Tasa cemi

Felek dediğimiz büyük hocadır,
seçip seçip uygununu alıyor
“Bende Şu Dünyaya Geldim Geleli” türküsünden

Muhtelif menkıbelerde rivayet edildiği üzere, melek Cebrail Kerbela’da yaşanacakları Muhammed Peygamber’e evvelden bildirir. Torunlarının kendi ümmeti tarafından ezayla öldürüleceğini öğrenen Muhammed Mustafa ağlayıp feryat eder. Peygamber’in bu halini görüp nedenini soran halefi İmam Ali, evladının başına gelecekleri duyunca figana katılır.

Resulullah ile Şah-ı Merdan’ı gözyaşı dökerken bulan Fatıma Ana bakar ki onlar ağlıyor, sebebini dahi sormaz, o da başlar ağlamaya. Yavrularının akıbetini öğrendiği vakit söylediği ise kanaatimce rivayetin en önemli ve can alıcı yanıdır: “Ya bunun yasını kim tutacak?” Yas, sağalmanın birinci kaidesidir. Yasla sarılmayan yara -bilhassa müşterek yaralar- kabuk bağlamaz, jenerasyonlar boyunca kanamaya devam eder.

Sırrı Süreyya Lider, Hrant Dink anısına Mülkiye’de düzenlenen bir toplantıda Kerbela’yı emsal göstererek “devreden toplumsal travmadan” bahsetmiş, burada söylediklerini de daha sonra “Kerem öldürmeyen âşıklar” başlıklı yazısında anlatmıştı.

Kısaca şöyle: Dinleyiciler tekraren kulak verdikleri Kerbela menkıbelerinin sonunu çok düzgün bililirler ancak her seferinde umut ederek dinlerler. İmam Hüseyin kafilesindekiler çoluk çocuk dahil çölde kuşatılır, kimse ağlamaz. Abbas’ın Fırat’a gidip de dönmeyeceği bilinir, kimse ağlamaz. Ali Ekber, Kasım, Abdullah öldürülür, kimse ağlamaz. Şehriban Ana, “Damarımda kanım kurudu,” deyip “medet, mürvet” dilediğinde de Asgar’ın bağrı susuzluktan yandığında da derin nefesler alınıp iç geçirilir lakin yeniden kimse ağlamaz… Sahraya tekmesini vurup su çıkaran Hüseyin, elbette Yezid’in ordusunu yenecek kudrete de sahiptir. Fakat Allah’a verdiği şehitlik ikrarına sadık kalarak çektiği türlü zahmetler, sükunet içinde dinlenir, her anı sıradan bir Ehl-i Beyt âşığını üzüntüden tasaya gark edecek anlatı boyunca kimse ağlamaz.

“Hikayenin ağlanacak yeri” gelmemiştir şimdi. “Ne vakit ki ‘Hüseyin attan düşer, sahrayı Kerbela’ya’, halk o vakit ağlamaya başlar,” diye anlatır Sırrı Süreyya Lider. “Ağlanan şey hikâyede umudun kalmaması değildir aslında. Atlı zalimler karşısında yaya kalmaktır,” diye de ekler.

Cümlemizin süvarisi

Azrail, Sırrı Süreyya’nın kalp meskenini kuşattığında kimse mucizeden kuşku etmedi. O, cümlemizin süvarisiydi (cümlenin hem “tümce” hem “herkes” manalarıyla). Vefata karşı ömrün delisiydi (delinin hem bir şeye tutkulu hem kılavuzluk eden manalarıyla). Ecelin çemberini kırmak yerine gömleğini giydiyse, kesinlikle hepimizin hayrına verdiği bir ikrar yüzündendir. Sırrı Süreyya’nın gidişinin akabinde, tasada ortaklaşmak konusunda Kerbela’dan hallice bir çöl olan memleketin birbirinden ırak muhitleri yas bağladı. Vaktimizin atlı zalimleri karşısında yaya kalmış üzereyiz.

Ortaklaştığımız yegane his sıkıntı değil öte yandan. Önder’de beden bulan haysiyete, fazilete, bilgeliğe şahit ve yoldaş olmanın ferahlığıyla bu dünyada, bu vakitte, hele hele bu memlekette bu türlü de var olunabileceğini görmenin akıl almaz heyecanı da var.

Sırrı Süreyya Önder’in uğurlaması, tabir yerindeyse yetmiş iki milleti bir ortaya getirdi. “Kün” demekle var olmaz elbette böylesi bir hemhallik. O halde, neydi cümle âlemi ıstırapta cem eden? Bu soruya verilecek karşılıkların, mümkün bir ortak hayatın membaına işaret edebileceğini düşünüyorum.

Aklım iki cevaba erdi: Birincisi, onun suretinde görünen insan-ı kamil. Sırrı Süreyya Lider, şeriat (ister sosyalizm ister onun İslam yorumu olan ‘sol ilahiyat’ olarak okunsun), tarikat, hakikat ve becerileri prestijiyle nefsinin mertebesini, memleket rakımıyla kıyaslanamayacak irtifada var etmişti. İkincisi, onun anlattığı kıssalarla dirilen hafıza ve -yüzleşme diyemesek de- yüz yüze gelinen ortak geçmiş. Önder’in yasını tutan herkes, eksik kalan bütün matemler niyetine karalar bağladı.

Ney’in Sırrı

Hikaye anlatıcılığı, herkesin bildiği üzere, Sırrı Süreyya’nın alametifarikalarındandı. Öte yandan, “bir şeyi layıkıyla kıssa edebilen insan” olması, hakikat söyleyiciliğiyle birlikte anılmazsa noksan kalır, içi boşalır. Rivayet türlü türlüdür.

Polatlılı Midas’ın öyküsü daha çok bilinir fakat ben Mevlana’nın üfürdüğü neyden işittiğimi aktaracağım. Anlatılana nazaran, Muhammed Peygamber, Miraç’ta Allah’tan aldığı sırrı İmam Ali’ye emanet eder ve bunları kimseye söylememesini tembihler. Lakin yüklendiği sır, Ali’nin içine sığmaz, masraf kör bir kuyuya bağırır: “Ey Kuyu! Resul-i Ekrem bana şu şu sırları verdi!” Sır kapısı Ali’nin içine sığmayanı kuyu da taşıyamaz, taşıp etrafındaki kamışları bu sırlarla sular. İşte bu kamışlardan yapılan ney de üflendikçe hakikati söyler.

Bakir anlatım

Sırrı Süreyya Lider, yalnız öykü anlatıcısı değil hakikat söyleyiciydi de. Türkiye denen kör kuyunun hakikatlerini sağır sultanlara dahi duyurdu. Ne söylediğinden daha çok nasıl söylediği konuşuldu.

Walter Benjamin, “Bir öyküyü hafızaya mal etmekte hiçbir şey (…) o veciz, bakir anlatım kadar tesirli değildir,” der “Hikaye Anlatıcısı” başlıklı denemesinde. Önder’in hakikati söylerken tutturduğu makam da “bakir” anlatımdı. Klasik olanı otantikleştirmedi etmedi, mitik olanı gizeme büründürmedi, dramatik olanı dramatize etmedi. Bakir anlatım, yalnız sanatı için değil politik söylemi için de geçerliydi. Müellifi olduğu “Seni lider yaptırmayacağız!” itirazı, bunun en yalın örneğiydi.

Yergisine giydirdiği gülmeceye, hicvinin maksadı olanlar da “tıkırtı nerden geliyor” arsızlığıyla güldüğü vakit “Kendinizi bilseniz, oturur ağlarsınız,” demeyi ihmal etmedi.

Çoğunlukla “Anadolu’nun bağrına” imlendi adresi. Elbette “buralıydı” fakat ondan da önce Beynelmilel bir hengamenin eriydi, “Yarısı buradaysa” kalbinin, yarısı hem her yerdeydi hem yersiz-yurtsuzdu. Gevendenin de fahişenin de kıssasını anlattı.

Hayatımızda kararı olan öykü eyleyici

“Adı size ne kadar tanıdık gelirse gelsin, kıssa anlatıcısının hayatımızda hiçbir kararı yok,” diyerek başlar Benjamin “Hikaye Anlatıcısı” denemesine. Sırrı Süreyya Başkan, hayatımızda kararı olan bir anlatıcıydı. Anlattığını “dinleyenlerin tecrübesi haline” getirmek için çabalayan bir eyleyiciydi de. Eyleyici ile eyleyen ortasındaki nüans, birincisinin bir olayı başlatan, bir hali değiştiren rolüdür. Gezi’nin girizgahını Sırrı Süreyya yaptı mesela. Akabinde milyonlarca sıradan kahraman sokağı ve meydanı sahne edip “hem yazdı hem oynadı.”

Eyleyiciliğinin kapsama alanı siyasal sonlar aştı. Şahsî bir anımı şahit göstereceğim: Seyahat günlerini Ankara’da, çoğunlukla da ODTÜ’de yaşadım. Kendini “Türk milliyetçisi” olarak tanımlayan bir öğrencinin hareketlere, etkinliklere, forumlara ısrarlı iştiraki dikkatimi çekmiş, motivasyonunu sormuştum. Türk mitolojisinde ağaç kültünden bahsedip “Göçer Türkler konacakları yere vardıklarında birinci iş oradaki bir ağaca sarılırlarmış. Sırrı Süreyya Önder’in ağaçlara sarılması bunu hatırlattı,” diye yanıtlamıştı.

“Kendi cenazesin kılan âşıktır”

“Ölüm, kıssa anlatıcısının anlatabileceği her şeyin teminatıdır. Hikayeci, yetkisini mevtten ödünç almıştır,” der Benjamin. Sırrı Süreyya Önder’in sinema ve diziler üstüne yazdığı köşesinin son iki yazısı mevt hakkındaydı. Birincisini çocukluk arkadaşı Kahtalı Mıçe’nin, oburunu Maçkalı Volkan’ın akabinde kaleme almıştı. “Ya senin yazını kim yazacak?” diye geçirmiştim içimden.

Meğer onu da yazmış. Mıçe’ye vedasında, kendi selasını kaydedip cenazesinde bunu okutan Adıyamanlı gazelhan Sait Hafız’ı anlatıyordu. Gazelhan’ın cenazesine çocuk yaşlarda katılan Sırrı Süreyya, merhumun ruhuna Davut Sulari’den bir dörtlük okumuştu: “Benden sorulursa âşık olanlar / Manen pir elinden dolan âşıktır / Meclis olup pahasını bulanlar/ Kendi cenazesin kılan âşıktır.”

Söylediği üzere oldu, kendi cenazesini kendi kıldı Sırrı Süreyya. Tabutta yatan da deveyi yeden de tekrar oydu. Meclis olup omuz verenler, onun yükünü omzuna alma kelamı verenler, onun yaşarken yüklerine omuz verdikleriydi.

Sırrı Süreyya’nın ruhu

Kızılbaş Alevi cenazelerinde mealen şunlar söylenir: “Bu Can Hakk’a yürüdü, ruhu ortada kaldı. Hakk’a teslim olan vücuttur.”

Ruhu, yani hisleri, Sırrı Süreyya Önder’in varlığının belkemiğiydi. Hisler, öyküsünün yalnızca muhtevası ya da üslubunda baskın olmakla kalmıyordu, şahsen kurucu vazifeleri vardı. Bir söyleşisinde “içimdeki sinema yapma duygusu” dediğinde hissetmiştim bunu. Muhasebesi tablolarla tutulan, sağlaması sayılarla yapılan -ama organik fakat yapay- bir aklın karar sürdüğü şu dünyada, sırtını hislere yaslamak harikulade bir varoluş değil mi?

Peki ya “Hakk’a teslim olan” bedense, Sırrı’nın ruhu yani hissettiği ve hissettirdiği hisler artık nerede? Hisler göçüp gitmezler, hissedenleriyle yaşarkalırlar.

Helalleşme

Helalleşme işteş bir harekettir. Helallik yalnızca verilmez, tıpkı vakitte bir vaatte bulunur. Cenaze duası şöyle devam eder: “Hakk’a teslim olan vücuttur. Ona vücutsuz kalmanın acısını çektirmeyelim. Bu Can’ın ruhunu, özünüzde yaşatabilir misiniz?” Dede sorar üç defa, cemaat üç defa cevaplar: “İsteriz!”

Sırrı Süreyya Önder’in vücudu de ruhu da en çok BARIŞ yükünü taşıdı? Sormaya gerek var mı? “İsteriz! İsteriz! İsteriz!”