Zabel Yesayan ve Halide Edip tıpkı kentte, Boğazın iki farklı yakasında doğdular. Zabel, 1878’in Şubat’ında, Üsküdar’da gözlerini açtı dünyaya. Altı yıl sonra, (yine bir Şubat ayıydı) Beşiktaş’ta, Halid ismi verilecek bir oğlan beklenirken Halide dünyaya geldi.
Zabel’in ailesi orta halli, kalabalık bir aileydi. Halide’yi ise varlıklı ve padişah başkatibi olan babası Edip Bey nedeniyle Saraya yakın bir hayat bekliyordu. Kız çocuklarının nadiren eğitim aldığı bir vakitte Zabel de Halide de eğitimlerine ihtimam gösteren ebeveynler tarafından büyütüldüler. Silahtar’taki Surp Haç okulunu bitirdikten sonra, babası Mıgırdiç Hovhannesyan’ın dayanağıyla, edebiyat ve ideoloji derslerini takip etmek üzere Sorbonne’a giden Zabel, “üniversiteye giden birinci Ermeni kadın” oldu.[1] Türklerin yabancı okullarında okumasını istemeyen Abdülhamid’in direkt müdahalesine karşın Edip Bey’in uğraşlarıyla Amerikan Kız Koleji’ne devam eden Halide ise “kolejin yüksek kısmından mezun olan birinci Müslüman kız öğrenci”ydi.[2] İkisinin de hayatlarındaki en kıymetli figür babalarıydı. Halide annesini beş yaşında kaybetmişti. Zabel, annesinin uzun yıllar devam eden ruhsal kahırları nedeniyle babasıyla çok daha yakındı. Her iki bayan da ilerleyen yıllarda entelektüel ve politik ilgilerinin babaları sayesinde şekillendiğini yazacak, anılarında en büyük payeyi babalara vereceklerdi.
Zabel’in edebi mesleği 1895’te birinci şiiri “Yerk ar kişer”in (Geceye Övgü) yayınlanmasıyla başladı. Halide, Jacob Abbot’tan yaptığı çeviriyle padişahtan şefkat nişanı aldığında ise şimdi 13 yaşındaydı. İki bayan da yüksek tahsilleri sırasında evlendiler, çok geçmeden anne oldular lakin entelektüel alanda yer edinme taleplerini hiç rafa kaldırmadılar. Zabel 1902 yılında, kocası Dikran Yesayan’la birlikte İstanbul’a döndükten sonra Dzağig (Çiçek) dergisi için yazmaya başladı. Edebiyattan siyasete pek çok mevzuyla ilgilenen Zabel’in bu dönemki yazılarında bayanlar merkezdeydi. 1903’te birinci romanı Isbasman srahin meç (Bekleme Odasında), 1905’te ikinci romanı Geğdz hancarner (Sahte Dâhiler) tefrika edildi. Yesayanlar İstanbul’da geçim zahmeti çektikleri için 1905’te tekrar Paris’e taşındı. Bu sırada Halide hem çok önemli sıhhat problemleri yaşıyor hem de Salih Zeki’yle evliliğinde makûs günler geçiriyordu. Shakespeare çevirilerine devam etse de şimdi kendinde yazma gücü bulamamıştı. Bu gücü ona Meşrutiyet ihtilali verdi.
1908 ihtilali iki bayanın da hayatlarında dönüm noktası oldu. Abdülhamid’in baskı rejimi devrin aydınları için ne nefes alacak bir aralık ne de derman bırakmıştı. Bir kısmı Avrupa’ya kaçmış ya da sürgünde, başka kısmı çekildiği köşesine hapsolmuş Osmanlı entelektüelleri, Hamid rejiminin yıllardır bekledikleri devrilişini o denli büyük bir coşkuyla karşıladılar ki, hem matbuat dünyası hem de kamusal alan süratle canlandı. Türkçe yayınlar içinde Meşrutiyet’in ilanından 1909 Ağustos’una kadar geçen bir yıl içinde imtiyazı alınan gazete ve mecmuaların sayısı 300’den fazlaydı.[3] Ermeni matbuat dünyası da 1908 ihtilalini büyük sevinçle kutluyor, Jön Türkler ile Taşnaksütyun ittifakı Meşrutiyetin özgürlük ve eşitlik vaatlerini daha da “yakın” kılıyordu.
Bu periyotta pek çok Ermeni entelektüel üzere Zabel Yesayan da İstanbul’a döndü ve şevkle çalışmaya başladı. Yazıyor, toplantılar düzenliyor, Ermeni bayan örgütlerinde konuşmalar yapıyordu. Öbür yanda, Halide Salih Meşrutiyet’in ilanından sadece bir hafta sonra, 1 Ağustos 1908’de, Tevfik Fikret’in gazetesi Tanin’e birinci yazısını yazmış, bayanların eğitimi konusunda peşi sıra gelen makaleleriyle kısa müddette ün kazanmıştı. Birinci romanı Raik’in Annesi’ni de birebir yıl tamamladı. 1908, Zabel ile Halide’nin birbirlerine en çok yaklaştıkları yıldı. İki bayan da değişimin içinde yer almak, ona taraf vermek için canla başla çalışıyor, biri Türk başkası Ermeni toplumunun çağdaşlaşma projelerinde toplumsal cinsiyet hudutlarını zorluyor, bayanlarla ilgili telaffuzları belirliyordu. Zabel Yesayan Türk ve Ermeni bayanları Ligue de Solidarité des Dames Ottomanes (Osmanlı Kadınları Dayanışma Cemiyeti) ismi altında bir ortaya getirecek bir örgütlenmenin hayallerini kuruyordu.[4] Halide Edip Osmanlı vatandaşlığı fikrini benimsiyor, Hamid’i birlikte deviren Ermenilerle Jön Türklerin bundan bu türlü kardeş olduklarını savunuyordu.
Sonra makus bir şeyler oldu.
Zabel Yesayan uzaklara gitmek zorunda kaldı. Bir müddet Fransa’da, akabinde Ermenistan’da yaşadı. Hayatı boyunca İstanbul’u, Üsküdar’ı özledi ve hayatı boyunca yazdı. 1937’de Stalin tarafından Sibirya’ya sürülerek bilinmeyen şartlarda öldü. Halide Edip ise bir müddet daha yükseldi, onbaşı olarak ulusal gayrete katıldı, ulusal edebiyatın en hararetli romanlarını yazdı lakin yeni rejimde kendine yer bulamadı. O da (Mustafa Kemal’in vefatına kadar sürgünde, akabinde İstanbul’da) yaşadığı sürece yazmaya devam etti. 1964 yılında, doğduğu kentte öldü.
Tuhaf Bir Hikâye
Hikâye aşağı üst bu türlü. Daha doğrusu, sanırım bu türlü. Ne vakit Zabel Yesayan ve Halide Edip’i karşılaştıran, benzerlikleri, hayatlarının paralelliği, cemaatleri içinde bayan entelektüeller olarak üstlendikleri rollerin iştiraki üzerine bir şey okusam ya da duysam aklıma bu türlü bir hikâye geliyor. Boğazın karşı kıyılarında dünyaya gözlerini açışlarından başlayıp tıpkı yolu paralel patikalarda yürümüşler üzere adım adım ilerleyen, 1908’de tam patikalar kesişti, kesişiyor derken birdenbire biten bir hikâye: Zabel ile Halide. Bu iki bayanı karşılaştırma hevesi 2005’te hayatımıza girdiğinden beri, Zabel Yesayan ve Halide Edip’i bir iştirakte buluşturmaya çalışan her telaffuz, tarihi 1908’de durdurmuş olmalı. 1909 gelmemiş, 1915 hiç olmamış. Öteki türlüsü mümkün değil.
Hatırlarsak, her şey bir davetle bağlamıştı:
“Aşağı üst birebir tarihlerde yaşayan, birebir metaforları kullanan, hatta bir romanlarına birebir ismi veren (Ateşten Gömlek), kendi cemaatlerinin kültürel seçkini içinde ön plana çıkan, bayan problemlerine eleştirel bir yaklaşım getiren ve feminist çıkışlar yapan ve kendi milletlerinin sergüzeştinin katipliğini yapan Halide Edip Adıvar ile Zabel Esayan’ın hayatlarının karşılıklı, mukayeseli okunmasının ve incelenmesinin…”[5] ehemmiyetine vurgu yapmış ve Türkiyeli araştırmacıları iş başına çağırmıştı Elif Şafak.
2005 yılında düzenlenen “İmparatorluğun Çöküş Periyodunda Osmanlı Ermenileri: Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları”, nam-ı öteki “Ermeni Konferansı”nın en etkileyici sunumuydu onunki. Türkiyeli aydınlara Zabel Yesayan isminde bir müellifi “tanıtmış”, doğduğu coğrafyadan koparılmanın acısının Yesayan’ın metinlerine nasıl sızdığını araştırmış, salondakilerin büyük kısmının -daha doğrusu Ermeniler dışındakilerin- ismini bile duymadığı İstanbullu bu büyük bayan müellifi keşfe davet etmişti iştirakçileri. Şafak’ı dinlerken ağlayanlar vardı salonda. Zabel Yesayan’ın kıssası herkesi sarsmıştı. Yesayan’ın en büyük kaygısının toplumsal amnezi olduğunu söyleyen Şafak, hatırlamak, tanıklık etmek, yüzleşmek için araştırmacılara çeşitli husus başlıkları önererek bitirmişti sunumunu. Halide Edip ile Zabel Yesayan’ı yan yana getirmek bu başlıklardan biriydi.
Hikâye bu türlü başladı aslında. Zabel Yesayan’ın Türkiye’de keşfedilme süreci üzerine bir iki yerde yazdım daha evvel, bu kere kelamı uzatmayacağım. Ermeni Konferansının yapıldığı 2005 yılında Zabel Yesayan’ın İngilizce’de küçük bir derlemedeki birkaç pasajı ile iki Fransızca çevirisi dışındaki metinleri sadece Ermenice okunabiliyordu. Ermenice bilmeyen Elif Şafak’ın Yesayan edebiyatı üzerine yaptığı bu ayrıntılı tahlil büsbütün Marc Nichanian’ın Writers of Disaster: Armenian Literature in the Twentieth Century (2002) kitabındaki Yesayan kısmından “alınmıştı”.
Her şey burada kalsa tanınan bir müellifin intihali sanata dönüştürme maharetini konuşacak, orada duracaktık tahminen. Lakin işler daha da tuhaflaştı. Elif Şafak’ın açtığı yolda Zabel Yesayan keşfi bir furyaya, giderek bir genre’a dönüştü. Akademik ve entelektüel etraflarda Yesayan’a ilgi süratle arttı. Hayat hikâyesi pek çok mecmuada, internet sayfasında, hatta gazetede yer buldu. Yazılarda, makalelerde, konferans bildirilerinde Zabel Yesayan ismine giderek daha sık rastlamaya başladık. Bu atıfların hiçbirinde Yesayan’ın hangi lisanda okunduğuna değinilmiyordu. Değinilmesi de pek mümkün değildi zati. Çeviriler Yesayan’ın keşfinden 9 yıl sonra yayımlanmaya başlandı.[6]
Tuhaflık burada da bitmedi. Okunmadan keşfedildiği 2005 sonrası periyotta Yesayan’a ilgi ve atıf giderek yükselip bir doyum noktasına erişmiş olacak ki, birinci çevirilerinin çıktığı, yani Zabel Yesayan artık hakikaten keşfedilebilir olduğu 2014 sonrasında ne Zabel ne de edebiyatı eskisi kadar tartışıldı. Yıkıntılar Arasında, Sürgün Ruhum, Meliha Nuri Hanım ülke siyasetinde demokratikleşme telaffuzundan resmi olarak vazgeçilmesiyle aşağı üst tıpkı vakitlerde piyasaya çıktıklarından olacak edebiyat dünyasında, hiç değilse çevirilerden evvel Zabel Yesayan’la ilgilenmiş kesitler tarafından bile fırtınalar koparılmadı. Keşfeden keşfedeceğini etmişti muhtemelen.
Furya bitti lakin geriye telaffuzları kaldı. “Bir vakitler bu topraklarda” genre’ına yerleştirilmişti bir kere Yesayan. Elif Şafak’ın işaret ettiği “ortaklık” da hayli istek gördüğünden, Zabel Yesayan ve Halide Edip birtakım yazılarda, sunumlarda, cümlelerde birlikte anılır oldu 2005’ten bu yana.
Kötü Bir Hikâye
Zabel ile Halide’nin hayatlarından paralel patikalarda ilerleyen bir yoldaşlık hikâyesi çıkarmak, ikisi ortasında feminist ve entelektüel öncülükleri bağlamında bir paydaşlık kurmak lakin soykırımı görmemekle, tanımamakla mümkün olabilir. Elif Şafak, Marc Nichanian’ın Yesayan edebiyatının nasıl bir felaket yazını olduğunu adım adım çözümlediği makalesini kendinin kılarken Nichanian’ın gösterdiği yere biraz olsun bakabilse, felaketin bitimsizliğini anlamaya niyet etseydi, Zabel Yesayan ile Halide Edip’i ortaklaştırmakta bir yüzleşme ihtimali barınamayacağını fark ederdi kuşkusuz. Birinin fail başkasının kurban olarak yerleştiği soykırım tarihini yok sayarak bir edebiyat tarihçiliği yapılamayacağını ya da feminist tarihyazımına heveslenilemeyeceğini anlardı. Aranılan Zabel ile Halide hikâyesi 1908 yılında son bulmuştu.
Sonrasında berbat şeyler oldu sahiden.
1909’un Nisan ayında Kilikya bölgesinde gerçekleşen katliamlarda binlerce Ermeni öldürüldü. Katliam bölgelerinde gördüklerini Averagnerun Meç-Yıkıntılar Arasında’da kaleme alan Yesayan bu tanıklığın hayatını, yazısını sonsuza dek değiştirdiğini biliyor fakat hala Ermenilerin ve Türklerin bir ortada, ortak vatanlarında yaşayabilecekleri Meşrutiyet mefkurelerine tutunuyordu kitabın satır ortalarında. Halide Edip de birebirini yapmıştı 19 Mayıs 1909 tarihli Tanin makalesinde. “Ölenlerle Öldürenler” başlıklı yazıda “Sizden af dilemeye geldim (…) biçâre mezarların en küçüğünden en büyüğüne kadar başında diz çökerek mensup olduğum kavim namına ruhumun yaşlarıyla ağlamak muhtaçlığını hissediyorum.” diye seslenmişti Ermenilere.[7] Katliamın sorumlusunun Hamid rejimi olduğuna emindi.
Kötü şeyler olmaya devam etti.
Zabel Yesayan 1915’te yok edilecek 234 kişilik Ermeni aydınları listesindeki tek bayan ve o kara listeden sağ kurtulmayı başaran birkaç isimden biriydi. Günlerce saklanıp, sonunda kılık değiştirerek Bulgaristan’a kaçabilmişti. 1933’te Sovyet Ermenistanı’na yerleşene kadar romancılığın yanı sıra soykırımın ne olduğunu anlatabilmek, belgelemek için pek çok faaliyette bulundu. 1915 tanıklıklarını topladı, farklı kentlere dağılmış Ermeni yetimlerle ilgilenmek için çok sayıda seyahat gerçekleştirdi, mecmua ve gazetelere yazdı. Hayatı, 1915’ten Stalin idaresinin kara listesiyle vefata gönderildiği 1937’ye kadar içinden sağ çıktığı soykırımla şekillendi.
Halide Edip’in 1915 sonrası çok çalkantılı geçen hayatı, vakit içinde değişen siyasi telaffuzları, politik durumları bu yazının konusu değil. “Ölenlerle Öldürenler” başlıklı yazısını sonraki yıllarda inkar ettiğini, 1915 sonrasında Öldürenlerin tarafında, onların argümanlarına ve meşrulaştırmalarına tanıklık etmek için yazdığını belirtmek kâfi sanırım. Lakin aslında tam da bu yüzden “Zabel ile Halide” öyküsünün nasıl bir tarihî anda sirkülasyona sokulduğunu ve ne işe yaradığını anlamak kıymetli. Soykırımla yüzleşirken Ermeni bir araştırmacının yıllar süren emeğini bir nefeste kendine mal etmek nasıl mümkün oluyorsa, bir muharrir hiç okunmadan nasıl bu kadar popülerleşiyorsa, “Zabel ile Halide” de benzeri halde iş görüyor, her makûs öykü üzere manası kendiyle sınırlayıp sabitleyerek. Yoksa soykırımı inkar etmeyi okul sıralarında Halide Edip’in Ateşten Gömlek’iyle öğrenmiş, “Türklüğün alnına kıyım ifitirasını yapıştıran hain Ermenilerle”, “deştikçe cerahat akıtan Hristiyan çıbanlarla”, “Osmanlı’nın cerrah titizliğiyle kesip atılması gereken bu hastalıklı uzuvlarıyla” romanlarda tanışarak resmi devlet telaffuzunu içselleştirmiş kaç nesil insan yetiştiğini göz gerisi edip, Zabel ile Halide’yi neden feministlikte, bayan müellifliği tarihinde buluşturalım bir çırpıda? Kurbanla fail bir kapta erisin, karışsın birbirine, geçmiş olsun, geçmişe ilişkin bir kıssa olsun istiyoruz, asla hikayeleşemeyecek olanın karşısında dağılıp unufak olmayı göze alamadığımız için. Telaffuzlarda uygunuz: Hatırlamak tamam, yüzleşmek tamam, özür dilemek bile tamam. Lakin ya biri de çıkıp adaletle ilgili bir soru sorarsa?
- Bu yazı birinci olarak Gazete Duvar’ın Kitap kısmında yayımlanmıştır.
[1] Hasmik Khalapyan. “Kendine İlişkin Bir Feminizm: Zabel Yesayan’ın Hayatı ve Aktiviteleri”. Bir Adalet Feryadı: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar. İstanbul: Aras Yayıncılık 2006.
[2] İpek Çalışlar. Biyografisine Sığmayan Kadın. İstanbul: Everest Yayınları, 2010.
[3] Uygar Kocabaşoğlu. “Hürriyet”i Beklerken, İkinci Meşrutiyet Basını. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2010)
[4] Melissa Bilal. “Pavagan e (Yeter!): Zabel Yesayan’ın Barış Davetini Duyabilmek”, Feminist Yaklaşımlar. Sayı 07, Mart 2009.
[5] Elif Şafak, “Sürekli Sürgün: Zabel Esayan Üzerine Bir İnceleme”, “İmparatorluğun Çöküş Devrinde Osmanlı Ermenileri: Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları”. Konferans bildirimi 2005.
[6] 2014’te Yesayan’ın en kıymetli yapıtlarından Hokis Aksoryal, My Soul in Exile and Other Writings adı altında İngilizceye, Mon âme en exil ismiyle Fransızcaya çevrilirken; Silihdari Bardeznerı, Gardens of Silihdar: A Memoir başlığıyla İngilizcede; Yesayan’ın Kilikya katliamına tanıklık metni Averagnerun Meç ise Kayuş Çalıkman Gavrilof çevirisiyle Yıkıntılar Arasında ismiyle Türkçede yayımlandı. 2015’te ise Mehmet Fatih Uslu çevirileriyle Sürgün Ruhum ve Meliha Nuri Hanım basıldı.
[7] Halide Salih, “Ölenlerle Öldürenler”, Tanin, 19 Mayıs 1909.
