçüncü bir parti fikrinin uygulanabilir olduğunu düşünmüyorum. Bence yapılması gereken Demokrat Parti’nin ilerici kanadını daha dirençli hale getirmek ve seçmenleri harekete geçirerek bu kanada seçimlerde güvenilirlik kazandırmanın yollarını bulmaktır.
Bunu yapmak çok güç. Sistem bize karşı büyük ölçüde hileli. Lakin tekrar de alternatifin ne olduğunu göremiyorum. ” Pekala, çok ulaşılmaz olduğu için devleti terk edeceğiz” derseniz, bu benim dört basamaklı stratejimin ehlileştirme bileşenini denemeden, aşınan köşesine çekilmek manasına gelir. Holloway’in önerdiği üzere iktidarı ele geçirmeden, hatta iktidara karşı çıkmadan dünyayı değiştirmek.
Belki de bu mümkündür. Kapitalizmi yalnızca aşağıdan üste alternatifler inşa ederek aşındıramayacağınızı kesin olarak bildiğimi söylemiyorum. Yalnızca bu alternatifler için alanın gereğince inançlı olacağından şüpheliyim.
Mike Beggs: Yine de bu projelerin birçoğu hakkında epey olumlu niyetlere sahipsiniz, değil mi?
Erik Olin Wright: Kesinlikle. Hepsine olumlu bakıyorum zira hepsi özgürleştirici bir alternatifin habercisi olan örnekler. Yapılması gereken, bu öncül örneklerin genelleştirilmesidir.
Şimdi bu denklemin bir öbür kesimi daha var ki bu bir cins jokerdir. Bu çok klasik bir Marksist fikirdir: Benim iddiama nazaran yirmi birinci yüzyıldaki yeni üretici güçler, kapitalizm mevcut biçimleri karşısında muazzam ölçüde yıkıcı olacaktır. Bunu kimi dallarda zati gördük. Bu da radikal bir halde yeni olasılıkların önünü açabilir.
Sık sık verdiğim örnek –sırf sempatik olduğu için– Wikipedia’nın üç yüz yıllık ansiklopedi pazarını yok etmesidir. Herkesin satın alacağı, ticari olarak uygulanabilir, genel maksatlı bir ansiklopedi üretemezsiniz. Wikipedia fiyatsız editörler aracılığıyla üretilir, global müştereklere katkıda bulunur ve herkesin fiyatsız olarak erişebilmesini sağlar. Ve gerekli altyapı kaynaklarını sağlamak için bir tıp armağan iktisadına sahiptir.
Wikipedia problemlerle doludur, lakin son derece üretken olan çok büyük ölçekte işbirliği ve ortak çalışmanın harika bir örneğidir. Bence bu, kapitalizm için çok yıkıcı bir etabın öncüsü olacaktır.
Buradaki problem ölçek iktisadı sıkıntısıyla irtibatlıdır. Şayet çok sonlu ölçek iktisadına sahip teknolojileriniz varsa, yani küçük partiler halinde üretim yapmanın ünite başına maliyeti büyük ölçülerde üretim yapmaktan farklı değilse, o vakit kapitalistlerin üretim araçlarını tekelleştirmesi çok daha sıkıntı olacaktır. Monopol, değerli ölçüde, rastgele bir şeyi rekabetçi bir biçimde üretmek için büyük ölçülerde sermayeye gereksiniminiz olduğu gerçeğine bağlıdır.
3 boyutlu yazıcılar buna bir örnektir. Şimdi o noktada olduğumuzu sanmıyorum, o yüzden bundan on, on beş, yirmi yıl sonrasını hayal edelim. 3-D yazıcıların 3-D yazıcıları basabildiğini hayal edin. O vakit kendi kendini kopyalayan bir makinemiz olur. Çok çeşitli mallar üretebilen genel gayeli bir makine olan kendi kendini kopyalayan bir makine, kapitalist tekelleşmenin çok yeni kimi sistemleri ortaya çıkmadıkça, üretim araçlarını tekelleştirme mümkünlüğünü büsbütün baltalayacaktır.
Elbette 3 boyutlu yazıcı tarafından üretilemeyecek kimi şeyler var. Arazi 3 boyutlu yazıcılar tarafından üretilmeyeceği üzere, 3 boyutlu yazıcınızı yerleştirdiğiniz fizikî alan da üretilmeyecektir. Üç boyutlu yazıcılarda kullanılan girdilerin birçok –reçineler ve öteki hammaddeler– üç boyutlu yazıcılar tarafından üretilmeyecektir. Bu girdilerden kimilerinin topraktan çıkarılması ve işlenmesi gerekiyor. Münasebetiyle üretim araçlarının kapitalist monopolünün, üretimin doğal kaynak alanına geri kayması mümkündür.
Mike Beggs: Yani bu bir kıtlık sonrası argümanı değil. Bu, bağların üretici güçler tarafından dönüştürülmesidir.
Erik Olin Wright: Kesinlikle. Ben de bunu söylüyorum; bu, üretim ilgileri ve güçleri ortasındaki ağırlaşan çelişkiyi içeren klasik Marksizmdir.
Mesele şudur: üretim araçları artık tekelleştirilemediğinde, özel mülkiyete dayalı bir üretim sisteminin hızlanan mantıksızlığı. Herkes kendi üretim araçlarına sahip olabilir, fakat doğal kaynakların özel mülkiyet tarafından tekelleştirilmesi nedeniyle bunları düzgün bir halde kullanamazlar.
Bu bağlamda üretici güçler ve üretim alakaları ortasındaki çelişkinin bariz karakteri, üretici güçlerin gerçek kullanımını engelleyen mülkiyet bağlarının dönüştürülmesinin gerekliliğini savunmayı epey kolay bir problem haline getirmektedir.
Eğer kelam konusu olan yalnızca toprak ve doğal kaynakların bencil, kendini yücelten, tekelci bir halde tekelleştirilmesiyse, bu karmaşık meta zincirleri ve büyük sermaye-yoğun üretim komplekslerine kıyasla daha kolay bir problemdir.
Bu yeni üretici güçler – şayet bu öngörüler doğruysa – farklı bir siyasi çaba ortamına yer hazırlayacaktır.
Mike Beggs: Fikri mülkiyet de o denli.
Ve fikri mülkiyet, hakikat. Tüm bu gelişmeler, bence kapitalizmin gelecekte geçmişte olduğundan daha aşınabilir olacağı manasına geliyor zira boşlukları alternatif üretim biçimleriyle doldurmak daha kolay olacak. Lakin, fikri mülkiyet haklarının ve toprak üzerindeki mülkiyet haklarının ve benzerlerinin süratle tırmanışını ehlileştirme gereksinimi nedeniyle, lakin tıpkı vakitte daha fazla ehlileştirilebilirse daha fazla aşınabilir olacaktır.
Çevre krizi bunun için de bir açılım sağlayabilir. Doğal kaynaklara erişimi kimin denetim edeceği ve düzenleyeceği sorusunun da global etraf problemleri bağlamında gündeme geleceği açıktır.
Ana fikrimi tekrarlamak gerekirse: gerçek ütopyalar, kapitalizmi ehlileştiren ve aşındıran bu iki stratejiyi kapsadıklarında uygulanabilir hale gelirler. Bu yüzden eski moda Bernsteincı evrimci sosyalizmden farklıdır. Bu türlü bir dönüşüm projesinde devletin rolü, gereksinimlerin karşılanmasında devletin merkezi aktör olmasından çok, alternatiflerin aşağıdan inşa edildiği alanları savunmak ve genişletmektir.
*Bu yazı, Yener Çıracı tarafından Erik Olin Wright’ın Jacobin Magazine’de yayımlanan röportajından çevrilmiştir, birinci defa Bir Dünya Çeviri isimli blog’da yayımlanmıştır.
