Airfryer (hava fritözü) uzun vakittir Amerika’daki (ve Türkiye’deki) en tanınan mutfak aleti. Çoğumuz onu pandemi esnasında keşfettik, zira toplumsal medyada fazlaca yağ kullanmadan kızartma yapabileceğinizi sav eden tarifler viral oldu. Bu göz alıcı yeni aygıt güya apansızın ortaya çıkıverdi, pekala sahiden o denli mi? Sıcak hava akışıyla kızartmanın yeni bir pişirme tekniği olduğu fikri masaldan ibarettir. Airfryer’ınız esasen hava üfleyebilen fan sistemine sahip, ufak bir konveksiyon fırınıdır (ısıyı eşit dağıtan ve yemekleri daha verimli pişiren fırın türü).
Guelph Üniversitesi’nde besin teknolojisi alanında çalışan Prof. Kevin Keenan, “Airfryer’ın hava akışı dizaynıyla bilinen konveksiyon fırınının minyatür bir versiyonu olduğunu söyleyebilirim,” diyor. “Airfryer’daki hava akışı konveksiyon fırınına kıyasla yaklaşık beş kat daha süratlidir.”
Hava akışı tasarımı ve kızartma sepeti haricinde, airfryer yeni bir pişirme teknolojisinden fazla optimize edilmiş bir konveksiyon fırınıdır. Airfryer’ın içinde ısınan metal rulonun üzerinde büyük bir fan bulunur, sıcak havayı üste ve makinenin etrafına üfler. Yemek haznesinin altındaki özel kanallar da sıcak havayı tekrar yemeğinize yönlendirerek, yemeğinizin tam ortasında olduğu bir sıcak hava tüneli oluşturur. Bu, benzersiz bir tasarım lakin yeni bir şey değil.
Konveksiyon fırınları çağdaş konutlarda 1967’den beri kullanılıyor. Dizaynları farklılık gösterse de birçok konveksiyon fırınının üstünde ve altında ısınan metal rulolar yer alır, ortalarındaki fan da sıcak havayı fırının içinde dolaştırır. Yakın bir sonuç elde etmek için airfyer’a milyarlar ödemek yerine meskendeki fırınınızda kullanmak üzere bir kızartma tepsisi satın alabilirsiniz.
Daha ileri gitmeden evvel şunu söylemekte yarar var: Birçoğunuz airfryer’daki yemeklerinizin altına pişirme kağıdı yahut alüminyum folyo koyuyorsunuz. Bu durumda hava fritözünüz esasen fırın olarak fonksiyon görür. Sıcak hava akışının direkt yemeğinize gitmesini engelleyerek, airfryer’ın asıl buluşunu bütünüyle ortadan kaldırırsınız. Bu tekniği uygulamayanlar için de airfryer küçük bir fırından ibarettir fakat sıcak hava akışı fırına kıyasla daha güçlüdür.
Airfryer’da bir şey kızartamazsınız. Yağ, sıcak havaya kıyasla çok daha yüksek ısı akışı yoğunluğuna sahiptir, bu da ısının yiyeceğinize ne kadar süratli aktarıldığını gösterir. Yağda kızartma metrekare başına 10 ila 30.000 watt ortasında ısı gücüyle gerçekleşir, sıcak hava akışıyla kızartma bunun yanına bile yaklaşamaz. Yüksek ısı akışı yoğunluğu, kahverengileşmenin ve çıtırlaşmanın en büyük düşmanı olan su buharlaşmadan çabucak evvel gevrek bir kabuğun süratle gelişmesi manasına gelir.
Prof. Kevin Keenan, “[Sıcak havayla kızartma] yağda olduğu üzere kızartma kapasitesine sahip değildir,” diyor. “Derin yağda kızarttığınızda yiyecekleri ısıtma oranınız sıcak havada olduğundan yaklaşık 100 kat daha yüksektir.”
Hava fritözleri tezgahlarınızın üzerine yerleştirdiğiniz minyatür fırınlar olmalarına karşın bu sanayinin global hacmi 760 milyar dolara ulaştı. Hatta airfryer’lar mikrodalga fırınlardan bu yana en tanınan mutfak aletine dönüştü. Pekala, hepimiz kandırıldık mı?
Masalın kökenleri
Modern hava fritözünü 2005’te Fred Van der Weij isminde Hollandalı bir mucit yarattı. Yağla dolu fritöz kullanmadan meskende çıtır patates kızartması yapmanın bir yolunu arıyordu. Philips onun prototipini satın aldı, birinci modelini de 2010’da piyasaya sürdü. Aygıt, çıtır çıtır kızartma yeteneği nedeniyle “hava fritözü” olarak isimlendirildi, lakin “hava fırını” demek hakikat olabilir.
İsimler, birçok eser efsanesinde olduğu üzere, kıymetlidir. “Hava fritözü” ismi, bunun yeni bir teknoloji olduğunu düşünmenize yol açar. Derin yağda kızartmak görece zahmetlidir, hava fritözü kızartmaya en yakın sonuca ulaşmanızı sağlar, bu da hava fritözünün neden bu kadar çok satıldığını açıklayabilir. Bu, her şeyden akla yatkın bir pazarlama taktiğidir ancak aldatıcıdır. 1945’te mucit William Maxson “turbo fırını” (whirlwind oven) yarattı. Bu buluş, yaygın olarak “ilk hava fritözü” kabul edilir lakin ismi o kadar da alımlı değildir. Evvelce orduya satılan turbo fırınlar yüksek süratli fanlar kullanarak dondurulmuş besinlere sıcak hava üflüyor, pişirme müddetlerini kısaltıyor ve yemeği ısıtmak için gereken enerjiyi azaltıyordu. Lakin devrin sonlu teknolojisi nedeniyle sıcaklık yaklaşık 90 dereceyi aştığında fanların motoru patlıyordu.
Bu aygıt tüketici kitlesinin ilgisini çekmeyi başaramadı, konveksiyon fanları da klâsik fırınlarda atık gizlenen bir özellik haline geldi. Maxson 1947’de ölünce yeni fikirlerini tüketici pazarına sunamadı. Hudutlu teknolojisi bir yana “turbo fırın” ismi daha gerçek olsa bile kulağa “hava fritözü” kadar beğenilen gelmiyordu.
Neden bu kadar tanınan?
Hepimiz hava fritözünün aldatıcı öyküsünü çoktan kabul ettik. Elbette hava fritözünün onu kullanışlı bir mutfak aleti yapan çeşitli yararları da vardır. Yiyecekleri daha süratli ısıtır, küçük porsiyonlar için şahanedir, yemek pişirmeye yeni başlayanlar için olağan bir fırından daha az korkutucudur. Yüksek süratli sıcak hava akışıyla konveksiyon fırınlarına kıyasla daha yeterli çıtırlık sağlar. Kullanışlı olduğu kesin fakat yesyeni bir pişirme tekniği vaat etmiyor.
Airfryer kültürü artık çok güçlendi. Bütünüyle hava fritözlerine adanmış tanım kitapları ve blog’lar ortaya çıktı. Mikrodalga fırın yahut ekmek kızartma makinesi üzere mutfak aletleri için bu türlü bir kültür oluşmadı, fakat nedense hava fritözü tüketicilerin ruhunu neredeyse ele geçirdi. Hava fritözü reklamları insanlarda hakikaten yankı uyandırıyor. Evet, hepimiz kızarmış yiyecekleri seviyoruz lakin konutta yağda kızartma yapmak zahmetli. Derin yağda kızartılmış yiyeceklerin sıhhatsiz şeyler olduğundan bahsetmiyorum bile. Fırında pişirilen yemekler daha sağlıklıdır ve imali daha kolaydır. Bize orijinal bir teknolojiymiş üzere satılsa da sıcak hava akışıyla kızartma aslında yiyecekleri fırınlamaktan ibarettir.
Airfryer kullanmamanız yahut satın almamanız gerektiğini savunmuyorum. Ne var ki, bu teknoloji masalı artık her yerde karşımıza çıkıyor. Pandemi esnasında neredeyse bütün dünya airfryer’lara sarıldı, bu durum bir satış trendinden fazlası üzere görünüyor. Hava fritözünüzün tipik bir konveksiyon fırınından çok da farklı olmadığını bilin kâfi.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Maxwell Zeff’in Gizmodo’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
