Travmalar, yalnızlıklar, memnunluk ve umut üzerine: Elif Okan Gezmiş’le söyleşi

Değerli dostum Elif Okan Gezmiş bir klinik psikolog ve kitap çevirmeni. Dikkatli bir dinleyici, şefkatli bir arkadaş, titiz bir gözlemci; ayrıyeten yerçekimsiz tespitlerimi sabırla dinleme üzere acayip bir özelliğe sahip. Yükle İngilizceden çeviriler yapıyor; çevirdiği kitaplar ortasında Modern Hayatta Kişilik Bozuklukları (İş Kültür), Radyo Benjamin (Walter Benjamin, Metis), Günübirlik Hayatlar (Irvin D. Yalom, Pegasus) sayılabilir. Elif, Mütercimler Meslek Birliği’nin (ÇEVBİR) üyesi ve mütercim hakları için verilen uğraşın yürütücülerinden.

Toplumsal travmalarımız üzerine biraz konuşmak istiyorum, müsaadenle. 6 Şubat Sarsıntısı ülkemizin önemli bir kısmını yerle bir ederken milyonlarca insanı tarifsiz bir dehşetle yüz yüze bıraktı. Siyasi erkin “asrın felaketi” olarak damgalayıp her tür sorumluluktan sıyrılmaya çalıştığı bir insani yıkım bu. Çaresizlik ve yeis kadar dayanışma ve duygudaşlığa da şahit olduk. Neye tutunacağız?

Birbirimize ve öfkemize tutunacağız natürel fakat bundan ne kastettiğimi açmadan evvel sorunun en başına gidip şu travma sıkıntısına girmek düzgün olur gibime geliyor. “Travma” kavramı ne yazık ki son devirde şarlatanların elinde oyuncak edildiğinden, insanı hassas kar tanesi üzere konumlandıran bir anlayışla her şey “travmatik” addedilir oldu. Halbuki bu yaklaşım, insanın gerçeğini yansıtmıyor. İnsan dediğimiz canlı, bazen aklın almayabileceği kadar güçlü ve adaptif bir canlı. Travmatik bir olay yaşayan (hatta buna literatürde “travmatik olma potansiyeli taşıyan olay” denir çok daha isabetli bir dille), yani başına dehşetli bir şey gelen yahut fecî bir olaya şahitlik eden insanların kıymetli bir kısmında travma sonrası gerilim bozukluğu üzere tablolar ortaya çıkmıyor. Beşerler, bir süre zorlanmakla birlikte, inanılmaz zihinsel sindirim sistemleri sayesinde yaşadıklarını anlamlandırmanın ve hayatlarına devam etmenin bir yolunu bulabiliyorlar (ve hatta kimileri yaşadıkları olaydan o denli bir mana çıkarıyor ki olay farklı bir yere gidiyor, buna da “travma sonrası büyüme” diyorlar literatürde). Elbette bunu yapamayan, zorlanan, dayanağa gereksinim duyanlar da oluyor; tıpkı hayatın diğer zorluklarında da çoğumuzda olduğu üzere. Bu bir güçsüzlük belirtisi değil kuşkusuz, sayısız insanlık halinden biri yalnızca.

Buradan tekrar neye tutunacağımıza dönebilirim: Son periyodun insanı kırılgan kar tanesi konumuna yerleştiren sözümona psikoloji anlayışı temelinde çok daha geniş çaplı neoliberal telaffuzun bir kesimi. Evvel bize biricik ve özel olduğumuzu, günü “yakalamamızı”, anda kalmamızı ve yol kenarındaki çiçekleri koklamamızı tembihleyerek başladılar; bizim güzelliğimizi düşünüyorlardı kesinlikle. Bu sırada sistem daha da acımasızlaştı, insanların doruğuna daha da fazla bindi. Ve zirvemize binildikçe, hareket alanlarımız daraldıkça bu munis tavsiyeler enikonu bize verilen görevlere, hatta atılan fırçalara dönüştü. Hayır, giderek yoksullaşmıyorduk, yalnızca doyumsuzduk: Çok fazla eşya alıyorduk, tüketim bağımlısıydık, gerek yoktu bu kadarına, hem bakın şu filanca kuzey ülkesi menşeili sadelik akımına! Halimizden mutlu değilsek, diyelim oturduğumuz muhitten yahut işimizden şikayetçiysek, hayata yanlış yerden bakıyoruz demekti: Her sabah şükür günlüğümüze neler için şükrettiğimizi yazmayı, bacaklarımıza yürüyebildikleri ve gözlerimize görebildikleri için teşekkür etmeyi denemiş miydik? Nihayetinde her birey kendi içine hapsedildi. Artık herkes kendi mutsuzluğunun müsebbibi. Herkes kendi başının devasına bakacak. İrili ufaklı yaşanan her tıp olay büsbütün kişisel münasebetlere dayanıyor: Sen bir sömürü zincirinin son halkası değilsin mesela, sorun işvereninin “narsisist” olması.

Dolayısıyla bizim öncelikle bu baştan çıkmamız gerekiyor. Tek değiliz, yalnız değiliz, milyonlarca ve hatta milyarlarca insanız burada. “Size bir, tavsiyelerinize iki” diyerek kollarımızı sıvayabiliriz; bizi pasifize eden bu telaffuzlara karşı failliğimizi geri alabiliriz. Bu son sarsıntının akabinde bunu bir nebze gördüğümüzü umuyorum. Bunda büyük bir umut var bence fakat kâfi değil: Bir de öfkemizle barışmamız gerekiyor. Başta öfkeye tutunmaktan kastım hınç gütmek, intikam peşinde koşmak değildi (ama onu da kapsayabilir kuşkusuz). Buradaki kastım, öfkeyi, tartışmayı, hengameyi öcü olmaktan çıkarmak. Google’a yahut kitap sitelerine “öfke” yazıp aratırsan çıkan 10 sonuçtan 12’si öfke denetimiyle ilgili. Çok korkuyoruz öfkelenmekten, bu da bahsettiğim neoliberal telaffuzun bize bir öteki kazığı: Aman diyeyim taşkınlık olmasın, aman diyeyim ezkaza fotojenik hayatımızı bozacak bir şey yapmayalım. Halbuki öfke hoş bir histir, devrimci bir histir. Ortada bir adaletsizlik olduğunda bizi harekete geçmeye sevk eder. Sırada önüne kaynak yapıldı mesela, öfkeleneceksin ki “hoop hemşerim” diyecek gücü içinde bulasın. Ve sonra, bu öfkeye sahip çıktıktan sonra, birbirimizle tartışabilmeye gereksinimimiz var. Efendi efendi oturup konuşmaktan bahsetmiyorum. Tıpkı emel uğruna uğraş eden insanların dahi gerekirse birbirleriyle hengame edebilmesi gerekiyor. Birbirimizi bulacağız, evvel yaralarımızı saracağız, sonra da bol bol arbede edeceğiz; yıkılmaktan korkmadan, karşı tarafı da yıkmadan, şu yahut bu noktada buluşunca hepsini geride bırakıp oturup bir şeyler içecek formda yapacağız bunu. Bence en çok buna gereksinimimiz var.

Bahsettiğin bu “biriciklik”, “bireycilik”, “kar tanelik” diskurları apolitik demeyeyim ancak anti-politik bir nihilizmi çağrıştırıyor. Koyunlara kendi bacağından asılmalarını salık vermekle kalmayıp kasaplarına minnet duymayı da öğütleyen garip bir toplum düşmanlığı.

Evet, hayal edilen bu cins bir şey. John Berger bunu Milenyum Triptiği üzerinden çok hoş anlatıyordu: Herkesin kendi sıkıntısına düştüğü, uğraşların ortaklaşamadığı, klostrofobik, ufuksuz bir globalleşme cehennemi. Psikoloji de işte buna maşa ediliyor. Bak, aklıma çok çarpıcı bir örnek geldi mesela. Bankaların, biliyorsun, en büyük kederlerinden biri kredi borçlarını tahsil edememek. Bunun için bir seferinde bir banka bir vesileyle bana şunu sormuştu: “Borçlulara göndereceğimiz SMS’lerde nasıl bir lisan kullanırsak, ne sıklıkla bildirimde bulunursak (vs.) ödeme alma ihtimalimiz artar? Bu çeşit hususlarda danışmanlık verebilir misiniz?” Yani borçlu kişinin borcu adeta içinden gelmediği yahut ödemesi gerektiğine ikna olmadığı için ödemediğine içtenlikle inanmış durumdalar ve bunu alt edecek bir “psikolojik taktik” arıyorlar. Çıldırırsın. Yıllar evvel Sulukule’deki meskenleri boşaltmak için de psikolog götürmüşlerdi yanlarında, oradaki halkı ikna etsin diye.

Doğru söylüyorsun ancak şahsen psikoloji dediğimiz disiplinin (ya da bilimin, nasıl adlandırılırsa) metodolojisine içkin bir arıza yok mu burada? Ya da psikiyatrinin her his durumunu patolojikleştirme isteğinde?

Psikiyatriyle psikoloji ortasında bu türlü bir ayrım olduğunu pek düşünmüyorum. İkisi de aslında birebir bilgi birikimi üzerine oturmuş durumdalar, hatta psikiyatri giderek psikolojileşiyor bana sorarsan. Ama sistem konusunda haklısın: Psikolojinin bilimsellik derdi onu çok konuşup hiçbir şey söylemeyen bir yere taşıdı. Her şey paralı olduğu için bilimsel mecmuaları aslında takip edemiyoruz lakin orta sıra da olsa toplumsal medyada birtakım yayımlanmış çalışmalara denk geliyorum. Şöyle bir araştırma vardı mesela bir iki sene evvel: Evliliğinden memnun olmayan insanların aldatmaya daha meyilli olduğu bulunmuş. Sarsıcı bir sonuç… Bir yandan bilimin gayesi illa yeni şeyler söylemek değildir, “herkesçe bilinen” şeyleri ampirik kriterler doğrultusunda sınamaktır denebilir. Doğrudur. Ancak 100-200 bireye anket verip, evliliklerinden ne kadar keyifli olduklarını hesaplayıp, onu aldatıp aldatmadıkları verisiyle birtakım istatistiksel süreçlerden geçirip bu türlü bir sonuca ulaşmaya gerek var mıydı sahiden? Dahası, bu anketi birden fazla anket üzere internet üzerinden yaptıysan katılanların kim olduğunu doğrulama talihin yok ancak her şartta belirli bir teknoloji marifeti olan, bu tip bir çalışmayı tamamlayabilecek okur müellifliği olan, hiç değilse orta yahut orta-üst sınıf, Türkçe bilen beşerler diyelim, örneğin. Artık bu örneklemi daha geniş bir kümeye genelleyebilir misin? Genelleyemezsin. Esasen araştırmaların son paragrafı daima bu türlü biter: “Bu çalışmanın kısıtlı yanlarından biri sadece bir vakıf üniversitesinin öğrencileriyle gerçekleştirilmiş olmasıdır. İleride yapılacak çalışmaların daha geniş popülasyonlarla…” falan filan. Yani küçücük bir kümeyle anket temelli istatistiksel bir araştırma yapıyorsun, bunun değil dünya çapına o kentte yaşayanlara ve hatta o yaş kümesindeki öbür öğrencilere bile genellenemeyeceğini kendi ağzınla söylüyorsun. E, pekala ne işimize yaradı o vakit buna ayrılan kaynak? Lakin oyunun kuralı bu maalesef. Açıp baksan ben de tezimde internetten bilgi topladım, birebir istatistik süreçlerini yaptım ve sonuçta hiçbir yararı olmayan bir eser ortaya koydum. Zira yüksek lisans diplomamı lakin bu türlü alabiliyordum.

Patolojilerin sınıflandırılması da başka bir sıkıntı bu açıdan. Hastalıklar hiç yokmuş üzere konuşamayız, elbette varlar. Elbette bunların bir biçimde isimlendirilmesi ve sınıflandırılması gerekiyor ki tedavisi üzerine çalışabilmek de mümkün hale gelsin. Lakin neyin hastalık olduğu/olmadığı toplumsal normlara nazaran hayli değişebiliyor, ki bu da psikiyatriyi tıbbın başka kısımlarından ayıran çok temel bir öge. Mesela sadece tartışma olsun diye bir örnek vereyim. Histrionik kişilik bozukluğu diye bir teşhis var, kriterlerine Google’dan bakabilir herkes. Bu tanıyı hafife almak ismine söylemiyorum bunu lakin bugünün toplumsal medya cangılında o kriterler birden fazla insan için geçerli değil mi? Hatta tam da bu beğeni merakından, teşhirden tahminen kamera ardında önemli ölçüde acı çekseler de bir yandan da büyük paralar kazanmıyor mu örneğin fenomenler? Yani insanı buna teşvik eden, teşhiri ve beğeni açlığını onaylayan ve hatta ödüllendiren bir sistem yok mu? O vakit çağımızın vebası histrionik kişilik bozukluğu mu diyeceğiz yoksa bunu bir patoloji olmaktan çıkaracak mıyız?

Başta bahsettiğin konuya bağlamak istiyorum bunu: garip bir pop-psikoloji furyasıyla, aforizmacı toplumsal medya psikologları dalgasıyla yüz yüze gelip durmak canımı sıkıyor, ancak bir yandan da bu insanların bir “talebi” karşılamak üzere zuhur ettiğini düşünüyorum. Sence kaynağı nedir bu furyaların?

İnsanlar çok yalnız ve terapi çok kıymetli. Lakin pek çok manada bu pahalılık: Hem evet, para manasında çok değerli lakin bununla hudutlu değil. Vakit olarak da çok kıymetli bir şey terapi, örneğin. Minimumunda aylarca, birden fazla durumda yıllarca haftada bir gününün en az bir saatini ayırmak demek az şey değil zira o bir saat, hele İstanbul üzere bir yerde yaşıyorsan, yoluyla en az 2-3 saati buluyor esasen lakin onu da geçtim, bazen mesaini bazen toplumsal hayatını ona nazaran şekillendirmen gerekiyor. Büyük bir bedel bu. Fakat bununla da bitmiyor. Vakti ve parayı bir formda gözden çıkarabilecek durumda olsan dahi bir beşerle karşı karşıya oturup hiçbir dikkat dağıtıcı öge olmaksızın 45-50 dakika kendine baş yormak önemli emek gerektiriyor. Ve elbette birçok insan tüm bunları yapacak lükse sahip değil.

O vakit ne olacak? Olağan ki terapide kazanabilecekleri şeyleri dolaylı, mümkünse kestirme yollardan elde etmeye çalışacaklar. Terapi hikayelerinin anlatıldığı kitapların, dizilerin bu kadar tutmasının bence en esas sebebi bu. Terapi odasına girmek bir lüks fakat orada konuşulanları, olan bitenleri anlatan eserleri tüketmek neredeyse ücretsiz. Hasebiyle bunları okuyarak, izleyerek aslında kendilerine dair bir şeyler çalışıyor beşerler. Aforizmacı toplumsal medya psikologları dediğin küme da bunları artık yeterlice hap haline getirip pazarlıyor bir manada. Lakin burada onların da hakkını yememem lazım: Psikoloji kısımları her yıl yüzlerce (belki binlerce) mezun veriyor. Bu kadar yeni mezunu istihdam edecek kadar açık yok. Direkt işsiz kalıyor bu gençlerin birden fazla. Tek bahtları, bir formda toplumsal medyadan isim yapıp, kendi danışanlarını bulup para kazanmaya başlamak. En garanti formül de bu çeşit aforizmalar paylaşmak. Hani TV programlarının kalitesiyle ilgili klasik bir tartışma vardır ya, halk bunu mu istiyor yoksa halka bu sunulduğu için halk da bu kaliteyi arzulayan bir düzeyde mi kalıyor gibi… Toplumsal medyadaki bu arz-talep sorunu de benzeri geliyor bana.

Bir de şu toplumsal medyaların gündelik yaşama tesirleri meselesi… Kesimi olduğum sistemin muarızı üzere davranmak niyetinde değilim lakin toplumsal medya sence –olumlu ve olumsuz yönleriyle– nasıl bir tesir bırakıyor üzerimizde? “Görünmeye” bağımlı mı olduk ve illaki kötü bir şey mi?

İnsanlık tarihinde toplumsal medya herhalde milisaniyeye bile denk düşmüyordur. O nedenle tüm bunları yorumlamak için çok erken olduğunu düşünüyorum bazen. Ben Twitter hesabımı açalı herhalde 10 küsur sene olmuştur. O ortada Twitter ortamı da çok değişti, ancak ben de çok değiştim, üstelik herkesin gözü önünde değişmiş oldum bir bakıma. Artık bulunduğum noktada toplumsal medya ile alakam eskiye göre daha zayıf, beklentilerim de farklılaştı, fakat bunun sebebi toplumsal medya kullanımını kendi içimde bir istikrara oturtmuş olmam mı, büyümem mi, toplumsal medya kültürünün değişmesi mi… inan hiçbir fikrim yok. Dahası, toplumsal medyanın kimin üzerinde nasıl tesiri olduğu jenerasyondan nesle da değişiyor görebildiğim kadarıyla. Mesela bizim jenerasyon ve bizim üstümüzdeki jenerasyonlarda o görünmeye bağımlı olma dediğin şey daha az üzere geliyor bana, gençlere göre. Herhalde mahremiyet diye bir şeyin nispeten olduğu bir devirde büyüdüğünde birtakım şeyleri herkese göstermekten daha fazla çekiniyorsun. Bu âlâ bir şey mi, berbat bir şey mi, tartışılır olağan. Bana psikolog olarak değil de Elif olarak sorarsan, ben genel olarak çok bir şey paylaşmama taraftarıyım lakin bunu “sağlıklı” olarak dikte edecek halim de yok. Daha inançlı olduğu için bu türlü düşünüyorumdur tahminen, bilmiyorum, tahminen de gizem yaratmak hoşuma gidiyordur.

Bunlar bir yana, anlık geribildirimlerden (beğeniler, retweetler, karşılıklar, yorumlar, vs.) ötürü toplumsal medya bir çeşit Skinner kutusu üzere gerçekten. O bakımdan bir cins bağımlılıktan kelam edebiliriz tahminen. Fakat ödül ne burada? Yalnızca beğenilmek olamaz zira o denli olsa büsbütün küfür yemek/etmek için açılmış hesaplar da olmazdı. Etkileşim almak, olumsuz içerikli bile olsa, görüldüğünü teyit ediyor. Görülmek, duyulmak… en büyük kaygılarımız. Beğenilmekten daha evvel geliyor bunlar. Hasebiyle görülme bağımlılığı toplumsal medyanın yarattığı bir şey değil, zati -en çekingenlerimiz dahil- müptelasıyız görülmenin ancak toplumsal medya tam da o düğmemize basıyor denebilir. Yani beşerler sana etkileşim verdiğinde “evet, sen varsın, oradasın, seni görüyorum, sesini duyuyorum” demiş oluyorlar; senin en derin muhtaçlığın karşılanmış oluyor. Sahiden de tüm toplumsal medya hesaplarını kapatsan pek çok insanın zihninden nasıl yok olacağını bir düşün. Twitter’da vaktinde takipleştiğimiz, bir basamakta hesabını kapatmış insanların kaçını hatırlıyoruz? Muhtemelen pek azını. O beşerler bir yerlerde yaşamaya devam ediyorlar lakin bizim zihin dünyamızdan yok oldular. Mevtten daha makûs bir şey bu aslında: unutulmak, hiç var olmamış üzere olmak.

Tüylerim ürperdi… Lakin kamunun, kamusal yerin, daha özelinde siyasetin tasfiyesiyle bu yeni toplumsal medyalar agora’sının inşası ortasındaki eşzamanlılık da ürpertici. Tahminen de ben abartıyorum, çarpık da olsa bir toplumsallıktan sinik bireyciliğe sürülmüş üzere hissediyorum kendimizi.

Yok abartmıyorsun bence, o denli bir geçiş var üzere. Fakat tam olarak buna varmış da değiliz. Hâlâ bir “gerçek” var, hâlâ büyük kısmımız büyük oranda sokakta yaşıyor. Arkadaşlarımızın birçoklarıyla toplumsal medyadan yahut WhatsApp üzerinden irtibat halindeyiz tahminen, evet, lakin tekrar de orta sıra buluşma muhtaçlığı duyuyoruz sonuçta. Bu olağan daha küçük ölçekteki durum. Büyük ölçekte ise bilhassa darbelerin akabinde sokağın büyük oranda tasfiye edildiği söylenebilir, hakikat, lakin yok olmadı. Örgütlenme, dayanışma pratikleri önüne çıkarılan epey zorluğa karşın ölmedi. Sarsıntıda nabzını aldık mesela. Diğer şeylerde de alıyoruz. Bir de Anadolu irfanı güzellemesi üzere olmasın fakat bu coğrafyada duygudaşlığın, yardımlaşmanın güçlü bir damar olduğuna inanıyorum ben hâlâ. Yalnızca beşerler hem çok korkmuş, sinmiş durumdalar hem de bir şey yapacak olsalar da nereden başlamaları gerektiğini bilmiyorlar. Bu da daha evvel bahsettiğim yalnızlıkla ilgili.

Mesela ülkenin siyasetine bir yerden angaje olmak, bir şeyleri değiştirmek için katkıda bulunmak istiyor lakin aklına gidebileceği tek yer olarak filanca partinin bayan kolları geliyor. Öznelerin aktifliğini oy vermeye, siyaseti parti yapılanmalarına, dayanışmayı hayır kurumlarına bağış yapmaya indirgediğin vakit elbette sonuç bu oluyor. Beşerler birbirlerini bulamıyorlar, bir kümeye katılıp bir şeylerde tesirli olduklarını göremiyorlar, bu da onları daha çok yalnızlaştırıyor. Yalnızlaşan beşerler var olduklarını duymak için toplumsal medyada debeleniyorlar. Yalnızlık derinleşiyor. Derinleşen yalnızlık öfkeyi artırıyor. Öfkelendikçe bir şeyler yapabilme isteği artıyor fakat görünürde bir kanal yok… Böylelikle tekrar başa dönüyoruz. Elinden sadece seçimi beklemek yahut güvendiğin derneğe bağış yapmak gelince öfke dinmiyor. Kendini çaresiz ve yalnız hissediyorsun. Toplumsal medyaya giriyorsun… vessaire vessaire.

Demek istediğim bir yandan keyifli olmak istiyoruz ancak ulaşabildiğimiz olsa olsa haz oluyor, ya da hazza benzeyen geçici, uçucu bir şey. Mutluluğun kendimizle değil diğerleriyle ilgili olması mı buradaki temel problem?

Zor yerden sordun. Memnunluk nedir üzere devasa bir soruya girmemiz lazım herhalde. Aradığımız memnunluk hoş bir haber aldığımız çeşitten coşkulu bir duyguysa, ki bu bahsettiğin haz gibisi uçucu pay denk düşüyor olmalı, evet, tahminen bunun daha fazla dışsal olduğunu söyleyebiliriz. Lakin o denli olmak zorunda da değil alışılmış. Biliyorum, sen yemek yapmayı seviyorsun mesela. Mutfakta pek çok evreyi itinayla, sabırla tamamladıktan sonra tencerede pişen yemekten tadımlık aldığın birinci kaşıkta sonuçtan mutluysan gelen bir coşku, memnunluk olmuyor mu? Demek insan kendi kendine de yaşatabiliyor o hissi lakin tahminen emek vermesi gerekiyor.

Öte yandan, memnunluktan kastımız daha genel bir huzur ve hayattan memnuniyet haliyse, bunu sağlamak sanıyorum biraz daha güç. Sıkıntı zira hem kendi iç değerlerinle dengeli bir hayat sürmek demek bu, hem de dış dünyayı içinde rahat edebileceğin taban seviyeye çekebilmeyi gerektiriyor. Psikoloji bu birinci kısma çok odaklanıyor işte: bakış açısını değiştirmek, temel kabulleri değiştirmek… Bunları da yapmak gerekiyor elbette, bazen dünyayı olmayacak yerden okuyoruz zira. Lakin ikinci kısmın, yani “dünyayı değiştirmenin” kıymetini de göz arkası etmememiz lazım. Münasebetiyle genelgeçer bir formül yok bence bu işlerde. Bu ikisi ortasında kendi istikrarını kurmuş, kendini hayatta âlâ makûs rahat ve özgür hissettiği bir duruma yerleştirebilmiş insan (bu durum bazen dışardan bakan başkalarına hiç de cazip görünmese bile) her türlü keyifli oluyor. Terapinin de en temel gayelerinden birinin bunu sağlamak olduğunu düşünüyorum.

Jeanette Winterson’ın sevdiğim bir kitabı var, başlığı şöyle: Normal Olmak Varken Neden Memnun Olasın? Winterson çatışıp durduğu muhafazakar üvey annesine bir bayana âşık olduğunu, meskenden ayrılmak istediğini, memnun olmak istediğini söylediğinde annesi bu karşılığı veriyor. Annenin soru-cevabındaki temel büyüleyici problem cari gerçekliğin eksiksiz kabulü: Keyifli olmaya o kadar da gerek yok. Memnunlukla olağanlık ortasındaki tansiyon daima vardı güya ancak çağdaş vakitlerde daha çok göze çarpmaya başladı, ne dersin?

O kitabı (tabii ki isminin cazibesine kapılıp) ben de okumuştum. Aslında bizden evvelki nesillerde bizde ve bizden sonrakilerdeki kadar bir memnunluk arayışı yok üzere gerçekten. Kendi anne babamı düşünüyorum mesela. Memnunluğu ön planda tutarak yaşadıklarından emin değilim. Tahminen çok da bir seçenek olmadığı içindi bu, yani çok standart bir hayat çizgileri vardı. Okulunu okursun, işe girersin, evlenirsin, çocuk yaparsın vs. Herkes tıpkı şeyi yapıyordu aslında. Norma uymak kâfiydi tahminen. Olağan diyeceksin ki artık biz çok mu farklı hayatlar yaşıyoruz? Tekrar çoğumuz tıpkı sıralamayı izliyor tahminen lakin bununla ne kadar barışığız, bilmiyorum.

Sosyal medyadan bahsettik ya hani, tahminen toplumsal medyanın insanı huzursuz etmesinin bir sebebi de sana ne olmadığını göstermesi. İlkokuldan arkadaşın yurtdışında her akşam partilerde mesela, sen konutta 20 günlük bebekle uykusuz oturuyorsun. Tahminen o arkadaşın senin bebekli fotoğrafını görünce bir şeyler kaçırdığını hissedip mutsuz oluyor, sen de “Ah, ben de onun yerinde olabilirdim” diye hayıflanıyorsun. Sonuçta hayatta yaptığın her seçim, öbür bir şeyleri dışarıda bırakacak ve o yaşanmamış hayat, seçilmemiş senaryolar tabiatı gereği cazip görünecek göze. Tahminen bu nedenle olağan olmayı tercih etmeye daha yatkınızdır. Her ne seçersek seçelim aklımız öbür seçeneklerde kalıyorsa bir ölçü, en azından herkesin seçtiğini seçersek hakikat yoldan gittiğimiz yanılsamasında teselli bulabiliyoruzdur. (Bu ortada, kendime referans vermiş olacağım ünlü bir Fransız düşünürmüşümcesine lakin tekrar vessaire‘de çıktığı için söylemeden geçmek istemedim: Teoman’ın otobiyografisi Fasa Fiso’yla ilgili bir yazı yazmıştım, tam da bu mevzuları tartışıyordum orada aslında. İlgilisi göz atmak ister tahminen.)

Bu söylediğin konu son vakitlerde benim de aklımı kurcalıyor lakin şu yönüyle; insan ömründe, mikro manasıyla bireyin yaşamında asıl belirleyici olan büyük tercihler değil de –sanki– küçük küçük tercihcikler, tesadüfler ve tevafuklar. Özgür irade için küçük oyun alanları yani. Bir sokaktan değil de başkasından geçmeyi seçtiğin için, tesadüfen biriyle tanıştığın için artık yaşamın apayrı bir yolda akması üzere. Nihayetinde içine doğduğumuz ülke, sınıf, kültür, tarihi kesit, toplumsal ortam, siyasal çatışmalar, eğitim vs. bizi yapıp belirliyor. Biri diyor ki filanca müzik tipini seviyorum, abi sen o müzik cinsini sevmeye zati yazgılısın diyesim geliyor (demiyorum tabii).

Kişiliğimize ve ömrümüze form veren şeyin rastlantısal müsabakalar olduğu söylenebilir mi? Söylenebilir valla, yanlış gelmiyor bu bana. Gerçi bunların hepsinin bir tercihler dizisi sonucunda yaşandığını da argüman edilebilir: O denli yapmasaydım, şuraya gitmeseydim, şu da olmayacaktı. En azından sonuçlar makus olduğunda bunu daha çok kendi tercihlerimize yormaya meylediyoruz herhalde, ki suçluluk hisleri da buradan doğuyor. Tekrar de ben senin yaklaşımını daha yakın buluyorum kendime. Bireyin hayatında etken olma, bir şeyleri değiştirme hünerini çok önemsiyorum ancak o meşhur ferdî gelişim mottolarındaki üzere hayatımızın tercihlerimizin toplamı olduğunu da düşünmüyorum. Hayatı biraz daha akışkan bir yerden okumak daha yeterli geliyor bana. Kimi şartlara doğuyoruz, derken bir şeyler çıkıyor önümüze, biz bunlara nazaran kimi tercihlerde bulunuyoruz, yeni yollara giriyoruz, bir süre sonra o yollardan da çıkıp öbür yollara sapıyoruz… Nihayetinde aslolan yolun devam ediyor olması ve seyahatten, âlâ makus, keyif alabilmeyi becermek.

Son olarak seçimler üzerine konuşmak istiyorum. Muhalefet –tanıdığım insanların birçok bu kümeye dahil– ağır bir mağlubiyet aldı, bu mağlubiyet dostlarımız üzerinde derin bir tasa ve yılgınlık yarattı. Çocuklarımız için, ülkemiz için, ülkemizin geleceği için umut etmeye devam etmekten diğer dermanımız var mı?

Bu tasa ve yılgınlık hislerini çok yeterli anlıyorum. Benim onayıma muhtaç değil kimsenin duygusu kuşkusuz, tekrar de pek haklı ve anlaşılır bulduğumu da söyleyebilirim. Öbür yandan, bu hislerin sebebi biraz da bahsettiğimiz o yalnızlık ve çaresizlik algısı üzere geliyor. Örgütlü gayrette yer alan yahut vaktiyle almış insanların bu kadar dirençli ve umutlu olması bence “tesadüf” değil. Hem uğraşın kendisi hem de uğraştaki yoldaşlık beşere kestirimin ötesinde bir güç ve optimistlik veriyor. Hezimet yıldırmıyor seni, hatta bazen daha da hırslandırıyor.

Bu bağlamda, haydi bir gayret ekseninde olmasa bile, benzerlerimizle, dostlarımızla bir ortada olmaya daha çok gereksinim duyacağımız bir periyoda girdiğimizi düşünüyorum. Birbirimizin elini daha sıkı tutacağız, birbirimizi bırakmayacağız. Her gecenin bir sabahı var, makus günler de elbette geçer, geçecek. Değerli olan bu fırtınadan kimseyi kaybetmeden çıkabilmek.