Tarz, bir algoritmadır

Gören robot

Kamera bir esasın üzerinde, küçük, beyaz kavisli, yekpare. Pürüzsüz yüzeyinin altında bir mikrofon, bir hoparlör ve göz gibisi bir objektif yer alıyor. Bir rafın üzerine kurduğumda direkt kameraya bakmamı ve “gülümsemeyi unutmamamı” söylüyor! Işık yanıyor ve flaş çakıyor. Sadece uzunluk aynalarında görmeye alışık olduğum doruktan tırnağa suretim telefonumun ekranında beliriyor: Konutun ortasında tuhaf bir biçimde duruyorum, sıradan günlük kıyafetlerimle. Art plan bir olay mahali üzere buzlanmış. Pek de gurur verici bir imaj değil.

Amazon’un Echo Look’u dokunmadan selfie çekebilmenizi ve kıyafet seçimlerinizi değerlendirebilmenizi sağlıyor. Şimdilik Amazon’dan sırf davetiyeyle alınabiliyor lakin eBay’de de mevcut. Eser tanıtımında “Alexa artık en uygun halde görünmenize yardımcı oluyor” deniyor. Kameranın önünde durun, iki farklı kombinle Echo Look ile fotoğrafınızı çekin, akabinde telefonunuzdaki Echo Look uygulamasından en güzel fotoğrafları seçin. Yaklaşık bir dakika içinde Alexa size tarz incelemesi algoritmalarının ve kimi insanların takviyesini alarak hangi kıyafetin daha uygun göründüğünü söyleyecek. En havalı kıyafetlerimi bulmaya çalıştım, gömlekler, pantolonlar değiştirdim ve kameranın önünde dimdik durdum. “Alexa, beni yargıla!” diye bağırdım, ancak görünen o ki bu gerekli bir komut değilmiş.

Style Check™ fonksiyonundan öğrendiklerim şöyle: Büsbütün siyah giyinmek, büsbütün gri giyinmekten daha yeterli. Kolları kıvırmak, bilekte iliklemekten daha güzel. Blucin en düzgünü. Yakaları kaldırmak aslında ziyadesiyle düzgün. Karşılaştırmadaki kıyafetler bir yüzde alıyor: Örneğin siyah kıyafet, grinin karşısında yüzde 73’e yüzde 27 üstünlük sağlıyor. Lakin puanlama için verilen açıklama hiç anlaşılabilir değil. “Bu iki parçayı bir ortaya getirdiğin üslup güzel görünüyor,” diyor uygulama. “Bedeni daha iyi”. Usulümü nasıl değiştirmeliyim? Daha büyük mü, daha küçük mü olmalılar?

Echo Look size bu kararları ne üzerinden verdiğini söylemiyor. Lakin tekrar de bize ülkü tarzımızın ne olduğunu gösterebileceğini sav ediyor. Tıpkı Netflix teklifleri, Spotify Keşfet, Facebook yahut YouTube üzere algoritmaların bize şahsî dileklerimize nazaran özelleştirilmiş, ülküleştirilmiş bir kültür tüketimi vaat etmesi üzere. İşin doğrusu, bu vaatler mevzubahis teknolojinin tabiatında olan şeyler: Algoritmalar, genişçe tanımlamak gerekirse, neyle etkileşimde bulunduklarına nazaran evrim geçirerek ve istediklerini düşündükleri şeyleri ön plana çıkararak, makine öğrenme formülleri vasıtasıyla bireylere şahsileştirilmiş içerik sunmayı sağlayan denklem kümeleridir.

Echo Look’un moda anlayışımla ilgili şeffaflıktan uzak yorumlarıyla yüzleşince gördüm ki tüm bu algoritmik tecrübeler beğeni sorunu. Neyi beğendiğimiz, niçin beğendiğimiz ve bunun ne manaya geldiği giderek daha da çok rafımda duran kamera üzere kara-kutu robotlar tarafından dikte ediliyor.

Beğeni kuramları

İtalyan filozof Giorgio Agamben’in 2017’de yayımlanan Taste (Beğeni) isimli kitabı, sözün kökenine iniyor. Tarihi olarak yemeğin tadını almaktan, bir objenin kalitesine karar vermeye kadar hazdan elde edilen bir bilgi biçimi olarak tanımlıyor. “Beğeni”, neredeyse bilinçdışı olacak kadar, temelinde insan olan bir kabiliyet: Bir şeyi sevip sevmediğimizi bunun neden olduğunu anlamadan evvel biliyoruz. “Beğeni hoşluktan keyif alır, nedenini açıklayamaz” diyor Agamben. Montesquieu’dan alıntı yapıyor: “Bu tesir prensip olarak sürprizden sağlanır.” Algoritmalar sürpriz sağlama maksadı taşır, bize daima istemiş olduğumuzu bilmediğimiz şeyleri gösterir lakin yeniden de pek şaşırmayız çünkü sürprizi beklemeyi biliriz.

18. yüzyılda filozoflar beğeniyi ahlaki bir kabiliyet, doğruluğu ve hoşluğu fark edebilme yetisi olarak tanımladılar. Montesquieu 1759’da “Doğal beğeni kuramsal bir bilgi değildir, varlığından haberimizin bile olmadığı kuralların süratli ve şık bir uygulamasıdır,” diye müellif. Bu habersizlik değerlidir. Bir şeyi hesaplayıp, ölçüp beğenmeyiz. Amazon Echo Look örneğinde olduğu üzere beğeni kararını kısmen algoritmalara verdirmek, insanlığımızdan çalıyor.

Estetikleştirdiğimiz ve tükettiğimiz her kültürel obje, Pierre Bourdieu’nün 1984’te yayımlanan Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi isimli kitabında yazdığı üzere “günlük hayattaki en alelade seçimler, mesela yemek, giysi ve dekorasyon seçimleri” kimliğimizin değerli modülleri, kim olduğumuzu gösteriyor. “Beğeni sınıflandırır ve sınıflandırıcıyı sınıflandırır,” diye ekliyor Bourdieu. Beğenimiz datayla beslenen algoritmaların hizmet ettiği devasa teknoloji şirketleri tarafından dikte ediliyorsa, kendimizi robotların köle takipçileri olarak sınıflandırmamız gerekir.

Ama moda zati keyfi

“Beğeni” keyfi, ahlakileştirilmiş bir bilgi, “stil” ise görsel dışavurum diyebiliriz. Moda, beğeninin tarz olarak kolay kolay görülebilir olmasını sağlıyor. Bu, kısmen giysideki renk ve kesim ortasındaki farkların epeyce makul, bir o kadar da rastgele olması (varlığından haberimizin bile olmadığı kurallar) yüzünden. Geçmişte seçkinlerin ortasındaki kaprisli bir fikir birliği moda kültürünü yönlendiriyordu, bir kraliyet sarayı yahut bir dizi mecmua editörü makul bir beğeniyi üstten aşağıya topluma dayatıyordu.

Roland Barthes bu keyfiliğe 1960’ta yayımlanan “Blue Is in Fashion This Year” (Bu Sene Mavi Çok Moda) isimli makalesinde dikkat çekiyor. Barthes bir moda mecmuasından bir kısmı (“mavi bu sene çok moda”) muhakkak bir rengin o sırada bilhassa beğenilmesi tezinin nereden geldiğini anlamak üzere mercek altına alıyor. Bulduğu sonuç, hiçbir yerden gelmediği. “Titiz bir mana yaratımından bahsetmiyoruz: Temas ne zarurî ne de gereğince gerekçeli.” Mavi bilhassa kullanışlı olduğu için moda değil, daha geniş ekonomik yahut politik bir gerçekliğe sembolik olarak bağlı olduğu için de değil, tabirin anlambilimsel bir mantığı yok. Barthes’a nazaran tarz nedeni olmayan bir denklem (hatalı bir algoritma).

Şeytan Marka Giyer’deki o sahne

Stilin geçmişteki yapay ve hiyerarşik tabiatına dair daha fazla ispat 2006 üretimi The Devil Wears Prada (Şeytan Marka Giyer, David Frankel) isimli sinemadaki aşağıdaki sahnede bulunabilir.

Anna Wintour gibisi bir mecmua editörünü canlandırdığı sinemanın bu sahnesinde Meryl Streep, Anne Hathaway’in oynadığı asistanına giydiği “kısa mavi süveterin” aslında onun için üretilmiş olduğunu söylüyor: “O mavi milyonlarca doları, sayısız işi temsil ediyor ve seni moda sanayisinden muaf tuttuğunu sandığın bu seçim aslında komik zira aslında bu odadaki beşerler tarafından bir yığın içinden senin için seçilmiş bir süveteri giyiyorsun.”

Başka bir deyişle, “mavi bu sene çok moda” zira birtakım beşerler o denli olduğuna karar verdiler. Sen bir kanaat başkanı değilsin, bu mevzuda rastgele bir tercih hakkın yok.

Veri temelli moda

Bu yapay moda lisanı yerine Alexa’nın gerisindekiler üzere algoritmaların veri üzerine kurulu daha sistemli ve mantıklı bir moda estetiği yapısı yaratması mümkün mü? Amazon Echo Look “mavi bu sene çok moda” diyecek, zira kullanıcıların yüzde 83,7’si mavi gömlekler satın aldı (veya üzerine tıkladı). Bu sebeple piyasa daha fazla mavi gömlek üretmeli, sen de müşteri olarak onları alacak ve giyeceksin. İnsan editörlere gerek yok.

Bu teknoloji bazlı algoritmik beğeni doğruluğunun, Meryl Streep-Anna Wintour’un ne giyeceğime karar vermesinden daha uygun mi, daha makûs mü olduğundan emin değilim. Bu makalenin temel kederi bu olabilir.

“Çöken Baskın”

Beğeni biçimleri değişirken ortaya çıkan makul bir endişe var: “In” miyim, “out” muyum? Yeniyi anlıyor muyum yoksa eskiye takılı mı kaldım? 1980’de The New Yorker’da George W.S. Trow’un bu yazı için örnek aldığım, bu duyguyu tanımlayan “Within the Context of No Context” (Bağlamsızlık Bağlamı Dahilinde) isimli makalesi yayımlandı. Trow’un makalesi 1981’de ve tekrar 1997’de kitap olarak basıldı. Düzenlenmiş 1997 basımında, Trow daha eski ve esaslı bir kültürel otorite biçiminin yahut bir beğeni rejiminin yok olmaya başlaması ve yeni bir rejimin onun yerini almasını tanımlayan “çöken baskın” terimini kullanıyor. Bu rejimlerin iki kısmı var: Beğeninin özneleri ve beğeninin nasıl iletildiği.

Bugün, New England beyaz Anglosakson protestanlarının ahlakçı yüzyıl ortası romanlarının yerini alan kitlesel medya televizyonu, Trow’un yaklaştığını gördüğü çöküşü yaşıyor. Artık Instagram beğenileri, Twitter etiketleri ve Google tarafından dağıtılan görsel reklamların beğeni pahalarını yaydığı bir ortama sahibiz. Nixon, Star Wars, tüylü halı, kokain ve nükleer bombaların aşırılıkçı, ünlüler üzerinden yürüyen ve zehirleyici 1970’ler televizyonu yerine, düzleştirilmiş, iştirakçi ve bir halde sağlıklı avokadolu tostun estetiğine, ileri dönüştürülmüş tahtaya, Sky Ting yoga derslerine ve seramik saksılarda sukulentlere sahibiz.

Bu değişimin tam ortasında olmamız bu dengesizlik halimizi ve paranoyamızı (ya da yalnızca bana mı o denli geliyor?) açıklamaya yardımcı olabilir. Neyin özdeşlik kurulacak, beğenimiz için taraf alacak kadar sürdürülebilir olduğunu bulamıyoruz. Algoritma ona güvenmemizi öneriyor, lakin biz bunu tam olarak istemiyoruz. Mananın daha “otantik”, kalıcı bir formunu aşeriyoruz.

Svpply’ın ölümü

2009’da, artık Massachusetts’te yaşayan Ben Pieratt isimli bir dizayncı Svpply’ı piyasaya sürdü. Alış-veriş üzerine kurulu bir çeşit toplumsal ağ idi ve davetiyeyle katılan küratörler buldukları eserlerden seçkiler yapabiliyor, öteki kullanıcılar da en sevdikleri beğeni liderlerini takip edebiliyorlardı. Bir noktadan sonra tüm kullanıcılar kürasyon yapabilmeye başladı. Svpply’ın internet gürültüsünün içinde sakin, duru bir havuz olduğu vakitleri hatırlıyorum. Site sadece tümü beşerler tarafından seçilen havalı kıyafetleri, çantaları ve aksesuarları sergiliyordu çünkü algoritmik yayınlar o sıralarda yaygın bir halde geliştirilmiyordu. Svpply’da makul bir küme erken benimseyici tasarım kankalasının izlerine rastlamak mümkündü. Minimalist spor ayakkabılar, havalı tişörtler, Leica kameralar ve düşük ağlı eşofman altları.

2012’de eBay şirketi satın aldı,kısa bir mühlet içinde de kapattı. Pieratt 2014’te Svplly’ın yerini alacak ve bugün hâlâ etkin olan Very Goods için bir Kickstarter kampanyası başlattı. Bugün, Ben Pieratt Svpply’ı internette insan kürasyonunun limitlerine dair bir ibret hikâyesi olarak görüyor. Pieratt ile telefonda beğeninin nasıl ölçülemez bir şey olduğundan konuştuk. Platform büyüdükçe, temsil ettiği tarzı korumak zorlaşıyor. Pieratt, bu platformu açarak “insanın yönlendirdiği bir topluluğu makine kontrolüne” devretmeye çalıştığını açıklıyor: “Münhasırlığı kaybettiğimiz vakit beşerler umursamamaya başladı.” Svpply’ın doğuştan gelen eşsizlik anlayışı uzun ömürlü olmadı. “Herkes Vogue editörü olsaydı, Vogue da Vogue olmazdı.”

Başka bir soru: Bir makine nihayetinde ne kadar yeterli bir kanaat lideri olabilir?

İnsan kürasyonuna karşı makine kürasyonu

Bir insan kürasyonu çağından (Svplly’ın birinci dönemleri) tüketimimizin giderek daha büyük bir hissesini algoritmaların yönlendirdiği bir çağa (Facebook akışı) ilerlediğimizden telaş ediyorum. Bu deneyim ettiğimiz olguları etkilemekle kalmıyor, onları nasıl deneyim ettiğimizi de etkiliyor. Bir arkadaşınızın tavsiye ettiği bir giysi markasını ve internette karşınıza çıkıp sizi kovalayan maksatlı görsel reklamları düşünün. Arkadaşınızın sizin ne istediğinizi ve neye gereksiniminiz olduğunu anlaması daha mümkün ve siz de bu tavsiyeyi dikkate almaya, her ne kadar sizin için zorlayıcı olabilse de, daha yakınsınız.

İster bilhassa formsuz bir elbise, ister gürültülü bir punk kesimi olsun. Teklifin kaynağını biliyorsanız ona bir talih verebilir ve beğenilerinize uyup uymadığına bakabilirsiniz. Lakin makinenin bizi umursamadığını biliyoruz, tabiatıyla oluşmuş bir beğenisinin olmadığını da. Onun tek istediği hesaplamaları sonucu bizim sevebileceğimizi varsayım ettiği şeyle bağlantıya girmemizi sağlamak. Sıkıcı. “Merak ediyorum da sanki modayı büyüleyici bulmamızın nedeni, merkezinde bir insan olduğunu bilmemiz mi,” diyor Pieratt. “İnsanları öğreniyoruz. Şayet işin altından insanlık katmanı çekilirse, internetin ruhu da bu katmanla yok olup masraf mi?”

Pierrat tarz ve beğeni ortasındaki ayrımı genişletiyor. Tarz, nispeten kopyalanması kolay yüzeysel bir estetik kod, beğeni ise ayrık tecrübeleri bağlayıp ilişkilendirebilecek geniş bir tıp estetik zeka. Algoritmalar tarzı kestirim edebiliyor (bana mavi gömlek giymemi söylüyor) ancak beğeniyi öngöremiyor, çünkü makine neden mavi gömlek giymem gerektiğini yahut mavi gömleğin ne anlama geldiğini söyleyemiyor. Bir makine beğeni arayışını ele geçirdiği vakit, şaşırtan bir objenin size bir anda bir şeyler hissettirme ihtimali makinenin size ne göstermek istediği ile hudutlu kalıyor. “Henüz makine beğenisi diye bir şeyin olduğunu düşünmüyorum,” diyor Pieratt.

Elbette, ikimiz de silinip giden bir rejimin, “çöken baskınımızın” modülleri olabiliriz. 2018’in algoritmik Örümcek Adam / Karlar ülkesi YouTube videolarıyla büyüyen distopya eseri bebeklerinin gelecekte diğer türlü bir iştahı olabilir.

Beğeni optimizasyonu

Topyekûn makine kürasyonunun bayağılık tehdidi (veya şaşırtıcılık eksikliği) bana Craiglist ilanlarının SEO’sunu geliştirmek gayesiyle oluşturulmuş görünürde rastgele sözcük kümelerini hatırlatıyor. Karşıma çıkan bir sandalye ilanında belirtildiği üzere: “Herman miller eames vintage yüzyıl ortası çağdaş knool Saarinen dwr erişilebilir tasarım danimarkalı danimarka abc halı ve konut koltuk yemek kadrosu terlik yatak odası oturma odası ofis.”

Tüm bu fikirlerin optimize edilmiş ortalamasını hayal edin. Bu dilbilimsel karışım, ferdî marka kimliği yahut bir insan küratör yerine hangi yolla olursa olsun izleyiciyi içeri çekmeyi amaçlayan, özgür bir kitle ilişkilendirmeleri biçimi üzerine kurulu bir beğeni jargonu oluşturuyor. Buna bakanlar, buna da baktı. Yahut on yıl kadar evvel Kamboçya’dan aldığım bir tişörtün üzerinde yazdığı üzere, “Aynen motamot lakin değişik.” Hepsi eşsiz lakin özgünlükten uzak bir dolu içerik modülünü tararken bu slogan daima olarak aklıma geliyor.

Makine üretimi içerik

Algoritmaların vaadi: Şayet bunu sevdiysen daha fazlasını sağlayacağız, sonsuza dek. Bu tecrübe daha yeni aldığınız çantanın Google reklamlarının internetinden fizikî dünyaya sızıyor. Örneğin sanatçı Jenny Odell’in Instagram’daki “bedava kol saati” teklifleri üzerine yaptığı araştırmaya bakalım. Saatler minimal suretlerde ufak varyasyonlarla ve metal kayışlarla tarz bir biçimde karşımıza çıkıyor. Lakin Pieratt’ın tarifini takip edersek aydınlanmış bir beğeni anlayışının sonucu değiller. Bu saatleri satanlar Squarespace’de var edilmiş hayal eseri markalar ve eserler Alibaba’dan yahut Amazon’dan, sanal mağazaya hiç uğramadan, direkt tüketiciye ulaştırılıyor. Bu hayalet saatler boş moda lisanı, içeriksiz objeler.

Deneyimlerimizin algoritmik platformlar tarafından büküldüğü başka örnekler ise: Noisey’nin ortaya çıkardığı üzere Spotify’ın müşterilerinin içerik taleplerini karşılayabilmek ismine iddiaen “fake” sanatkarlardan özgün müzik alıyor olması; karanlık bir ortak mutfakta dijital bir marka var ederek Uber Eats vasıtasıyla servis yapan sırf sanal alemde var olan konuta servis restoranları; sırf akış algoritması tarafından beslenerek izlenme sayılarıyla ödüllendirildikleri ve yaratıcılarına reklam geliri sağladıkları için var olabilen çocuklar için gerçeküstü YouTube görüntüleri, şahsen platformun kendisinden türeyen muhakkak bir tarzı uygulayan globalleşmiş Airbnb iç mimari görsel jargonu. Bir platformdan yahut öbür birinden edindiği bilgileri tahlil eden makine bunları istediğini düşünüyor ve anında, sonsuz bir biçimde bunları önünüze sürebilecek imkana sahip.

Kendimizi beşerler tarafından şahsen üretilen ve beşerler tarafından eğitilmiş denklemler tarafından üretilen şeyleri birbirlerinden ayırt edemediğimiz kültürel bir tekinsizlik vadisinde buluyoruz. Diğer bir deyişle ne samimi beğeninin eseri ne değil bilmiyoruz. (Bu ayrıştırılabilirlik eksikliği, yanlışsız olmamasına karşın algoritmaların herhangi öbür bir içerik üzere pazarladığı palavra haberin yarattığı problemine da katkıda bulunuyor.)

Spotify’ın “fake” sanatkarları aslında tam olarak uydurma değil; sırf Spotify’la birebir yatırımcılara sahip İsveçli bir üretim şirketi tarafından yaratılan “muzak” [i] yaratıcıları. Algoritmik bir platform tarafından, bilgimiz dahilinde olmadan samimi olmayan müziğin bize sunuluyor olduğunun yalın bir mümkünlüğünün bile bir medya cinnetine dönüşmüş olması, algoritma kültürüne dair endişemiz hakkında bir şeyler söylüyor — muhtemelen mantık dışı yahut en azından üstü kapalı bir 21. yüzyıl derdi.

Dijital yine üretim çağında stil

1935’te Walter Benjamin, 20. yüzyılda sanat yapıtının, fotoğraf ve sinemanın oraya çıkışıyla bir değişim yaşamaya başladığını gözlemledi. Tekil sanat yapıtının bu teknolojiler vasıtasıyla yine üretilebilmesi, sanatın “aurasından” yoksun kaldığı manasına geliyordu. Aura, Benjamin’e nazaran “orijinalin buradalığı ve şimdiliği” yahut “özgünlüğünün soyut fikri”.

Benjamin’in gözlemlediği üzere fotoğraf tekil bir sanat yapıtını tekrar üretebilir. Lakin algoritmik makine öğrenmesi, dilediği vakit yeni örnekler üretebilen yahut var olan bir objeyi kökeniyle ilgili olmayan bir biçimde kaplayabilen, topyekûn bir biçimsel bir modu taklit edebilir. 2015’te araştırmacılar Almanya’daki Tübingen kentinin bir fotoğrafını bir Van Gogh fotoğrafına dönüştürüp, akabinde Munch ve Kandinsky’nin tarzıyla kapladıkları bir çalışmanın makalesini yayımladılar. Araştırmacılar, kullanılan sistemin “görsel içeriği tarzdan ayırdığını” söylüyor (kaygılarımıza tasa katan bir ilişki kopuşu).

O halde tekrar üretilebilen sadece tekil eserler değil, sanatkarın topyekûn estetiği de. Bundan kaynaklı aura eksikliği özgün tarzın pahasını azaltıyor, ve ona dair tecrübelerimizi değiştiriyor, tıpkı fotoğrafın bir vakitler resme meydan okuması üzere. Benjamin, “yeniden üretilmiş sanat yapıtı giderek daha da ileri giden bir noktaya kadar, yine üretilebilirlik için yaratılmış bir sanat yapıtının tekrar üretimidir” diye yazıyor. Diğer bir kültürel krizin yolda olduğunu, “yeni” yahut tanınan tarzların, özgünlükleri yerine algoritmik tekrar üretilebilirliklerinin (başka bir deyişle dijital platformlarda “caps” gibisi bir biçimde yayılmak üzere tasarlanmış yapılarının) daha da optimize edileceğini fark ettiğimiz vakit görebiliyoruz.

Başka bir Picasso, Gucci, Gehry, Glossier yahut Beyoncé mi istiyorsun? Yalnızca tıklaman kâfi. Yeteri kadar yakın bir sonuç alacaksın. Şu an bile 700.000 Instagram takipçisine sahip Miquela üzere Chanel, Proenza Schouler ve Supreme marka giysi markalarına modellik yapan, 19 yaşında görünen modeller mevcut. Stili Kylie Jenner gibisi; şeytan-melek yüzü ve sokak stili giysisi özümseyişi. Lakin fark şu ki Miquela, Kardashian’la beslenen bir yapay zeka gibisi bir bilgisayar tarafından tasarlanıp üretilmiş üzere görünen bir sanal karakter. Jenner’ın bilakis, Miquela ucuz ve sonsuz bir biçimde tekrar üretilebilecek bir tarz.

Algoritmik kültürün bir ilkesi

Öngördüğü etkileşim üzerinden bir içeriği başkasının önüne koyan bir algoritma tarafından resmedilen tüm platformlar, platformun kendine has yapısı için optimize edilmiş bir Sıradan Tarz geliştirir. Bu Sıradan Tarz platforma yapılan güncellemelerle ve algoritma kullanıcılarının katkılarıyla vakit içerisinde evrim geçirir.

Sıradan Tarz ile karşılaştığımız vakit tüylerimiz diken diken olur: pek de insan olmayanın topraklarına girmiş üzere, pek de samimi olmayanın. Bağımsız bir karar mı verdik yoksa makineler bizi bizden daha mı güzel tanıyor? (Bu dert özgür irade ve mukadderat tartışmasının bir tekrarı olabilir.)

Ek I: Algoritmik yakınlık

Bir gün New York’taki bir arkadaşım, OKCupid, Bumble yahut Hinge’e giriyor. Genç bir bayanın profili ile karşılaşıyor ve eşleşiyorlar. Vaktimizin bir alışkanlığı, bayanın profilindeki kültürel göstergeler üzerinden bir latifeyle kendini tanıtıyor. Bayan karşılık vermiyor.

Aylar sonra, arkadaşımla bir restoranda oturuyorum ve barda sırf iki kişilik boş yer var. Bizim köşemizin sonunda genç bir bayan kendi başına oturuyor. Arkadaşım ve genç bayan ortada bir kıvılcım olduğu görülebilen bir muhabbete dalıyorlar. Bir noktadan sonra bayan durumun farkına varıyor yahut tahminen de baştan beri biliyor: “Biz… eşleşmiş miydik?” Onun bildirisine yanıt vermediği için özür diliyor ve giderek daha canlı bir biçimde konuşmaya devam ediyorlar.

Bir anda parlayan bu yakınlık onları tanıştıran algoritmanın müdahalesi olmadan gerçekleşebilir miydi? Bence olacaksa bile bu kadar çabuk olmazdı. Algoritma birbirlerini tanımladıkları eksik bir bağlam eklentisine imkan sağladı; makine tarafından varlığımızın tanınması rahatlatıcı ve hatta yardımcı olabiliyor. Arkadaşım bayanın telefon numarasını alıyor.

Ek II: Şehirler

Bir yandan da kentler (ve barları, restoranları ve butikleri) insanları ilgi alanları ve isteklerine nazaran kümelere ayırmak için akort edilmiş makineler değil midir? Bir OKCupid hesabındaki girdileri denetim edip denkleme teslim olmak üzere sırf burada yaşayarak bile kendimizle ilgili kimi şeyler hakkında bağlantı kurduk bile.

Deneyimlerimiz evvelce direkt gerçek bir algoritma tarafından yönlendirilmemiş olsalar da her vakit algoritmik olmuşlardır. Güya Facebook öncesi ömür büsbütün temiz, formülasyondan uzak, saf ve “zevkli” imişçesine kaybedilmiş bir özgünlükten yahut özgünlükten bahsetmek bazen yanlış geliyor. Zevk/beğeni her vakit çakma, hiyerarşik ve sığ fakat birebir vakit hayati bir şey olmuştur ve her vakit da o denli olacaktır.

İçerik ludizmi [ii] (Etik Olarak Üretilmiş Kültür)

Peki, bu insan beğenisinden dijital beğeniye kayma hakkında ne yapabiliriz? Şuurlu bir formda algoritmaya karşı koymak mümkün, örneğin biri şimdiki moda eğiliminin aksi istikamette hareket edip düz renk bir şeyler yerine ispanyol paça pantolon ve batik tişört giyebilir. Ben de sırf sahaflarda bulduğum kitapları okuyabilir, yerel TV kanallarını izleyebilir, yalnızca plak satın alabilir, mektup yazabilir, toplumsal medyadan basılı yayınlara geri dönebilir ve sırf bulduğum eski kıyafetleri giyebilirim. 19. yüzyılda dokuma otomasyonuna makineleri yok ederek direnç göstermiş Ludist’ler üzere ben de algoritmik kültürden uzak durabilirim. Acayip organik olur. Havalı! Gizemli! Otantik!

Ancak Havalı, Gizemli ve Otantik bir şey internete geri koyulduğu anda, tahminen viral olarak tekrar denklemin içine katılıyor ve çok vakit geçmeden 2017 Millenyum Çocuğu Seçkisinde etrafı kaplıyor. Bu halde, algoritmik kültür çeşitliliği yahut birden fazla makul görüş ve kimliğin birebir anda bir ortada var olmasını desteklemiyor. Şayet stilistik bir tuhaflık etkiliyse, Sıradan Stil’in içine olabildiği kadar çabuk bir biçimde entegre ediliyor; şayet tesirli değilse göz önünden yoksun kalıyor. Bu yüzden söylemlerinizi dahi analog tutmak zorunda kalıyorsunuz, internet ve beyniniz ortasına bir boşluk koymak.

Ek III: Algoritmik Olmayan Beğeniye Bir Örnek

Arkadaşım bir şarap barında karşımda oturuyor. Kollarından aşağı uzun kabartmalar inen siyah boğazlı kaşmir bir süveter giyiyor. Kusursuz ancak kabul edilemez görünüyor; marka logosu, kumaş dokusu yahut rastgele bir kaynakla ilişkilendirilebilecek göze çarpan bir tuhaflığı yok. “Süveteri nereden aldın?” diye soruyorum.

“Manhattan’dan taşındıktan sonra büyükannemin gardrobundan aldım” diyor.

Korsanlık

2000’lerin başında, toplumsal internetin yeni ortaya çıktığı, akıllı akışların yahut ahenk sağlayan algoritmaların içerik ayrımı yapmadığı vakitlerde büyüdüm. Yeni şeyleri keşfetmek için birincil kaynağım, üyelerin hangi ayakkabıların alınıp hangi kümelerin dinlenmesi gerektiğine dair tekliflerde bulunduğu forumlardı. Bu forumlar bana Kazaa’da yahut BitTorrent’te tüketebileceğim muhtemel kültürel objelerin, “bunu da beğenebilirsiniz” teklifleriyle birlikte gelmeyen görece filtrelenmemiş bir listesini veriyordu (Büyük bir kentte yaşamıyordum ve en yakın geniş kapsamlı kitapçı 45 dakika uzaktaki bir Borders mağazasıydı). Bu servisler bir plak dükkanının dijital eşlenikleriydi. Bulduğunu alır, beğenir ya da beğenmez, ve tekrar dener, ne istediğine ve (dolayısıyla) kim olduğuna dair fikrini daima olarak rafine ederdin.

Gelişme çağında olduğum için kimliğimin önemli bir kısmını “kendin-yap” tarzı korsan bir kültürel tüketimden türetiyordum. Tekrar de sonuçlar ne sıra dışı ne de özgündü. Bir dolu Dave Matthews Band konser kaydı indirdim ve internette gördükten sonra alışveriş merkezinde American Apparel bulmak için arandım. Her şeye karşın bunlar benimmiş üzere hissediyordum. Ya da tahminen de bunlar bir ortaya gelerek ferdî beğeni diyebileceğim bir yığın oluşturmuştu.

Artık YouTube bana hangi görüntüleri izleyeceğimi söylüyor, Netflix TV programları sunuyor, Amazon üst baş öneriyor ve Spotify müziğimi çalıyor. Şayet içerik isteklerime uygun değilse şirketler doğru içeriği üretmek için işe koyuluyor. Sorun şu ki bunları korsan indirdiklerim, keşfettiklerim yahut bulup çıkardıklarım kadar benimsemiyorum. Spotify Keşif çalma listelerine baktığım vakit kaç beşere daha birebir listenin sunulduğunu yahut hangi sanatkarın bu listelerde olmak için para ödediğini merak ediyorum. Birbirinden farkı olmayan .rar evraklarının yeşil çubuklarda yavaşça yüklendiği vakitlere dair bir nostalji duyuyorum. Sürtünme vardı. Tüm bunların bir manası vardı.

Dürüst olmak gerekirse bu tüketim de o kadar etik değildi. Netflix programlarını ya da Spotify listelerini sevmiyor da değilim. Sigaralar ve McDonald’s üzere, onları sevmem için tasarlandılar, natürel ki onları seviyorum. Konu onları sevdiğim düşüncesini o kadar da sevmiyor olmam.

Hipster Platformlar ve Platform Hipster’ları

Yine de bu platformların yasal alternatiflerinin sayısı giderek artıyor. Reformation’ın yerine bir J.Crew yahut Glossier yerine bir Clinique’in ortaya çıktığı üzere farklı marka kimlikli, sürüsüne rahmet küçük platform görüyoruz. Şayet Gap moda temelleri için ana akım bir platform ise, şeffaf üretim, minimal marka kimliği ve artık ütopyacı bir giysi sistemi sunduğunu argüman eden Scott Sternberg’in Entireworld’ü ile Everlane daha niş, tekrar de birebir sıradanlıkta, hipster bir eşlenik olarak görülüyor.

Örneğin, FilmStruck Criterion Collection’da olduğu üzere “eleştirmenler tarafından önerilen klasik sinemalar, bulunması sıkıntı başyapıtlar ve favori kült filmleri” yayımlarken, MUBI “tüm dünyadan kült, klasik, bağımsız ve ödüllü filmler” seçiyor. Sitelerindeki çerçevesiz, siyah-beyaz sinema kareleri onları Naspter ve kablolu TV’den daha “hip” bir yere ayırıyor — beğeninizi onlarla ilişkilendirirken daha inançta hissedebilirsiniz (“TV izlemiyorum, sadece FilmStruck” diyor bir platform hispter’ı). Spotify yerine denetlenmiş Hıristiyan ibadet müziği ile The Overflow var yahut yüksek kalite klasik kayıtlarıyla Primephonic. Quincy Jones “Netflix of Jazz’ı” yayımladı.

Dijital platformlar dijital olmayan eserler için de kullanılıyor. Feather isimli yeni bir şirketten, geçersiz eski sehpa ve yatak bazasını da içeren bir derlemenin de bulunduğu, paketlenmiş minimal bir biçim kitini, yüzeysel bir biçimde tekrar üretilmiş rastgele bir aura’dan yoksun bu “hip yatak odasını” ayda 109 ABD dolarına kiralayabiliyorsunuz. Misal bir biçimde Gustin ve Taylor Stitch üzere moda şirketleri yeni eserlerini kitle fonlama formülü ile piyasaya sürüyor, ön-siparişleri rastgele bir üretim yapmadan topluyorlar. Bunlar klasik markalardan, otör “kreatif” yöneticilerin fermanlarındansa, kullanıcılar tarafından oluşturulan aşağıdan üst bir hareket olmaları sebebiyle ayrılıyorlar. Satıcının elinden geçmeyen kol saatleri üzere, akın akın piyasaya sürülen rustik, meçhulce sportif objelere dönüştürülmüş el imali kumaşlar da son derece sıkıcı.

Bu işletmelerin tez ettikleri, içeriğinizin beşerler tarafından seçildiğini bilerek hâlâ hâlinizden mutlu, kendini beğenmiş ve münhasır hissederken dijital bir platform ve algoritmik akışın avantajlarına sahip olabileceğiniz. Ya da kendi beğeni önderinizi işe alabilirsiniz. The Verge’ün haberine göre Deb Oh isimli bir müzisyen, Debop isimli bir servis vasıtasıyla hür Spotify küratörlüğü hizmeti veriyor, 125 ABD dolarına çalma listeleri yapıyor. Kendi tabiriyle “algoritmaların senfonisinden” kendini ayırarak, karşınıza daha kullanışlı ve insani bir şey çıkarıyor.

Oh’nun hizmeti özgün kürasyonu bir lüks tüketim olarak servis ediyor. Teknoloji şirketleri ve reklam verenler tarafından kalıbına uygun bir biçimde döşenmiş tüketim raylarından çıkmak için para harcamanız gerekiyor. Gelecekte beğeni, ferdî yaratıcılar ve markalar kadar platformlara biat üzerinden de kurulacak. Daha fazla bir Amazon insanı mısın, yoksa Apple, WeWork, Airbnb yahut Facebook insanı mı? Platformların dışına çıkmazsanız öteki bir seçeneğiniz yok. Sadece teknolojiniz için değil, kültürünüz için de: Moda, mobilya, müzik, sanat, sinema, medya.

Stilsizlik Stili

Elbette platformlaşma moda sanayisinin hâlihazırda aşina olduğu bir kavram: Her büyük marka kendi platformu, tekil bir beğeni sistemi hudutları içerisinde tüm gereksinimlerinize karşılık vermesi amaçlanmış dönemin çizgileri ve aksesuarları yığını biçiminde genişleyen platformlar. LOT2046, geçen yıl üye olduğum ve gerime bakmadığım, daha küçük ve bağımsız bir moda platformu. Argümanı kolay: Giysi dilekleriniz servisin otomatikleştirip ahenk sağladığı bir dizi göstergeye indirgenebilir. Tamamı siyah kıyafetler ve aksesuarlardan oluşan kargolar her ay geliyor; kişiselleştirmeler birkaç stilistik seçimden ibaret (uzun çorap mı, kısa mı, bisiklet yaka mı, V yaka mı?) ve kıyafetler üzerlerine isminiz işlenmiş bir biçimde geliyor, geçenlerde elime ulaşan, üzerinde siyah iplikle KYLE CHAYKA kabartması olan spor çantası üzere.

LOT algoritmanın ardında duruyor. Şirketin kurucusu, daha fazla perde gerisinde kalmayı tercihen Rus dizayncı Vadik Marmeladov, “herhangi bir teknoloji ne istediğinizi bilmeli ve sizden daha çok istemeli,” diyor. “Platformlar gelecekte sen istemeden senin ne istediğini sana söylüyor olacak.” Makinelerin sadece teklifte bulunmaması gerektiğini, bizim ismimize seçim yapmaları, bir hafta sonu gezisi planlamaları, sabah kahvemizi sipariş etmeleri gerektiğini söylüyor. Diğer bir deyişle kendi beğenimizin büsbütün yerini almaları gerektiğinden bahsediyor.

LOT’a teslim olmak, bir manada moda hakkında düşünmekten kurtulma özgürlüğü, daha büyük şeyleri düşünmek için zihnimizi rahat bırakmak üzere. LOT’un vaat ettiği, bir algoritmanın değişkenleri tesirli bir biçimde azaltarak kişiselliğe ulaşmanızı sağlama ihtimali, sırf giysi üzerinden değil, yerleştirilmiş varoluşçuluk ile. LOT’un kıyafetlerini o kadar da sık giymiyorum fakat kıymet sistemini algoritma çağındaki kendi tüketimimi düşünme halime sızarken buluyorum. Şayet neyi tükettiğimize dair kararlarımız artık kendimizle ilgili pek de bir şey söylemiyorsa, neden bu kararları almamayı seçmeyelim?

Bilinçlinin Andı

Benimle bir arada söyleyin: Keyif aldığım şeylerden “like” alma, viral olma yahut bir algoritma tarafından kabul edilme potansiyelinden bağımsız olarak keyif alıyorum.

Benimle bir arada söyleyin: Aynı vakitte aksi düşünülemez bir biçimde vaktimizin Sıradan Stili’nin bir parçasıyım.

Algo-Çatışma

Algoritmaların vaat ettiği size sizi göstermek, beğenilerinizin kendiniz için seçtiklerinizle teğe bir tutması gereken bir imgeyi rafine etmek. Şu anki gerçeklik o denli ki bu akışlar sizi tektipleştirici platformlarda depoluyor ve size en uygun ortalama kimliği hesaplıyor. Bu ortalama kimliklerin epeyce detaylı olmaları eşsiz oldukları manasına gelmiyor.

Daha yeterli bir direniş tekniği, algoritmaların tektipleştirici vasatlıklarını onlara karşı kullanmak, bilgilerini üretken bir bozguna çevirmek olabilir. Farklı algoritmaların mefkureleri ortasındaki yahut bir algoritmanın dünya ve gerçeklik vizyonu ortasındaki çatışmaları lehimize kullanabilir, glitch temelli bir estetik yaratabiliriz. Kusur olabilecek olan sanat da olabilir.

Kültür her iki teknolojik yenilikten birini içine alacaksa, algoritmalar hakkındaki fikirlerimiz de değişecek demektir. Yapay zeka tarafından üretilmiş özgün fotoğraflar (çoğu izlenimci, çiğ renkçi ve kübist bulamaçlara benziyor) üzerine çalışan, College of Charles’tan sanat tarihi profesörü Marian Mazzone, “Günün birinde sanat tarifimizi yapay zekanın yaratıcılığına müsaade verecek biçimde düzenleyebiliriz” diyor.[iii]

Oscar Sharp, senaryosu The X-Files, Star Trek ve Futurama kısımlarıyla eğitilmiş bir makine öğrenme algoritması tarafından üretilen Sunspring isimli kısa bilimkurgu sinemasının direktörü. Sonuç epey keskin, çoğunlukla anlatıdan uzak, pek akla sığmıyor lakin ilgi cazip ve eşsiz. Sinema izleyiciyi yüzde 100 insan üretimi olduğuna inandırmaya çalışmıyor. Tersine, oyuncular makinenin estetiğine ahenk sağlamak için kendilerini zorluyor ve süreçte yeni bir şeyler keşfediyorlar.

“Çok güçlü bir sunucusu olan büyük bir TV programında çalışıyorsunuz, kısmı sunucu yazmış lakin dün gece çok içmiş ve hâlâ sarhoş, programı yapmasanız da olmaz. Bunun üzere,” diyor Sharp, “Bölümü yazıldığı halde ortaya koymak için elinizden gelen her şeyi yapmalısınız.” Üretken bir gayretti: “Artırılmış yaratıcılık, yaratıcılığın bir dublöründen daha ilgi cazip.”

LOT’un ciks bir versiyonu, otomatik giysi servisi Stitch Fix, yeni özgün dizaynlarını optimize edip satışları arttırmak ve pazardaki açıklara hitap etmek ismine algoritmik yardım alıyor, ismine da “Hybrid Design” diyor. Müşteriler fırfırları ve ekoseyi seviyorlar, o hâlde fırfırlı ekose neden olmasın? Fakat tam zıt tarafa gidip hiç kimsenin (henüz) istemediği kıyafetler de yapabiliriz. Algo-çatışma kıyafetler daha çok sanatçı Philip David Stearn’ün glitch kumaşlarına, yazılımlara kasıtlı olarak kusur yaptırarak üretilen eşsiz kumaşlara, Barok şekle dönüştürülmüş sistemsiz piksel motiflerine benzeyecektir.

Yine de moda her vakit bir adım önde. ASOS’un piyasaya sürdüğü üç muhakkak blucinler şimdiden bir tasarım algoritması glitch’i üzere görünüyor.

Algoritmanın özündeki insanlık

Algoritmalarla işbirliği yapanlar sırf sanatkarlar değil, makinenin başında da her vakit bir insan buluyor (Oz’daki perdenin ardındaki adam gibi), süreçleri denetim ediyor. Şu an bunların büyük çoğunluğu Silikon Vadisi mühendisleri. Biz tüketiciler de neyi tüketeceğimize ve neden vazgeçeceğimize dair özgürlüğümüzle hâlâ algoritmanın öteki ucundayız. Seçimlerimiz bugün neyin tanınan olduğu kadar geleceğe neyin aktarılacağını da belirliyor. Mazzone diyor ki “kitle neyin kıymetli olduğu, neyin olmadığı ve neyin sevileceğinin belirlenmesinde büyük bir rol oynuyor.” Uzun vadede bu bir nebze rahatlatıcı.

Beğeninin sonu geldi!

Tepegöz Amazon Echo Look’u salonumdaki rafta bıraktım. Her önünden geçtiğimde bana bakıyor ancak ben durup kıyafetimi yargılatmıyorum. Açıklanamaz yüzdeler vermek için yanıp tutuşuyor ancak ben kendi yargıma kendim varmayı tercih ediyorum. Düzgün fotoğraflar çekebiliyor ancak bir ayna üzere çoğunlukla bana zati bildiğimi gösteriyor. Bu aygıt beni evrenselleştirilmiş bir vasata eşitlemeye çalışıyor, her ne olursa olsun benim kendi tarzıma değil. Beni hiç tanımıyor, ne şekil kıyafetlerle rahat ettiğimi yahut giydiklerimin yaşadığım yerde sınıf ve toplumsal cinsiyet bağlamında ne üzere semboller manasına gelebileceğini varsayım edemiyor. Baştan aşağı siyah kıyafetler Kansas City’yle New York’ta birebir manaya gelmiyor, hâliyle. Algoritmalarımızın eksiği bu üzere toplumsal, estetik zeka, bir beğeni anlayışı. En azından şimdilik.

Amazon, Look’un en uygun tarzınıza ulaşmanız için üretildiğini söylüyor lakin aygıtın üretiminin altında yatan nedenleri görmek pek sıkıntı değil. Makineye ekose gömleğimi sorduğum vakit uygulamanın akışında bir reklam bana Amazon’dan satın alabileceğim misal renkte ekose gömlekler öneriyor. Hiçbiri benim markasız gömleğimden daha biçim yahut farklı değil. Dahası Amazon topladığı datayla üretim yaptığı kendi giysi markasını şimdiden yarattı ve sonuçlar bir robottan bekleyeceğiniz üzere: “Küresel olarak esinlenilmiş.” Ella Moon’dan havalı Fransız kızı çakması Paris Sunday’e halihazırda tanınan olanın solgun imitasyonları. Milyonlarca kullanıcının datalarından ve gerçekte ne giydiğimizi gösteren Look’tan toplanmış fotoğraflar üzerine çalışmak kurumsal markaları bir ölçü daha az tekinsiz kılabilir. Lakin kredi kartı bilgilerinizin değil de giysinizin dökümün sızdığını bir düşünün.

İnsan ve makine seçiminin ortasındaki ton farklarını yahut şahsen modayı umursayıp umursamamak bize kalmış. Tahminen beğeni bizi “tekillikten” [iv] ayıran son şey, tahminen de kurtulmamız gerek birinci şey. Bir Stitch Fix yöneticisi algoritmik bir halde tasarlanmış kıyafetleri hakkında “çalıştığı sürece tüketicinin umurunda olduğunu düşünmüyorum,” diyor.

Ancak şayet isteklerimizi ve yaratıcılığı yerinden edip makinelere atamaktan kaçınmak istiyorsak biraz daha analog olmaya karar verebiliriz. Kıyafetlerimizin, müziğin, sinemaların, sanatın, kitapların “organik üretim” üzere yapıştırmalarla geldiği bir gelecek hayal ediyorum: Eserlerimizde Algoritma Kullanılmamıştır.

Echo, Echo, Echo

“Echo” Amazon’un aygıtı için âlâ bir isim çünkü orjinal hiçbir şeyin ortaya çıkmadığı algoritmik bir geribildirim döngüsü yaratıyor.

Alexa, nasıl görünüyorum? Çakma görünüyorsun, Kyle.

---

*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Kyle Chayka’nın Racked’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.

---

[i] Ç.N. Verimlilik ve toplumsal ahengi en yüksek randımanda sağladığı argüman edilen art plan müzikleri.
[iii] Ç.N. Bu nosyonun bir örnek üzerinden detaylı incelemesi için: Emily Howell: Yapay Zekâ, Müzisyen
[iv] Ç.N. İnsan ve makinenin birleşmesi. Singularity. Sözün öncül, başka bilimsel kullanımlarını düşünürsek nitekim makûs bir seçim. Convergence / Birleşme-Yakınsama daha uygun bir kullanım olurdu. Tüm tanınan bilim dünyasına hürmetle sunarım.