Bu sitenin sıkı takipçileri, Sonny Rollins‘in ismine muhtemelen yabancı değil. Çünkü Sony Rollins Art Kane‘in 1958’de Harlem’de çektiği, sonradan Caz tarihinin en süper fotoğrafına dönüşecek karede yer alan ve hâlen hayatta olan iki müzisyenden biri. Öte yandan Rollins’in sonrasında yaşadıkları, başlı başına anlatmaya bedel bir hikâye.
1958, Sonny Rollins için ziyadesiyle üretken bir periyoda denk geliyor. 1953-1959 ortasına 21 albüm sığdıran saksofon ustasını, Miles Davis “bambaşka, muazzam” olarak nitelendiriyor. Amiri Baraka ise Black Music adlı kitabında, Sonny Rollins’in John Coltrane ve Cecil Taylor’la birlikte “cazı Batı müziğinin en özgür biçimi olarak önerme” uğraşında olduğunu belirtiyor. 1959’da ise sürpriz bir gelişmeyle bütün bu süreç bir anda duruyor. O sırada 28 yaşında olan Rollins, iki yıl sürecek bir inzivaya çekiliyor.
Rollins’in motivasyonunu tam olarak bilemiyoruz, fakat birtakım fikirler edinebileceğimiz yorumlar var. Caz eleştirmeni Aaron Cohen, Rollins’in o dönemki tesiriyle ilgili şunları söylüyor: “Mesele sadece nicelik değil, tıpkı vakitte nitelikti. Hard bop kültüründen gelse de başkalarına kıyasla çok ilerdeydi. Katiyen o devrin en yeterli tenor saksofoncusuydu.” İnzivaya çekilmesine getirdiği açıklama ise şöyle: “Caz müzik o devir son derece süratli ilerliyordu. Sonny Rollins için hepsinden biraz uzaklaşmak bence her an değişen bir dünyadaki rolünü tekrar kıymetlendirme fırsatıydı.”
Fikir yürüten bir başka isim, müzikolog ve caz piyanisti Kwami Coleman: “Sonny Rollins tema ve tema kesimlerini kullanarak doğaçlama yapma konusunda ustalaşmıştı, melodiler ve melodi modülleri yaratıyor, onları da Beethoven’ın senfonilerinden birinde geliştirdiği bir temaymış üzere geliştiriyordu. Sonny Rollins’le birlikte cazda, doğaçlama yapanın artık dört dörtlük bir sanatçı ve bestekar kabul edildiği yeni bir düzeye ulaştık. Notasyona dökmek manasında beste değil, canlı ve o anda gerçekleşiyor. Sonny Rollins işte bu türlü biri. Charlie Parker’ın ardılı. En düzgün tenor müzisyen. 1959’da da yeni bir yol arayışında olduğunu kestirim ediyorum.”
Peki, Sonny Rollins neredeydi? 1961’de Leonard Feather ve Barry Ulanov’un editörlüğünde değerli bir caz mecmuasına dönüşen Metronome’da Ralph Berton imzasıyla bir yazı yayımlandı. Berton, Sonny Rollins’e Williamsburg Köprüsü’nün üzerinde çalarken denk gelmişti: “Sesi birinci duyduğumda hayal ediyorum sandım. O köprünün ortasında bu türlü bir ses duymak pek muhtemel değildi, berrak havada ufak modülleri bana gerçek aşağıdaki ırmaktaki serserilerin böğürmelerine dipnotmuş üzere uçuşan bir tenor saksofonun sesi… Tenor saksofon. Caz tenor saksofonu. Usta işi, birinci sınıf caz tenor saksofonu, bir üstadın sesi… Tuhaf geçişler yapıyor, olimpik bir engelli koşucunun pürüzsüzlüğüyle oktavlar ortasında atlıyordu.”
Rollins, Harlem’de doğmuştu ve 400 Grand Street’te oturuyordu, yani köprünün girişinden birkaç sokak uzakta. 1959-1961 ortasında da neredeyse her gün köprüye çıktı ve metro raylarının yanında, gelip giden otomobillerin ortasında çaldı. BBC’de yayımlanan Who Is Sonny Rollins (Sonny Rollins Kimdir) belgeselinde şunları söylüyordu: “Genellikle trenlere pek aldırmam, yaptığım işe odaklanıyorum. Yeniden de trenin sesine ahenk sağlaması için çaldığım şeyi gayriihtiyari değiştirdiğime eminim. Her şeyin kendine mahsus bir tesiri vardır. Sonuçta irtibat kurmak istiyorum, lakin bazen bağlantı kurmak için yalnız kalmak gerekebiliyor.” Men’s Journal‘a verdiği röportajda ise inziva sürecini tercih etmesinin gerisinde yatan nedenlere indi ve yetenekli genç isimlerin yanında var olabilmesi için daha çok çalışması gerektiğini fark ettiğini tabir etti: “Ornette Coleman ve Coltrane üzere genç adamlar geliyor.” Bu farkındalığın akabinde kendisine şunu söylemişti: “Sonny, kendine çeki tertip vermen lazım, zira bu elemanların söyleyecek kelamı var.”
Williamsburg Köprüsü’nde, geçen otomobil ve trenlerin ortasında gizlenerek çalmanın nasıl bir his olduğuyla ilgili söyleyecekleri de vardı: ” Tekneler sirenlerini çaldıklarında ben de onlara üflemeli enstrümanımla karşılık veriyordum. Bu harikaydı. Kimsenin beni göremediği bir yerdeydim. Bu cennetti. Bu cennetti.”
The New York Times’a yazdığı kısa yazıdan: “Sorun, çalışacak bir yerimin olmamasıydı. Grand Street’teki komşum davulcu Frankie Dunlop’tı, eşi gebeydi. Benim çaldığım üflemeli hayli gürültülü. Kendimi hatalı hissediyordum. Bir gün Delancey Street’teyken Williamsburg Köprüsü’ne çıktım ve enginliğini fark ettim. Kimse yoktu ve çok hoştu. İki yıl boyunca her gün çalışmak için köprüye gittim. Grand Street’ten kuzeye, iki sokak üstteki Delancey Street’e, oradan da köprünün girişine yürürdüm. Açık havada çalmak tuşeni ve nefes kapasiteni geliştirmeni sağlıyor. Orada sonsuza kadar kalabilirdim. Fakat Lucille bizi tek başına destekliyordu[i] ve işe dönmem lazımdı. Tıpkı anda hem cennette hem de dünyada olamazsın.”
Rollins, köprüden inip insanların ortasına döndüğünde 1962’de The Bridge albümünü yayınladı. O ortada Coleman ve öbürleri free jazz çeşidini yaymıştı. Amanda Petrusich devamını şöyle anlatıyor: “Free jazz’ın tempo ve akor değişimleriyle kurduğu farklı bir bağ var, dinlemesi heyecan verici de olabiliyor, ezkaza bir çeşit alarmı çalıştırmışsınız üzere de. Rollins’in avangardın çılgınlığına kapılmaya ilgisi yoktu. The Bridge, devrine nazaran pek çok açıdan muhafazakâr bir kayıt. Stanley Crouch, 1962’de Rollins’in ‘gelenekselin taşıyıcısı, tahminen de cazı kurtarabilecek tek kişi’ olduğunu yazmıştı. Smokinler ve ısmarlama grup elbiseler giyiyor, siyah saçlarını kısa tutuyordu. Periyodun fotoğraflarında önemli, atletik bir görünümü var. Gözleri hâlâ su üzere.”
The New Yorker‘ın sinema eleştirmeni Richard Brody, Alfie (Lewis Gilbert, 1966) üzerine yazdığı yazının merkezine sinemanın Sonny Rollins imzasını taşıyan müziklerini koyuyor. “Rollins, genç yaşından itibaren cazın sanatsal ön cephelerinde yer aldı. Lakin 60’lı yılların ortalarına gerçek sanatsal girişimciliğin orijinal düzeylerine ulaştı: Soloları ortasındaki ilişkileri ve melodilerin armonik dayanaklarını gevşetti, tema varyasyonları üzerine daha da çok baş yordu, müzikal ekipman manasında ise tenor saksofonunun o şanlı, iri kıyım sesinin dilediğince kükremesine, ulumasına ya da mırlamasına müsaade verdi. Konserlerde (örneğin 1965’te Kopenhag’daki inanılmaz performans) müzikal birlikteliklerinin yumağı müzikten müziğe ve motiften motife lirik hayal gücünün tutkulu bir dışavurumunu sundu. O devir tıpkı vakitte her vakit cesurca kullandığı bir ögeye daha büyük bir özgürlük alanı tanıdı: sessizlik.”
24. İstanbul Caz Festivali kapsamında İstanbul’da Christian McBride‘la birlikte sahne alacak tenor saksofoncu Joshua Redman da büyük bir Rollins hayranı: “Onu dinlemek caz doğaçlamanın gerçek gücünü ve potansiyelini görmemi sağladı. Doğaçlamanın büsbütün o anda, spontane, macera dolu, cüretkâr ve şaşırtan, lakin tıpkı vakitte da muazzam bir yapısallık içinde olabileceğini, son derece mantıklı ve organize bir hikâye anlatabileceğini fark ettim.”
2012’de ABD’de, bilhassa de New York’ta büyük bir yıkıma yol açan Sandy Kasırgası’ndan sonraki düzgünleşme süreci için idare danışmanı olarak çalışan ve köprüye birkaç sokak uzaklıkta oturan Jeff Caltabiano, müzisyen Ken Vandenmark’ın paylaştığı bir Instagram gönderisini görmesiyle bir farkındalık yaşadı. Gönderide geçen “Benim için onun ismi hâlâ Sonny Rollins Köprüsü.” cümlesini görüp araştırdığı hikâyeden çok etkilenen Caltabiano, köprünün ismini Sonny Rollins yapması için kenti ikna etmeye çalışıyor. Resmi bir işe girişmeden evvel Rollins’in onayını almak istemiş. Bunun için de ona, içinde birtakım ziyadesiyle gündelik soruların da olduğu bir mektup yollamış: O iki yıl boyunca köprüye öğlen yemeği götürüyor muydu? Tuvalete nerede gidiyordu? Tam olarak nerede duruyordu? Yağmur yağdığında ne yapıyordu? Soğukta parmaklarını nasıl hareket ettiriyordu? Bunların karşılıklarını biz de öğrenmek isteriz.
[i] Rollins’in eşi Lucille, New York Üniversitesi’nin Fizik Bölümü’nde sekreter olarak çalışıyordu.
Kaynak: Amanda Petrusich, “A Quest to Rename the Williamsburg Bridge for Sonny Rollins”. The New Yorker
