Size anne diyebilir miyim?

Oedipus Kompleksi bütün psikanaliz kuramının, pratiğinin ve dayandığı kültürün ya da altkültürün vardığı ve kilitlendiği bir Zwangsneurose, bir fikrisabittir. Onu yanlış kurulmuş ve asimilasyoncu bir olağanlaştırma sürecini sahneye koyan bir aile etrafına mahkum eden de budur. Bir kompleks her vakit bir “zorlayıcılık”, hatta “zorunluluk” içerir. Ancak psikanaliz yeniden de onun “çözümünü” kıymetli kılacaktır ve aile ortamına tekrar kazandırılacak yetişkin bir bireyi oluşturmayı ya da oluşumuna yardım etmeyi temel vazife bilecektir.

Hadımlaştırma

Oedipus’a eşlik eden şu garip “hadımlaştırma kompleksi” ise, öbür taraftan, psikanalizin vücudu tanımadığını dışavurur ve onun içinde bir Truva Atı olarak iş görür. İnsan isteğini insan-biçimci ve cinsiyetçi kıymetlerle damgalar. İstek onun için bir eksikliğe, yoksunluğa yönelme stilidir. Emeli ise doyum, yani istek yokluğudur. Psikanaliz bunu göstermek için, topyekûn Yasa denen şeyin otoritesi altına yerleştirdiği fantazma ve “hayali” kategorilerine başvurur. Yasa ise sembolik olarak tanımlanmıştır: Sembolik (dil) ile “hayali” ortasındaki hududu örgütler. Fallus yasası ve Babanın-Adı denen imleyici kategoriler, kendilerini kuşatan geniş bir anlambilimsel şebekenin ağlarına bir taraftan “gerçeği”, öte taraftan, aslında kendi içlerinde bölünmüş “simgesel” ile “imgesel”i düşürmek gayesiyle kullanılırlar. Geriye dokunulmadan kalan “bunlarla ne yapılabilir?” sorusu kalacaktır. Lisanla, cinsellikle, emekle ve genel olarak istekle “ne yapacağız?”

Oedipus efsanesi

Freud, anlaşılan o ki, Oedipus efsanesine yürekten inanıyordu. Üstelik Eski Yunanlıların inanmadığı ölçekte. Bir trajediye bağlanmasına karşın Freud’un Oedipus’u kavrayışı asla “trajik” değildi, zira muhakkak bir çağda ve belirli bir coğrafya üzerinde var olan aile şartlarını yine üretmek gayesini güdüyordu. İşin varabileceği yerler açıkça belirliydi: “Evrensel” diye tasarlanan bir Oedipus emperyalizmi ve koloniciliği.

Bilinçdışı

Bilinçdışı, okunacak bir çivi yazısı, yorumlanacak bir kutsal kitap, hele hele “karanlık bir dünya” değildir. Platoncu dizayndan çekilip kurtarılacak bir bilinçdışı, etkin ignoramus‘un (bilmiyorum), bilimin, sanatın ve ideolojinin güçlerinin eline teslim edilebilir, onlar tarafından biçimlenmeye bırakılabilir. Lakin psikanalitik kültürün bir dizi yetersizliği ve önyargısı, bu türlü bir gayretin önüne en büyük kuramsal ve pratik mahzurları çıkarmaktan hâlâ geri kalmamaktadır. Bu mahzurlar, öncelikle tabiatları ve argümanları ya çarpıtılmış, ihmal edilmiş ya da bastırılmış insan tecrübeleri ve yaşantıları önüne dikilmiş durumdadırlar. Bu tecrübeler insan “sanatlarını” zorlaştırıyorlar: Sevmenin ve aşık olmanın sanatını, ölme sanatını, hakikati söyleme sanatını, ignoramus sanatını ve çalışma sanatını.

Âşık olmak mümkün mü?

Psikanalizin pek paha verdiği “aile romansından” bir “aşk romansına” geçersek, birinci göreceğimiz şey, psikanalizin bütün kategori ve kavramlarının mecburî bir kaymaya uğrayacaklarıdır. Romanstan bahsettiğimiz vakit açık olan göndermeler içinde, psikanalizin kendini rahat hissettiği argümanlı anlarında, salt terapiye yönelik gayelerinin ve buna tekabül eden kuramlaştırma uğraşlarının ötesinde öbür alanlara hakikat genişleme eğiliminin varabileceği yerlerden kimileri fark edilebiliyor.

Psianalitik kategorilerin, edebiyat ve sanat alanlarının “daha derin” gerçekliklerine nüfuz edemediklerini zira, basitçe söylemek gerekirse, bu “derin gerçekliğin” var olmadığını söyleyebiliriz. Böylelikle psikanaliz, zarurî olarak hileli bir kaymayla sanat yaratıcısının psikhe‘sine dönecektir (Freud’un Leonardo ya da Dostoyevski üzerine çalışmalarında olduğu gibi). Fakat bu da, elbette, “yaratıcının” psikanalizin ele almaktan asla hoşlanmayacağı “gerçeklik” alanlarından ne ölçüde soyutlanıp Oedipal üçgene, yüceltme hislerine kaptırabileceğine bağlı olduğundan, tekrar basitçe, “yaratıcı” diye bir varlık “yok” eleştirisiyle karşı karşıya kalabilecek bir gayrettir.

Öyleyse, “aileden dışarı” götürecek “aşk romansı” psikanalize pek gereksinim duymayacaktır. Zira psikanaliz galiba aşk sıkıntılarını ya kolay psişik olaylar ya da olgular halinde göğüslemekte ya da daha derin olduğunu farz ettiği katmanların üzerine bir köpük üzere yaymayı tercih etmektedir: Aşkın bütün içeriği erotizme ve cinselliğe boca edilmektedir.

Rüyalar

Psikanaliz “rüyaların yorumu” ile erken vakitlerden beri epey içli dışlı olduğu halde, bize “kendi düşlerimizi görmemiz” konusunda da yardımcı değildir. Halbuki hayaller, psikanalizin “kişisel derinliklerin” ve elbette “bilinçdışının” dışavurumu olarak tayin ettiği traumdeutung (bilinçdışına götürecek bir “Kral Yolu” olduğu söyleniyor) çerçevesinde galiba psikanalistin “rüyalarına” (her yerde Oedipus, eksiklik, bastırma ve kastrasyon vardır) kaptırılmaktadır.

Deleuze’ün söyleyeceği üzere “gerçekliğinizi” diğerlerinin düşlerine yakalanmış olarak bulabilirsiniz. Meğer şu da ortaya atılabilir: Neden hayal görmek ve fantezi bir üretim, etkin bir sanatsal “happening”” bir yaratım ve özgürleşme süreci olmasın? Neden hayal bilinçdışı içeriklerin, “rüya düşünceleri” ismi verilen simgeleşme süreci içinde çarpıtılması olarak anlaşılmak zorunda olsun?

Gerçeklik kaybı

Bugünlerde “gerçeklik kaybı” konusunda (Baudrillard ve Kristeva üzere düşünürlerin pek vurguladıkları) yapılan çok vurgu tahminen de “gerçeğin” kendinin bir dönüşüm sürecini dışavurmaktadır. Eninde sonunda, “gerçek olmayan”, hayalde (Batılı insanın televizyon ekranında) görülen bir düşsel savaş fikri, on binlerce gerçek insanın “gerçekten katledilmiş” olduğu “gerçeğini” pek ortadan kaldırabilecek üzere değildir. Öyleyse “rüya görmenin” kişisel bir mitolojik kıssanın dışavurumu (üstelik bu kıssanın “arzulanmış olduğu” da varsayılmaktadır.) olduğu, hele hele üretilmemiş bir bilinçdışının tedirginlik verici dışavurumları olduğu fikrinin karşısına, “gerçeklik ilkesi” tipinden bir mefhumun belirsizliğine başvurmak yerine (gerçekliğin unsuru falan olmaz), rüyayı bir mecburilik, bir üretim ve toplumsal-siyasal, estetik, sanatsal bir “yatırım” ve teşebbüs olarak görmeye davet ederek çıkabilir miyiz? Hayaller “üretilmeli” ve toplumsal siyasal dünyanın düzeneklerinin içine dahil edilmelidirler. Hayallerde çocukluk sanılarının üretilmesinden çok daha ötelerde ve fazla sayıda “toplumsal yatırım” vardır.

*Bu yazı, birinci defa Hayvan mecmuasının 47. sayısında yayımlanmıştır. Kaynak: Körotonomedya.