Marksizme akademide 1980’li yıllardan beri ağır bir baskı uygulandığını ve duvarın yıkılışından sonraki 10 yıl boyunca gelişme fırsatı tanınmadığını biliyoruz. Hasebiyle 21. yüzyılın birinci on yılına geldiğimizde bir Ekşi Kelamlık müellifinin tabiriyle Slovenya menşeili düşünürler nezdinde Doğu Avrupa’da “sıkışmış bir gaz” misali biriken entelektüel birikimin patlaması hepimizde bir heyecan yaratmıştı. Batı akademisinin ne kadar kırmızı çizgisi varsa bu patlamayla bir arada ihlal ediliyordu.
Bahar, hakkını yemeyelim, uzun sürdü. Slavoj Zizek’in, artık tanınan metinleriyle yargılanması ise bana pek gerçek gelmiyor. Zizek’in asıllı metinlerini okumuş olanlar göreceklerdir, tanınan metinleri en fazla birinci metinlerinde geliştirdiği fikirlerin kolay bir tekrarı. Bir çeşit jestüel metin diyebileceğim bu makaleler, Zizek’in niyetlerinin eleştirilmeye paha kısmını yansıtmıyor. Zizek’in yaptığı değerli bir şey varsa, o da Batı akademisinin düşünsel hudutlarını göstermek değil, duvarın yıkılışının akabinde tarihi olarak kabul görmüş hegemonyanın kendisine içkin bir tarihsel yenilgi üzerine kurulu olduğunu göstermiş olmasıdır.
Günümüzde dünyanın entelektüel sefalet seviyesini, sağcılar 1968 aksiyonlarının üniversite kurumuyla girdiği gayrete yıkmaya çabalayadursun, biz temelli vazifemizi, yani eleştiriyi söz edelim.
Batı akademilerinin Anglosakson merkezli, yeni-sömürgecilikten mürekkep, Alain Badiou‘nun tabiriyle “Viyana’lı bir komando”nun güdümünde dil-merkezci bir alan üzerinden hegemonyasını 1990’lar boyunca tesis etmesinin, bugünkü post-yapısal çözümlemelerin iktidarla girdiği kabahat iştirakinin temeli olduğunu görmek gerek. Lakin bize akademik krizi işaret etmekten öbür bir şeyler gerekiyor. O da akademiyi eleştiren, lakin “akademiye karşı akademi” fikriyle ortaya çıkan bir hal olabilir.
Zizek’e dönersek, kurduğu merkezi analojik üçleme olan Hegelyen diyalektik, Lacancı artı-keyif ve Marksist artık-değer teoreminin artık entelektüel aşınmaya uğradığını bence kabul etmek gerekiyor. Zizek’e ABD’li entelektüeller tarafından getirilen Hegel ve psikanaliz ortasında direkt bağlar kurduğu ve bunun yanında psikanalizi toplumsal kurama yatay bir biçimde uyguladığı eleştirisi yerinde. Bunlar üzerine saptamalara devam etmeden evvel, bence, Antonio Gramsci‘nin hegemonya tezine bir göz atmakta yarar var.
Gramsci’nin tezine nazaran organik aydınlar hegemonyanın tesisi için vazgeçilmezdi, personel sınıfı fakat bu cinsten bir ilişkilenmeyle örgütlenebilir ve kültürel yükünü tesis edebilirdi. Lakin günümüzde Avrupa merkezciliği aşamayan kapitalist döngüde bunun ulusal ölçekte gerçekleşmediği gerçeğiyle karşı karşıyayız. Zizek’in göçmenlere karşı askeri tedbirler alınması gerektiğini söylediği bir yazısındaki beyanına ve sıkça altını çizdiği üzere Marx’ın da “euro-centric” olduğu telaffuzuna bakarsak (ve kendini Marx’la gerekçelendirmeye çalışan bariz kabalığı bir kenara bırakırsak), bu Zizek açısından sırf yasaldır. Lakin tutarsızlık sentezin yapısal bir sürüncemeye takılması sürecinde gerçekleşiyor. Göçmenlerin Avrupa’yı da değiştirmiş ve yaratmış olduğunu görmezden gelmek, katı ve esasen beyanın tersine yeni bir kültüralist temellenmeye işaret ediyor.
Marksist çözümlemede siyasal olaylar bir çeşit ivmelenme içerisinde, tekamül halinde ve silsile anlayışına tabi tutularak okunur. Göçmen siyasetlerine bakıştaki bu arızalı durumu göz gerisi etmek ve Avrupa’yı korunaklı bir vaha olarak tutma çabasından kaynaklanmıyorsa, neyden kaynaklanıyor? Göçmenlerin Avrupa’da başlatmaya muktedir olduğu hareketler daha en başından bu türlü bir jestle entelektüel ilgiye kapatılıyorsa, burada sekterliğe kayan bir halin yürürlükte olduğunu görmek gerekir. Görülmemesi ise olsa olsa devlet aygıtıyla girilen bir işbirliğinin semptomu olabilir.
Bana kalacak olursa, Slavoj Zizek sınırında üç kırılma gerçekleşti: Birincisi, Berlin Duvarı’nın yıkılışından evvelki süreçti. İkincisi ise 11 Eylül sonrasında kontrol toplumlarının global ölçekte tesis edilmesine ait teşebbüsle ilgiliydi. Üçüncüsü ise 2008 krizi sonrasında gerçekleşen kent merkezli ayaklanma dalgalarıydı. Giderek daha da angaje bir çizgi benimseyen Slavoj Zizek, son kriz dalgasından sonraki metinlerinde akademik bir belagata sarıldı. Orta Doğu merkezli ayaklanmaları ortodoks pratikler üzerinden değerlendirmeye tâbi tutması ve ulusal ve hegemonik gerçekliği olan ayaklanmalara ise gerekçesizleştiren bir perspektiften bakmasıyla birleşince bu durum bir çeşit “metal yorgunluğu”na ve pratik geri çekilmeye işaret eder üzere görünüyor.
Bize gereken ise, bu ayaklanmalara karşı peşin hükümlü olmamak ve baş karışıklığına düşmemek, telaşlı olmamakmış üzere görünüyor. Bize yol gösterecek olan da Marksizmin rehberliğinden öteki bir şey değil.
