Teknoloji ellerimize ne yapıyor?

İnternet çağının, akıllı telefonların ve bilgisayarların kim olduğumuz ve birbirimizle nasıl bağlantı kurduğumuz üzerinde esaslı tesirleri oldu. Gündelik hayatı yapılandıran dijital teknolojiler sayesinde vaktin ve yerin eski hudutları ortadan kalkmış görünüyor. Öbür bir kıtadaki akrabamızla Skype görüşmesi yaparak yahut yan masada oturan arkadaşımıza ileti atarak hem çok uzak hem de çok kısa aralıklara aldırmadan irtibat kurabiliyoruz. Görüntüler ve fotoğraflar tek dokunuşla sirkülasyona giriyor, toplumsal medyada hem kamusal hem de özel hayatın her ayrıntısı paylaşılıyor. Trende, otobüste, otomobilde yahut kafelerde beşerler bunu yapıyor; ekrana dokunuyor ve konuşuyor, geziniyor ve tıklıyor, yukarıya-aşağıya yahut yana kaydırıyor.

Filozoflar, toplumsal bilimciler, psikologlar ve antropologlar bu değişimlerin bir sonucu olarak içinde yaşadığımız yeni gerçeklikten çokça bahsettiler. Bağlarımız tartışmaya açık biçimde artık daha yüzeysel yahut derinlikli, daha kalıcı yahut süreksiz, daha kırılgan yahut sağlam olabilir. Pekala, ya insanlık tarihinin bu basamağına farklı bir mercekten bakarsak ne olur? Çağdaş uygarlığın yeni vaatlerine ya da hoşnutsuzluklarına odaklanmak yerine günümüzdeki değişimleri her şeyden evvel insanların ellerine yaptıkları olarak görsek nasıl olur? Dijital çağ, tecrübelerimizin pek çok istikametini dönüştürmüş olabilir, en besbelli ancak ihmal edilen özelliği de insanların ellerini daha evvel görülmemiş biçimlerde oyalamalarına imkan tanımasıdır.

Paris’teki Shakespeare and Company kitabevinin sahibi, gençlerin artık sayfaları kaydırarak çevirmeye çalıştığını, Apple’ın makul el hareketleri için patent müracaatında bulunduğunu hatırlatıyor. 2007’de yapılan 7844915 numaralı patent başvurusu yukarı-aşağı kaydırma ve iki parmakla yakınlaştırma hareketini kapsarken, 2008’de yapılan 7479949 numaralı müracaat bir dizi çoklu dokunma hareketini kapsıyordu. Her iki müracaat da hareketler patentlenemeyeceği için değil, evvelki patentler tarafından zati kapsanmış oldukları için geçersiz sayıldı.

Parmaklarımız ve bileklerimiz hiç hazırlıklı olmadığımız yeni hareketler için kullanıldığından, tabipler da bilgisayar ve telefonla bağlı el şikayetlerinde büyük artışlar gözlemliyorlar. Bu yeni sistemin sonucu olarak ellerimizin hem sert hem de yumuşak dokularında değişimler öngörülüyor. Nihayetinde gelecekte farklı ellere sahip olacağız, ısırmanın topografyasını değiştiren çatal bıçakların kullanmaya başlamamızın akabinde ağız yapımızın değişmesi üzere. Yaklaşık 250 yıl öncesine kadar becerebildiğimiz uçtan uca ısırık, sofra bıçağının mümkün kıldığı yiyecek kesme metotları sayesinde üst kesici dişlerin alttakilerin üzerine sarktığı üst ısırığa dönüşmüştü. Vücudun teknolojiye nazaran ikincil pozisyonda olması, günümüz eserlerinin markalaşmasına da yansıyor: iPad ve iPhone’da kullanıcıyı simgeleyen “i” (ben) yerine “Pad” ve “Phone” büyük harflerle yazılıyor.

Ellerimizi kullanma biçimimiz değişiyor olsa da elimizden kimi işlerin gelmesi hiç de yeni değil. Beşerler, dokumacılıktan iletileşmeye kadar her vakit ellerini oyalayacak bir şeyler bulmuştur. Oyun parkındaki ebeveynler bir vakitler örgü örüyor yahut gazete sayfalarını çeviriyorlardı, bugün ekranları kaydırıyorlar ve internette geziniyorlar. Bilgisayar oyunları da elleri ve parmakları oyalıyor (dünyanın en çok oynanan oyunlarından Minecraft’ta oyunculara gittikleri her yerde meraklı bir el eşlik ediyor). Birebir formda, Lego’nun harikulâde popülaritesi de sadece makul bir pazarlama stratejisinden değil elleri oyalayan fonksiyonundan kaynaklanıyor.

Ellerimizi oyalamanın değerini anlarsak, bu tuhaf gerekliliğin nedenleri hakkında düşünmeye başlayabiliriz. Boş duran ellerin tehlikeleri nelerdir? Dur durak bilmeyen el faaliyetinin nasıl bir fonksiyonu vardır? Ellerimizi kullanmamız engellendiğinde ne olur? O vakit yaşayabileceğimiz kaygılı, asabi, hatta umutsuz haller, elleri oyalamanın heves yahut boş vakit sorunu olmadığını, bedensel varoluşumuzun kalbindeki bir şeye dokunduğunu gösterir.

Bu da bizi bir paradoksla karşı karşıya bırakır. Üstteki soruların en açık yanıtı, bir şeyler yapmak için ellerimize gereksinim duymamızdır. Ellerimiz bize hizmet ederler, bir şeyler icra etmemizi sağlayan araçlardır. İsteklerimizi gerçekleştirmek için dünyayı ellerimizle işletiriz. Ellerimizle oy verir, muahedeleri imzalarız, kavuşmaları pekiştiririz; o denli ki, eller birden fazla vakit onları taşıyan insanı temsil etmek için kullanılır. Zombi ve Frankenstein sinemalarındaki yaratıklar ellerini önlerinde tutarak yürürler, bu da görme zahmetine değil aksine saf bir hedefe işaret eder.

Bazen de ellerimiz bize itaatsizlik eder. Göz, ayak, hatta kulak üzere bir uzvun canlandırıldığı yahut ele geçirildiği kıssalar, kendi başına ve neredeyse daima ölümcül biçimde fonksiyon görmeye başlayan (vücuda eklenmiş ya da kopmuş) ellerin olduğu örneklerle kıyaslanamaz. The Hands of Orlac’tan (1924) The Evil Dead’e (1981) kadar birden fazla endişe sinemasında uzuvlar ele geçirildiğinde, şeytani bir güç tarafından denetim edilenler ayaklar, gözler ya da ağızdan fazla ellerdir.

Bu kurmacaların birçoklarında, eller kişinin iradesine karşı hareket eder. Kişinin bir seviyede arzuladığı, lakin toplumun ve kendi öz-imajının yasakladığı cinayeti işleyebilir yahut intikamı alabilir. The Hand (1981) sinemasında Michael Caine’in canlandırdığı çizgi romancı, ona haksızlık edenlere karşı giriştiği katliamın aslında kendi kopmuş elinin yapıtı olduğunu keşfetmek zorunda kalır. Kimi senaryolarda eller öbür birinin, tahminen diğer bir ruhun yahut ameliyatla organı nakledilmiş donörün iradesini somutlaştırabilir. Ne olursa olsun, bu öykülerin mutsuz kahramanları kendi vücutlarına karşı savaşmak zorunda kaldıkları için kişilik bölünmesi yaşarlar.

Peki, bu çeşitten bölünmeler günlük ömürde olmaz mı? Eşimizin yahut arkadaşımızın söylediklerine odaklanmaya çalışırken, ellerimiz bildiri yazmadan, e-postalarımızı denetim etmeden yahut toplumsal medyada paylaşım yapmadan duramaz. Beşerler telefonlarından ve tabletlerinden uzak duramadıklarından, güya ellerini denetim edemediklerinden şikayet ediyorlar. İnsanın failliğinin sembolü olan eller, tıpkı vakitte benliğimizden kurtulabilen bir kesimimizdir. Tüm vakitlerin en başarılı kültürel eserlerinden birine dönüşen Disney üretimi Karlar Ülkesi (2013), elleri istemediği şeyleri yapan bir kızın ikilemini ele alır. Elsa’nın elleri dokunduğu her şeyi buza dönüştürür. Elsa’nın öyküsü, Aziz Augustinus’un sözünü uyarlayacak olursak, “ondan daha çok o” olan uzvunu sansürleme, denetim etme, tahminen de kabul etme gayretiyle ilgilidir.

Eski ABD Başkanı Jimmy Carter, 2015’te beyin kanserine yakalandığını açıkladığında, yazgısının artık “tanrının elinde” olduğunu söylemişti. Güya eller motivasyonun kendisini temsil etmeye başlamış üzere, failliğe ve iradeye odaklanmak üzere zihin ya da beyinden çok eller öne çıkarılır. Terminatör (1984) sinemasında, yegane maksadı Sarah Connor’ı ortadan kaldırmak olan cyborg’un, gövdesinin yarısı yok edildikten sonra bile parçalanmış elini kullanarak ilerlemeye devam ettiği final sahnesini hatırlayın. Hatta serinin sonraki sinemalarında bu “korunmuş el” geleceğin yeni ölümcül teknolojilerini üretecektir.

Elin faillik ve güçle ilişkilendirilmesi, kutsal metinlerden Galen’e, Calvin’in “el teolojisinden” Adam Smith’in “görünmez eline” ve ötesine uzanan, uzun bir geçmişe sahiptir. İncil’de elden öteki tüm beden kesimlerine nazaran daha fazla bahsedilir, Eski Ahit’te iki binden fazla kere geçer. Erken periyot Hıristiyanlıkta, İlah çoklukla bulutlardan çıkan devasa bir el olarak resmedilir, taş tabletler aslında el halindedir ve her birinde beş buyruk yazılıdır. Bu “ilahi el” simgesinin her yerde bulunmasına bazen ikonoklastik bir yorum getirilir: Tanrı’nın yüzünü göstermek yasak olduğundan, yerine bedensel bir uzuv seçilmiştir. El, sırf Tanrı’nın bedenin kalanını görmemize müsaade verilmediği için ortaya çıkar.

Elin failliği çoğaltmaya hizmet eden bir araç olduğu fikri klasik vakitlerde da yaygındı. Anaksagoras insanların elleri olduğu için zeki olduklarını savunurken; Aristoteles ve sonrakiler beşerler zeki oldukları için ellere sahip olduklarını savunmuştu, eller irademizin araçsal olarak sürdürülmesini sağlıyordu. Ortaçağ etimolojisi, hakikaten de “el” (manus) terimini “hizmet” (munus) teriminden türetmişti. Tıpkı fikir Romalı hatiplerin derlediği retorik kitaplarda da ağır biçimde yer alıyordu. Bu elkitaplarında konuşmayı göstermek, noktalamak ve vurgulamak için ellere yönelik karmaşık protokoller detaylı olarak anlatılırdı. Quintilian, ellerin “rica etmek, kelam vermek, çağırmak, kovmak, tehdit etmek, yalvarmak, nefret ya da kaygı göstermek, sorgulamak ve reddetmek” için kullanılabileceği yolları tanım etmiş, Cicero’nun konuşurken hangi noktalarda jestler kullanacağını yalnızca onu okuyarak söyleyebileceğini tez etmiştir.

Halka açık bir konuşma hazırlarken parmakların açılımı, elin açısı ve bedene nazaran nasıl konumlandırılacağı dikkatlice prova edilirdi. El hareketleri konuşmanın, Cicero’nun sermo corporis, yani “beden dili” dediği şeyin ayrılmaz bir modülünü oluştururdu. Bazen konuşmanın içeriğinden yahut kompozisyonundan bile daha kıymetli oldukları düşünülürdü. Klasik jest tarihçisi Gregory Aldrete’nin gözlemlediği üzere, öldürüldükten sonra Cicero’nun hem kesik başının hem de ellerinin halka sergilenmesi muhtemelen tesadüf değildi.

Ellere atfedilen bu özel paha günümüzde de birebir biçimde devam ediyor. Neredeyse her bilimkurgu, casusluk yahut macera sinemasında, kahramanlarının bir bilgisayarı elleriyle işlemez hale getirmek zorunda kaldığı bir sahne bulunuyor. Bunu makinelerin üzerimizdeki gücünden duyulan insani rahatsızlık olarak yorumlayabiliriz, ancak denetimin en uç noktası olarak ellerimize olan inancı sürdürmek manasına da gelmez mi?

Failliğin somutlaşmış hali olarak ellere yapılan vurgu o kadar güçlüdür ki, faili olmayan hareketler üzere görünen şeyleri açıklamak için elin varlığı ileri sürülebilir. Nöroloji, bir elin başkasının aksisi istikamette hareket ederek hastanın şuurlu komutlarına itaat etmediği “yabancı el” sendromunu tanımlar. Akademik bir araştırma, Peter Sellers’ın sağ elinin Nazi selamı vermesini engellemek için sol elini tekrar tekrar kullanmak zorunda kalmasını Dr. Strangelove (1964) filminin akabinde “Dr. Strangelove sendromu” olarak isimlendirmeyi ummuştu, fakat hakemler bundan hoşlanmadı. “Yabancı el” genelde elin itaatsizlik ettiği lakin tekrar de vücuda ilişkin olarak deneyimlendiği “anarşik elden” farklıydı.

Nöroloji kayıtları, ellerin birbiriyle savaşırmış üzere göründüğü örneklerle doludur: bir el kitabı kapatırken başkası açmaya çalışır, biri sigarayı yakarken başkası söndürmeye çalışır, biri televizyonu açarken başkası kanal değiştirmeye çalışır. Daha beter örneklerde, bir el kişiyi boğmaya çalışırken başka el tutuşunu gevşetmeye çalışır, bir el yiyeceği ağza zorla sokarken başkası bunu durdurmaya çalışır yahut bir el yüzen hastayı boğmaya çalışırken başkası onu zapt etmeye çalışır.

Nörolog ve psikiyatrist Kurt Goldstein’ın 1908 tarihli makalesinde, sol eliyle kendi boğazını tutup sıkan hastanın “yapıyorum” yerine “el yapıyor” dediğini yazmıştı. Hasta, boğazına yapışmış elini öbür eliyle kurtarmak için uğraş vermişti. Bu travmatik itaatsizliği de “kötü bir ruhun onu ele geçirmesiyle” anlamlandırmaya çalışmıştı. Goldstein’a “elim olağan değil, canı ne isterse onu yapıyor” demiş, güya birebir vücutta iki kişiymiş üzere hissettiğini söylemişti: eli ve kendisi.

Böyle yabancılaşmış ellerden muzdarip olanlar, itaatsiz uzuvlarını yatıştırmak için birçok strateji geliştirmişlerdir. Askı üzere fizikî kısıtlamalara da başvurulmuştur, ancak insanların itaat etmeye başlaması umuduyla elleriyle konuşmayı denemeleri daha yaygındır. Goldstein’ın hastası güya bir çocukla konuşuyormuş üzere elini tokatlıyor ya da sakinleşmesi için ona yalvarıyordu: “Küçüğüm, uslu dur,” diyordu.

Bazı araştırmacılar elin mülkiyetinin reddedildiği hadiseleri, görünürdeki otonomisine karşın kabul edildiği hadiselerden ayırmaya çalışır, fakat bu ayrımları ve sonrasındaki serebral hasarın lokalizasyonlarını birbiriyle ilişkilendirme teşebbüsü de her vakit ikna edici değildir. Aslolan, hastaların elin maksada yönelik bir şey yaptığını algıladıkları lakin Goldstein’ın hastası üzere “ben yaptım” değil “el yaptı” diyebilmeleridir.

Asıl büyüleyici olansa kimi durumlarda yabancılaşmış elin tuhaf davranışını açıklamaya çalışırken şahsa itaatsiz olanı denetim eden üçüncü bir eli hatırlatmasıdır. Bir öteki olaydaki “kötü el”, birinin hareketleri oburu tarafından yönlendirilirmiş üzere hastanın iki elinin farklı telden çalmasına neden oluyordu.

Bu, bize elin mülkiyet ve özerklik fikirlerinden nasıl ayrıştırılamayacağını gösterir. Bir şeyler yapmak istiyorsak, ampirik elimiz bize itaatsizlik etse bile öbür elimiz faal olmalıdır. Elle yapılan faaliyetin bu paradoksu, çağdaş özgürlük anlayışının tuhaf dönüşümlerinde de yankılanır. Özgür olma ve kendi seçimlerimizi yapma mecburiyeti, dışarıdan gelen ve bize özgür olmamızı emreden zorunluluklar ağıyla çevrelenmiştir. Bunun sonuçları ziyadesiyle açıktır: özerklik ve kendi yazgısını tayin etme ne kadar paha görürse, eksiksiz şuurla denetlenemeyen tüm temel insan faaliyetleri de o kadar patolojik hale gelecektir.

Bu da kelamda “bağımlılık” literatürünün neden bu kadar süratle genişlediğini açıklıyor. Teşhis pazarını dolduran alışveriş bağımlılığı, seks bağımlılığı, internet bağımlılığı ve telefon bağımlılığı, belirli ki şuurlu bir zihinle denetlenemedikleri için “bağımlılık” olarak görülüyor. Lakin tüm bunların ardında yatan gerçek bağımlılık özerklik bağımlılığıdır, yani kendimizin efendisi olabileceğimiz yanılsaması. Buna ne kadar çok inanırsak, o kadar çok davranış bozukluğu ortaya çıkacaktır.

Bu güçler o kadar tesirli hale geldi ki, bugün hayatta kalmak bile bir seçim, yani üzerinde tesir sahibi olabileceğimiz bir şey üzere görülüyor. Kendimizi sağlıklı bir ömür stiline adayarak, yeterli beslenerek ve antrenman yaparak ömrümüzü uzatabiliriz. Bunu yapacak parası olanlar yaban mersini, brokoli, tahıl ve kurt üzümü tüketiyor, vakitlerinin büyük kısmını formda kalarak geçirebiliyor. Neden diye sorulduğunda karşılıkları da muhakkaktır: sağlıklı kalmak, bu kişinin asıl hayatının büyük kısmından daha uzun yaşamak için vazgeçmesi manasına gelse bile. Gerçek beslenmek ve idman yapmak zevkten çok mecburilik olarak deneyimlenebilir, böylelikle asıl ömür bütünüyle soyut diğer bir hayat için feda edilir: biyolojik ömür için duygusal ömürden vazgeçilir. Samuel Johnson’ın felsefi aşk romanında Imlac’ın Rasselas’a söylediği üzere: “Bana o denli geliyor ki, siz ömrünüze dair tercihler yaparken yaşamayı ihmal ediyorsunuz.”

El sanatlarının tekrar moda olması da bu çelişkilerin birçoklarını tekrar üretiyor. Dokuma, örgü, maket üretimi, bahçecilik, heykeltıraşlık ve genel olarak tamirat üzere klasik faaliyetlere dönerek sanal dünyanın aşırılıkları nedeniyle yaşadığımız bariz yabancılaşmaya karşı koymamız bekleniyor. İş görmek için ellerimizi kullanmayı, içinde yaşadığımız bu manevileşmiş kainata karşı geçmişin düzgünleştirici ve tatmin edici bedensel tekniklerinin bakiyesi yahut yine canlanması olarak görmemiz bekleniyor.

Yine de bu cinsten işler ne kadar övgüye kıymet ve keyifli olursa olsun, tam da savuşturmak istedikleri ideolojinin içinde yer alırlar. Globalleşmiş markalar tümüyle tıpkı pazarlama ve tanıtım stratejilerine yaslanır: her bireyin eşsizliğine, yaratma hünerine, kendine vakit ayırmanın kıymetine, aile ve halk geleneklerinin devamına yapılan vurgu. Konutunda emek harcayarak sevgiyle kahve demleyen birey ile Starbucks üzere devasa bir şirket, kahveleri ne kadar farklı olursa olsun, gittikçe tıpkı kıymetleri paylaşmaya başlar.

İnsanlar neden el sanatlarıyla uğraştıklarından bahsettiklerinde, konuşmanın anafikri genelde çağdaş piyasanın fikirleri oluyor: ferdî seçimin kıymeti, özerklik duygusu, keyif arayışı ve kendini geliştirme. Asıl sorun, bu faaliyetlerden rastgele birinin özünde düzgün ya da berbat olması değil günümüzün ömür usulü gurularının vaaz ettiği şahsî el sanatları ile seri üretilen mal ve hizmetler ortasında bir terslik olduğu fikrinin yanılsamadan ibaret olmasıdır.

Bu pahaların iş dünyasında sergilenmesi elbette gerisinde yatan şiddeti de gizler, ihtimamlı ve titiz el faaliyetinin bir kısmının en zalim diktatörlerle nasıl bu kadar sık ilişkilendirildiğini görmezden gelmek zordur. Hitler’in suluboya fotoğraflarını ya da Açlık Oyunları’ndaki Lider Snow’un itinayla gül budamasını hatırlayabiliriz. Şahsileştirilmiş el sanatları ile otomatikleştirilmiş yıkım garip bir biçimde birbirine bağlıymış görünüyor. Günümüzün en büyük çokuluslu şirketlerinin CEO’larının profillerinde de tıpkı mantığı görmüyor muyuz? Onlar da kültürleri bütünüyle yok ederken maket yahut çömlek yapıyorlar.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Darian Leader’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.