Geçen yıl, yüz civarında yatırım bankacısından oluşacağını varsayım ettiğim bir topluluğa açılış konuşması yapmak üzere muhteşem lüks bir özel tesise davet edildim. “Teknolojinin geleceği” konusundaki görüşlerimi sunayım diye, şimdiye kadar bir konuşma için aldığım en yüksek fiyatı teklif ettiler (yıllık profesör maaşımın yaklaşık yarısıydı).
Gelecek hakkında konuşmayı hiç sevemedim. Soru-cevap oturumları mütemadiyen salon oyunlarına benziyor; blockchain, 3B baskı yahut Crispr üzere herkesin lisanına dolanmış son teknolojiler hakkında, güya bunlar potansiyel yatırımların borsa takip ekranı simgeleriymiş üzere, görüş bildirmem bekleniyor. İzleyiciler, bunlara yatırım yapmak yahut yapmamak üzere bir ikili tercihin haricinde, yeni teknolojileri ve bunların potansiyel tesirlerini öğrenmekle nadiren ilgileniyorlar. Ne var ki, paranın yüzü sıcaktır, konuşma yapmayı kabul ettim.
Tesise varınca, evvel kulise götürüldüğümü düşündüm. Ama ne mikrofon bağladılar ne de sahneye çıkardılar. Gösterişsiz bir yuvarlak masaya oturdum, izleyicilerim de yanıma getirildi: Özgür yatırım fonu dünyasının üst kademelerinden beş muhteşem güçlü adam (evet, hepsi erkek). Biraz havadan sudan sohbet ettikten sonra teknolojinin geleceğine dair söyleyeceklerimin umurlarında olmadığını anladım. Kendi sorularını hazırlamışlardı.
Soruları başta pek tehlike arz etmiyordu. Ethereum mu, yoksa bitcoin mi? Kuantum hesaplama gerçek mi? Yavaş fakat emin adımların akabinde nihayet ağızlarındaki baklayı çıkardılar.
Hangi bölge yaklaşan iklim krizinden daha az etkilenecek? Yeni Zelanda mı, yoksa Alaska mı? Google sahiden Ray Kurzweil’in beyni için bir bilgisayar inşa ediyor mu? Pekala, şuuru bu geçiş sürecinde yaşayacak mı? Yoksa ölüp yepisyeni bir şuur olarak mı doğacak? Nihayet, bir aracı kurumun CEO’su kendi yeraltı sığınağı sistemini neredeyse tamamladığını açıkladı ve “Olay’dan sonra güvenlik gücüm üzerindeki otoritemi nasıl koruyabilirim?” diye sordu.
Olay. Çevresel çöküş, toplumsal ayaklanma, nükleer patlama, durdurulamaz virüs yahut her şeyi alaşağı eden Mr Robot hack’i için kullandıkları hüsnütabir buydu.
Sadece bu soru bizi bir saat boyunca meşgul etti: Yerleşkelerini öfkeli kalabalıklardan korumak için silahlı muhafızlara muhtaçlık duyulacağını biliyorlardı. Fakat para değersizleştiğinde muhafızlara nasıl ödeme yapacaklardı? Muhafızların kendi önderlerini seçmelerine ne mani olacaktı? Milyarderler besin tedariki için şifrelerini sırf kendilerinin bildiği özel kilitler kullanmayı düşündüler. Hayatta kalmaları karşılığında muhafızları disiplin altında tutacak bir çeşit tasma da bulabilirlerdi. Yahut muhafız ve personel olarak hizmet edecek robotlar geliştirebilirlerdi, doğal bu teknoloji vaktinde yetişebilirse.
İşte o vakit anladım. Bu yaptığımız, karşımdaki beyefendiler için teknolojinin geleceği hakkında bir konuşmaydı. Elon Musk’ın Mars’ı kolonileştirmesini, Peter Thiel’in yaşlanma sürecini aksine çevirmesini, Sam Altman ve Ray Kurzweil’in zihinlerini üstün bilgisayarlara yüklemesini örnek alarak dünyayı daha düzgün bir yer hâline getirmekten çok insanlık halini bütünüyle aşmak ve kendilerini iklim değişikliği, yükselen deniz düzeyleri, kitlesel göçler, global salgınlar, yerlilerin isyanı, kaynakların tükenmesi üzere ziyadesiyle gerçek ve ani tehlikelerden yalıtmakla ilgili bir dijital geleceğe hazırlanıyorlardı. Onlar için teknolojinin geleceği aslında tek şeyle ilgiliydi: Kaçış.
Teknolojinin insanlığa nasıl yarar sağlayabileceğine dair ziyadesiyle optimist değerlendirmelerde yanlış bir şey yok. Fakat insanlık sonrası ütopyaya yönelik yeni eğilim pek o denli değil. Bu, insanlığın yeni bir varlık durumuna topluca göç etmesine yönelik tasavvurdan fazla vücut, karşılıklı bağımlılık, şefkat, kırılganlık ve karmaşıklık üzere insani olan her şeyi aşma arayışına benziyor. Transhümanist tasavvur, teknoloji düşünürlerinin yıllardır işaret ettiği üzere, “insanların bilgi işleyen objelerden ibaret olduğu” sonucuna vararak bütün gerçekliği öylece bilgiye indirgiyor.
Bu, insan evrimini birilerinin firar kaportasını bulduktan sonra birkaç kankasını da yanına alarak kazandığı bir görüntü oyununa indirgemek manasına geliyor. Kazananlar Musk, Bezos, Thiel yahut Zuckerberg mü olacak? Bu milyarderler dijital iktisadın, yani bu spekülasyonların birçoklarını en başından beri körükleyen ve en güçlü olanın hayatta kaldığı iş ortamının beklenen kazananları oldular.
Elbette daima bu türlü değildi. 1990’ların başında, dijital geleceğin açık uçlu ve icat edeceklerimize bağlı olduğu kısa bir an yaşadık. Teknoloji, daha kapsayıcı, yaygın ve insan yanlısı bir gelecek yaratma fırsatını gören karşı kültür için oyun alanına dönüşüyordu. Fakat yerleşik ticari çıkarlar sadece bilinen eski üretimlerin yeni potansiyelleriyle yetindi, çok sayıda teknoloji uzmanı da kıymeti bir milyar doların üzerindeki teknoloji teşebbüslerinin (unicorn) halka arzıyla baştan çıkarıldı. Dijital gelecekler, daha fazla pay senedi yahut vadeli süreç gelecekleri, yani kestirim edilecek ve üzerine bahis oynanabilecek şeyler üzere anlaşılmaya başladı. Bu yüzden neredeyse her konuşma, makale, araştırma, doküman ya da eser bilgisi, sadece bir borsa takip ekranı simgesine benzediği ölçüde yararlı görüldü. Gelecek, bugünkü seçimlerimizle ya da insanlığa dair umutlarımızla yarattığımız bir şeyden fazla risk sermayemizle üzerine bahis oynadığımız fakat pasif bir biçimde ulaşabildiğimiz mukadderata dönüştü.
Bu da herkesi hareketlerinin ahlaki sonuçlarından kurtardı. Teknoloji geliştirme, müşterek bir kalkınmanın öyküsünden çok kişisel olarak sağ kalma kıssasına dönüştü. Daha da berbatı, öğrendiğim kadarıyla, bunlardan rastgele birine dikkat çekmek istemeden de olsa piyasa düşmanı yahut teknoloji aykırısı bir huysuz olarak görülmek manasına geliyordu.
Bu yüzden birden fazla akademisyen, gazeteci ve bilimkurgu müellifi, azınlık ismine çoğunluğun yoksullaştırılmasının ve sömürülmesinin uygulamalı ahlakını düşünmek yerine daha soyut ve hayal mahsulü açmazları ele aldı: Bir borsacının akıllı ilaçlar kullanması adil midir? Çocuklara yabancı lisan öğrenmeleri için implant nakledilmeli mi? Otonom araçların, yayaların hayatına yolcularınkinden daha fazla öncelik vermesini istiyor muyuz? Birinci Mars kolonileri demokrasiyle mi yönetilmeli? DNA’mı değiştirmek kimliğime ziyan verir mi? Robotların da hakları olmalı mı?
Bu tipten sorular sormak, felsefi açıdan eğlenceli olsa da, kurumsal kapitalizm ismine dizginlenemeyen teknolojik gelişmelerin gerçek ahlaki ikilemleriyle boğuşmak için zayıf bir tercihtir. Dijital platformlar zati sömürücü ve çıkarcı olan pazaryerini (Walmart’ı düşünün) daha da insanlıktan çıkarıcı varislere (Amazon’u düşünün) dönüştürdü. Çoğumuz da otomatikleştirilmiş işler, gig iktisadı ve lokal perakendenin çöküşüyle bu aksiliklerin farkına vardık.
Ancak son hız ilerleyen dijital kapitalizmin yıkıcı tesirleri, doğayı ve dünyanın her yerindeki fakirleri vuruyor. Birtakım bilgisayarlarımızın ve akıllı telefonlarımızın üretiminde hâlâ köle personel ağları kullanılıyor. Bu uygulamalar o kadar esaslı ki adil şartlarda telefon üretmek ve pazarlamak için kurulan “Fairphone” isimli şirket bunun imkansız olduğunu anladı (şirketin kurucusu şimdilerde eserlerinden “daha adil” telefonlar diye bahsediyor).
Tüm bunlar olurken, az toprak metallerinin çıkarılması ve yüksek dijital teknolojilerimizin bertaraf edilmesi insan habitatlarını yok ederek yerlerinde zehirli atık çöplükleri oluşturuyor. Bu çöpler, kullanılabilir gereçleri daha sonra üreticilere geri satan köylü çocukları ve aileleri tarafından toplanıyor.
Bu, yoksulluğun “gözden ırak, gönülden ırak” biçimde dışsallaştırılmasıdır, zehir de gözlerimize sanal gerçeklik gözlüklerini taktık ve kendimizi alternatif bir gerçekliğe kaptırdık diye ortadan kalkmıyor. Aksine bu toplumsal, ekonomik ve çevresel yansımaları ne kadar görmezden gelirsek o kadar büyük sıkıntılar hâline gelecekler. Bu da daha fazla gerilemeyi, izolasyonu ve kıyamet fantezisini (daha fazla umutsuzca uydurulmuş teknolojiyi ve iş planını) harekete geçiriyor. Döngü, kendi kendini besliyor.
Bu dünya görüşüne ne kadar bağlı kalırsak, insanı o kadar sorun teknolojiyi de bir o kadar tahlil olarak görmeye başlarız. İnsan olmanın temel niteliği, bir özellikten çok yanılgı olarak bedellendiriliyor. Yerleşik tesirleri ne olursa olsun, teknolojiler tarafsız ilan ediliyor. Bizde uyandırdıkları makus davranışlar yalnızca “çürümüş” özümüzün bir yansıması olarak görülüyor. Güya problemlerimizin yegâne sorumlusu insanın doğuştan gelen acımasızlığıymış üzere. Lokal bir taksi pazarının verimsizliğinin şoförleri iflas ettiren bir uygulamayla “çözülebilmesi” üzere, insan ruhunun can sıkıcı tutarsızlıkları da dijital yahut genetik bir güncellemeyle düzeltilebilir sanılıyor.
Nihayetinde, tekno-çözümcü ortodoksiye nazaran insanlığın geleceği şuurumuzu bilgisayara yüklemekle, hatta teknolojinin şahsen evrimsel halefimiz olduğunu kabul etmekle doruğa ulaşıyor. Gnostik bir tarikatın üyeleri üzere gelişimimizin bir sonraki aşkın evresine geçmeyi, günahlarımızla ve kaygılarımızla birlikte geride bırakarak bedenlerimizden kurtulmayı arzuluyoruz.
Filmlerimiz ve televizyon dizilerimiz bizim için bu fantezileri canlandırıyor. Zombi dizileri, insanların yaşayan ölülerden daha güzel olmadığını bildikleri bir kıyamet sonrasını tasvir ediyorlar. Daha berbatı, bu diziler geleceği bir kümenin hayatta kalmasının oburunun vefatına bağlı olduğu, hayatta kalanlar ortasında yararın ve kaybın eşit olduğu bir savaş olarak hayal etmeyi öneriyor. Robotların cirit attığı bir bilimkurgu romanına dayanan Westworld bile ikinci dönemini sonuncu bir ifşaatla bitirdi: Beşerler, yarattığımız yapay zekalardan daha kolay ve öngörülebilirdir. Robotlar, her birimizin sırf birkaç satır koda indirgenebileceğimizi ve iradi seçimler yapmaktan aciz olduğumuzu öğreniyor. Hatta bu dizideki robotlar bile vücutlarının sonlarından kaçmak ve hayatlarının geri kalanını bir bilgisayar simülasyonunda geçirmek istiyorlar.
İnsanlar ile makineler ortasında böylesine asıllı bir rol değişimi için gereken zihin jimnastiği, temelde insanların “çekilmez” olduğu varsayımına dayanıyor: Ya insanları değiştirelim ya da onlardan sonsuza dek uzaklaşalım.
Böylece teknoloji milyarderlerinin uzaya elektrikli otomobiller fırlatmalarını sağlıyoruz, güya bu bir milyarderin kurumsal tanıtım kapasitesinden daha fazlasını temsil ediyormuş üzere. Birkaç insan kaçış suratına ulaşır ve (Dünya’da bile milyarlarca dolarlık iki biyosfer denemesinde bu türlü bir baloncuğu oluşturamamamıza rağmen) güzel makus Mars’taki bir baloncukta hayatta kalırsa, sonuç insan diasporasının devamından fazla seçkinler için bir cankurtaran sandalı olacaktır.
İnsan olmak tek başına hayatta kalmak ya da kaçmak değildir, insan olmak bir kadro sporudur. İnsanlığın geleceği ne olursa olsun, bu gelecek birlikte olacaktır.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Douglas Rushkoff’un evvel Medium’da daha sonra The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
