Yıl 1935, İstanbul. Nafia Vekaleti’nde müfettiş Fikret German ile eşi Nermin German’ın biricik kızları Tülay German dünyaya gelir. Annesi, ismini ünlü bir tabibin kızının ismini beğenerek koyar, Türkiye’deki ikinci Tülay’dır.
Tülay, 4 yaşından itibaren müzik söylemeye başlar. Kendi anlattığına nazaran birinci söylediği de Yesari Asım’ın “Gurbet elde kimsesizim, buna sebep yâr oldu” müziğidir.
Daha ilkokulda ömrü boyunca bir isyankar olarak yaşayacağının ipuçlarını verir. Kendisine siyah ya da beyazın değil kırmızının yakıştığını söyleyerek üniformasının rengini değiştirmek ister. Kırmızı, hayatı boyunca daima içinde taşıyacağı o tutkunun rengidir. Bu isyankar halinin tek yansıması okul üniforması değildir. Erkek okul arkadaşlarını dövdüğü için üst üste ikazlar alır. Bunu yapmasının nedeni ise kendisinin de onlar üzere güçlü olduğunu kanıtlamaktır, çünkü ebe olan anneannesinden gördüğü kadarıyla kız çocuğu doğurmak hiç de hayra alamet değildir. Çocukluğunda etrafında gözlemlediği bayanlar ve bir çocuk olarak karşılaştığı ayrımcılık şimdi bunun sebeplerini temellendiremeyecek bir yaşta, onu geleceğini kendi ayakları üzerinde kurmak konusunda cesaretlendirir. Daha o yaşlarda kendine kelam verdiği üzere, asla erkeklere muhtaç olmayacaktır ve evlenmeyecektir.
Liseyi Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nde okur ve yeniden o yıllarda kesin karar verir, müzikçi olacaktır. Bir gün sınıfta sorulan “Okulu bitirince evlenecek misiniz, yoksa üniversiteye mi gideceksiniz?” sorusuna “Ne o, ne o. Müzikçi olacağım,” diye karşılık verdiği için okul müdiresi tarafından çağırılır. Müdire okuduğu okulun her şeyden evvel kültürlü ve bilgili mesken hanımları yetiştirmek emelinde olduğunu, isterlerse üniversite de okuyabileceklerini, lakin müzikçi olmak için öteki bir yere gitmesi gerektiği söyleyince Tülay German da yanıt olarak: “Özür dilerim Miss Martin fakat Amerika’yı çok âlâ bir anne ve konut bayanı olan kız kardeşiniz Mrs. Tracy değil, mesela Nat King Cole, ya da Ella Fitzgerald üzere müzikçiler tanıtıyor dünyaya,” der. Daha sonraları anılarında anlattığı üzere Nat King Cole ve Ella Fitzgerald’ı siyahi oldukları için bilhassa söylemiştir.
1950’lerin sonu, İstanbul. Tülay, birinci sevgilisi İtalyan basçı Mario Bergamini ile tanışır. Birinci müsabakalarını “Bize bir şey ısmarlamak istedi. Kabul etmedim, ben ona bir içki ısmarladım,” diye anlatır. Münasebetleri ilerledikçe Mario bu özgür ruhlu bayana âşık olur ve ona evlenme teklifi eder, lakin Tülay German’ın kitabında daha çocuk yaşlarda karar verdiği üzere evlilik yoktur, hiç olmayacaktır. Evliliği şöyle tanımlar: “Resmi bir yerde, resmi birtakım kâğıtlar imzalamak. Ben senin malınım, demek. Ne emredersen onu yapacağım, demek. Kelamından çıkmayacağım, demek. Hem de iki şahit huzurunda. İki şahitle adam bile asılır! Mahkemede idam kararını kendi ellerinle imzalamak üzere bir şey…veya…idam değil de hayat uzunluğu mahpus üzere bir şey. Ölene dek kölelik!” Mario’ya onu onunla evlenemeyecek kadar çok sevdiğini söyler, bağları de Mario’nun İtalya’ya dönmek zorunda kalmasıyla biter. Mario’yu hudut dışı edenler Tülay German’ın ömrü boyunca unutmayacağı üzere Fikret German’ın yetkili dostlarıdır.
Bu öykü ailesiyle ortasını açmıştır. Böylece uzun vakittir fırsat kolladığı resti çeker ve reddettiği sahne tekliflerini kabul eder. Bilhassa babasının her türlü engelleme teşebbüsüne karşın, verdiği karardan bir adım bile geri atmaz. Evvel sahnelere sonra kendi parasıyla kendi meskenine çıkar. Sahnelerde siyah süveter ve siyah etek giymesiyle dikkat çeker, gazeteler ondan “süveterli şarkıcı” diye bahsederken o ise bununla öbür sanatkarlar üzere pullu payetli tuvaletler giyecek hâli olmadığını söyleyerek dalga geçer. Türkiye hem o güne dek karşılaşmadığı bir sesle hem de alışılmadık bir ikonla karşı karşıyadır, Tülay German’ın modası meslektaşları üzere payetler, kumaşlar değil başkaldırıdır.
Mario’dan sonra o vakitlerde çok beğendiği bir tiyatrocuyla bir arada olsa da kıyafetine, hayat stiline, mesleğine yapılan kısıtlamalara katlanamaz ve bu bağlantıdan de kısa vakitte kurtulur. Ne birinin soyadını taşımaya ne de biri için giydiği kıyafeti değiştirmeye tahammülü vardır. Şimdi 27 yaşındadır ve yaşayacaktır. Bu ayrılığa üzülmez, hatta “İçim Yeşilköy Havaalanı üzere geniş,” diye anlatır o günleri, çünkü bir sevgili kaybetmemiş, bir efendiden kurtulmuştur.
1962 yılında hayranı olduğu radyo programcısı Fazilet Buri tarafından İstanbul Radyosu’na davet edilir.
Erdem Buri 1925 doğumlu, German’dan tam 10 yaş büyük. Anılarına nazaran onun ismini de şahsen Mustafa Kemal koymuş, zira kendisi Osmanlı devrinin ünlü vezirlerinden Suphi Paşa’nın torunu, Hamdullah Suphi’nin ve sonraları yoluna ışık tutacak gazeteci-yazar Suat Derviş’in yeğenidir. Her ne kadar böylesine ayrıcalıklı, Tülay German’ın “aristokrat” diye tabir ettiği bir aileye doğsa da başta teyzesinden sonra da okuduklarından etkilenerek istikametini sınıf çabasına çevirir ve Türkiye İşçi Partisi üyesi olur. 1960’ların nispeten özgür siyasi ortamında radyoda yaptığı ideoloji, kültür, sanat, sinema, müzik temalı programlarla ilgi çeker ve ün kazanır. Tıpkı vakitte gerçek bir caz dinleyicisi ve kalemi kuvvetli bir muharrirdir.
İstanbul Radyosu’ndaki tanışmanın akabinde Fazilet Buri, Tülay German’ı meskenine davet eder. German için bir okul niteliği görecek “Moda’daki mesken günleri” de böylece başlar. Fazilet Buri, Fransız salon geleneğinin bir yansıması olarak her akşam devrin aydın kısmından dostlarını meskeninde toplar, onlarla bitmez tükenmez sohbetler etmekten, sanattan siyasete sosyolojiden bilime birçok mevzu hakkında fikir alışverişi yapmaktan büyük keyif alır. Tülay German’ın “Paşa torunları gördüm… Romancılar, şairler, ressamlar, direktörler, filozoflar tanıdım. Düşlerinin gerçekleşeceğine inanan, niyet özgürlüğünü savunup mahkemelerde, hapishanelerde acı çeken, kültürlü, namuslu ve alçakgönüllü, umut dolu insanlar” diye anlattığı bu meskenin konukları ortasında Yaşar Kemal, Aziz Nesin, Ruhi Su, Orhan Kemal, Suat Derviş, Atıf Yılmaz, Suna Kan, Metin Erksan, Çetin Altan, Adnan Cemgil, Melih Cevdet, Oktay Rıfat üzere birçok isim vardır.
Bir yandan Tülay German’ın “Çözemediğim şu: Ben gece kuşu, Fazilet Buri hayatında tek bir kez bile gazinoya, gece kulübüne gitmemiş. Ben meskende duramam, tam bir sokak kedisi. Buri, sinema ve tiyatrodan öbür bir yere gitmez. Herkes onun meskenine gelir. Ben içkiye bayılırım. Buri yalnız çay içer. Fazilet Buri kültürlü adam. Ben, Allahın delisi! Niçin benimle ilgileniyor? Ya ben? Niçin Faziletle kimseyle olmadığım kadar rahatım? Lakin çok rahatım,” diye anlattığı yarım asırlık büyük aşkın tohumları atılırken bir yandan da Buri’ye komünist olduğu gerekçesiyle yapılan engellemeler, sansürler ve linç teşebbüsleri yavaş yavaş başlamıştır.
O günlerde Fazilet Buri Tülay German’a hayatını değiştirecek bir teklifle gelir ve müziklerini kendi lisanında söylemesini önerir. Buri’ye nazaran gerçek sanatçı halka dokunan sanatçıdır, sesi ne kadar hoş olursa olsun salonlarda seçkinlere Avrupa lisanlarında caz söyleyen biri gerçek sanatçı olamaz. Ona nazaran Tülay German fakat içinde halihazırda bulunan tüm hırsı ve isyanı müziklerine koyup sesi çıkmayan ezilenlerin sesi olduğu takdirde Tülay German olacaktır. Bu öneriyi heyecanla kabul eden German süratle Ruhi Su’dan şan dersleri almaya, âşıklardan yeni türküler öğrenmeye, şair ve müzisyen dostlarının da yardımıyla kendine Anadolu ezgilerinden oluşan bir repertuvar hazırlamaya koyulur.
İlk kez yalnızca Türkçe müziklerden oluşan repertuvarıyla sahneye çıktığı gün kendisini alafranga müzik söylemediği için eleştirenleri “kraldan çok kralcı Amerikan züppeleri” olmakla cürümler ve salonu terk edişlerini bir an bile umursamaz. Repertuvarına aldığı politik müziklerle birlikte o da artık okların amacında olmaya başlamıştır. Evvel “Özgürlük Şarkımız” isimli müziğini “Sözsüz Şarkımız” olarak değiştirmek zorunda kalır, sonra da daha sonra kendisi için “Tülay German Türküsü”nü yazacak dostu Aşık Ali İzzet’ten öğrendiği “Bir Allah’ı tanıyalım/ Başka gayrı bu din nedir/ Senlik benliği nidelim/ Bu hengame, dövüş, kin nedir?” türküsünü programında söylemeye başladığının üçüncü gecesi kovulur. Ömrü boyunca insan olmak cürmünün cezasını çekmek zorunda kalacağını farkındaymışçasına bu tecrübesi “Benim alınyazım da bu galiba. Amerikan müziklerini bırakır kendi müziğimizi kendi lisanımızda söylerim, hakarete uğrarım. ‘Bu hengame döğüş kin nedir?’ derim, işimden kovulurum,” diye anlatır.
Yıl 1964, İstanbul. Kentten köye âşık olup gelin gitmiş lakin sevgilisi askere götürülmüş bir bayanın bir yandan tarlada çalışmak zorunda kalmasını, bir yandan da ağaya baş kaldırmasını anlatan, öyküsünü çok sevdiği ve sonraları onunla özdeşleşecek müziği “Burçak Tarlası”nı çıkarır. Lakin plak şirketi sahibi kaygıdan müziğin kelamlarını “deyyus” yerine “adam”, “zaptiye” yerine “kaynana” olarak değiştirir. Buna karşılık German sahne üstünde inatla, üstüne basa basa bütün ağaları ve ataerkiyi karşısına alırcasına “Bakın şu deyyusun kaç tarlası var!” demeye devam eder. Sonraki yıl Fazilet Buri tarafından TİP’in seçim müziği olarak yazılan “Yarının Şarkısı”nı seslendirir, koyu günlerden yarına ses verir.
Bu ortada Fazilet Buri, Tülay German’ın finansal takviyesiyle sanatın özgürce icra edilebileceği, kendi meskeninin salonunda yapılan sohbetlerin büyütülebileceği bir mekân fikriyle Şişli’de As Kulüp’ü açar. Süratle periyodunun tanınan yerlerinden biri olan As Kulüp’ün ideolojisini ve taşıdığı ruhu Tülay German, “Bazı geceler, Süheyl Denizci’yle basçı Aydemir Mete geliyorlar, jam session yapıyorlar. Kimi geceler, Aşık Veysel ve Aşık Ali İzzet saatler süren türkü ziyafetleri veriyorlar. François Traffaut geliyor, sahnede Erdem’le Nouvelle Vague (Yeni Dalga) üzerine nefis bir konuşma [yapıyor],” diye anlatır. Mekânın ziyaretçileri ortasında Françoise Hardy bile vardır. Fakat As Kulüp’e Ruhi Su ve Tülay German ismine gönderilen iskelet fotoğraflı tehdit mektupları, İmam Hatip Okulları Talebeler Birliğinin mitinginde mekânı yakma teşebbüsünde bulunulması ve Tülay German’a sahnede silah çekilmesi üzerine, tıpkı periyotta Fazilet Buri de Plehanov’un Marksist Niyetin Temel Meseleleri isimli kitabını Türkçeye çevirdiği gerekçesiyle 15 yıl mahpus istemiyle yargılanınca ikili istemeyerek de olsa Fransa’ya yerleşmek zorunda kalır.
Yıl 1966, Paris. Başlangıçta her şey Tülay German için vahimdir. Fransızca bilmemektedir, mesleğini icra edemez, memleketini çok özler ve bu devirde sıkça dostu Dario Moreno ile Türkçe müzikler söyleyerek hasret gidermeye çalışır. Sonrasında Fransa’daki dostlarının teklifiyle bir plak şirketiyle anlaşır ve diksiyon dersleri alarak Fransızca müzik söylemeye başlar. Sesinin etkileyiciliğiyle birlikte şirketin yöneticisi Mösyö Bourgeois[i] tarafından özel ilgi görür ve ağır bir tempoya girer. Evvel ismi değiştirilmek istenir, “German” Almanları hatırlattığı için kullanılamaz, “Tülay” ise Fransızca “tüle” diye okunur, o da “öldür onları” demektir. Böylelikle ismi “Toulaï” olur. O yılları “O ı’nın üstündeki iki noktaya hiç alışamadım, bana daima diğeri üzere geldi,” diyerek özetler.
Yıl 1968, Paris. Kent öğrenci hareketleriyle, filozofların ve siyasalların çatışmalarıyla, yeni fikirlerin ateşiyle kaynamaya başlar. Odeon Tiyatrosu’nun önünde kocaman bir pankart: “Giriş Özgürdür.” Sorbonne Üniversitesi herkese açık. Tülay German o günlerde büyük amfiteatrda Jean-Paul Sartre’ı dinler. “Sosyalizm ve özgürlük birbirinden ayrılamaz.” Sokaklarda yazılamalar, pankartlar, bildirirler… “Otoriter topluma hayır”, “Yasaklamak yasaktır”, “Büyük okullar kapitalist sisteme seçkin yetiştiren fabrikalardır.”
Erdem Buri’nin deyişiyle “köksüz ağaç” olmanın hüznü içerisinde bir yandan gündeme ayak uydurmaya bir yandan kendine yeni bir mesleksel sistem kurmaya çalışan German o yıllarda ne kadar zorlandığını ve mutsuzluğunu “Son yaptığım televizyon programında müzik söylerken gözlerimi kapadım diye, sakın kapatma bir daha, dedilerdi. Benim geleneğimde var bu, demek istedimdi de gelenek sözünün Fransızca karşılığı bir türlü gelmediydi aklıma,” diye anlatır. İstanbul bir an bile aklından çıkmaz. O denli ki o yıllarda girdiği bir ameliyatta doktor narkozdan sonra üçe kadar saymasını isteyince söylediği tek şey “Türkçe sayabilir miyim?” olur.
Hangi şartlarda olursa olsun politik duruşundan ödün vermek istemeyen German, plağında siyahi Afrikalıların topraklarını, elmaslarını çalan beyaz adamın artık kaygıdan uykularının kaçma vaktinin geldiğini anlatan “Bir Toprak Parçası” isimli Güney Afrika müziğini seslendirir. Fakat sahnede en büyük alkışı, basında en âlâ tenkitleri alan bu müzik, Britanya’daki ayaklanma olaylarından ötürü o sıralarda Fransa için hassas bir mevzuya değindiği gerekçesiyle radyolarda çalınmaz. Muhakkak ki her ne olursa olsun Tülay German bir sosyalist olarak her devranın ve her coğrafyanın istenmeyeni, korkulanıdır.
Sözleşmelerle, ağır programla, kuaförlerle, stilistlerle, kısaca kendisinden bir yıldız yaratmaya çalışan düzenle bir türlü anlaşamaz. En sonunda da mutabakatını iptal etmek üzere kendi sesini, kendi haklarını kendi parasıyla satın alır. Bu kararını da “Nasıl ki ben ‘Bloody Sunday’i ya da ‘Strange Fruit’i Billie Holiday üzere okuyamazsam -ki okuyamam zira siyahi değilim- ya da ‘Sous Le Ciel de Paris’i Madame Juliette Greco üzere, onlar da Karacaoğlan’ı benim okuduğum üzere okuyamazlar,” kelamlarıyla açıklar.
Yıl 1972, Paris. 6 yıldır Paris’teki o apartman dairesinin içindeyken Türkiye’de olup bitenlere göz yummak mümkün değildir. Fazilet Buri’yi yıllar evvel Beyazıt’ta mevtten kurtaran devrimci genç Deniz Gezmiş ve iki yoldaşı asılır. Tülay German Fazilet Buri’yi birinci sefer o gün ağlarken görür. Damarlarında kan değil, isyan akıyordur.
1975’te, yıllar sonra birinci kez İstanbul’a geri döndüklerinde birebir kalan tek şey birbirlerine olan aşklarıdır. Muhakkak ki İstanbul’un hayali giderek berbatlaşan gerçeğinden daima daha hoş kalacaktır. Geri döndüklerinde ne sokaklar bıraktıkları sokaklar ne beşerler bıraktıkları insanlardır, lakin o çok âlâ tanıdıkları sevgi bakidir. “13 yıl oldu, hiç mi sıkılmadınız birbirinizden?” diye soran arkadaşlarına Fazilet Buri, “Alışverişe gittiğimde bile özlüyorum. Bazen sokakta yürürken yahut bir kahvede otururken Tülay gösterir, Fazilet bak ne kadar hoş kız, diye. Gözüm görmüyor ki. Benim için en hoş Tülayka’m. Doyamadan gideceğim bu dünyadan. Bir tek isteğim var: Sonra, çok sonra olsun. Bir uçağa binelim. Uçak düşsün, birlikte gidelim,” diye cevap verir.
Yıl 1987, Eindhoven. Tülay German için sahneleri bırakmanın vakti gelmiştir. Kendi tabiriyle sesi bozulmaya, nefesi tükenmeye, coşkusu azalmaya, içinde yanan alev sönmeye yüz tutmadan, eskimeden, yıpranmadan, gürültüsüz, sessiz, sedasız çekilmek gerekir. Ona yakışır bir münasebetle son konserini o gece Hollanda’da verir.
Yıl 1992, Paris. Tülay German’ın 30 yıllık sevgilisi, ailesi, yoldaşı Fazilet Buri hastanededir, durumu âlâ değildir. Tülay German o acılı günlerde her gün yanında ona müzikler söyler, odasını sevdiği şeylerle süsler, gazeteler okur. O günleri “Ölümden çok korkan Fazilet için vefatı sildim,” diye anlatır. 2 Ocak 1993 günü Fazilet Buri, Tülay German’ın elini sıkı sıkı tutarak hayata veda eder.
Yıl 1993, Père Lachaise Mezarlığı. Fazilet Buri, çok sevdiği dostu Yılmaz Güney’le tıpkı mezarlıkta yatmaktadır. Sonraları yanına tanıyamadığı, lakin tıpkı sürgün yorgunluğunu çektiği bir öteki dostu, Ahmet Kaya da gelecektir. Mezarlığın başında Tülay German günlerce, gecelerce türkü söyler.
“Yavru balaban bakışlı
Yayla çiçeği kokuşlu
Kokar Fazilet deyi deyi”
Durur, sonra yine söylemeye başlar:
“Yeryüzüne tohum üzere saçmışım ölülerimi
Kimi Odesa’da yatar kimi İstanbul’da Prag’da kimi
En sevdiğim memleket yeryüzüdür
Sıram gelince yeryüzüyle örtün üzerimi”
1999 yılında, Fazilet Buri’ye verdiği kelamı tutmak için Yunus’tan Nazım’a isimli son albümünü çıkarır, son sefer müzik söyler. İtinayla seçtiği modüllerin hepsi Anadolu’nun kayıp seslerine, kaybettiklerine, hiç tanımadığı yoldaşlara, dostlara, lakin en çok da Erdem’ine hürmet duruşu niteliğindedir.
6 yaşında “bana kırmızı yakışır” diyerek siyah önlük giymeyi reddeden Tülay German, 84’ünde hala bir devrimci olmanın onuruyla ömürlük sürgününde, Paris’te yaşamaktadır. Lise yıllarında okul müdiresine söylediği üzere memleketini dünyaya tanıtan da onu sürgünde yaşamaya mahkum edenler, silah çekenler, sevgilisini yargılayanlar, yoldaşlarını katledenler değil, şahsen kendisi ve umut tınılı sesidir.
[i] Fransızca Bay Burjuvazi(!) manasına gelir.
Kaynaklar
- Erdemli Yıllar, Tülay German, Bilgi Yayınevi (1996).
- Düşmemiş Bir Uçağın Kara Kutusu, Tülay German, Çınar Yayınları (2001).
- Tülay German: Kor ve Ateş Yılları (Yön. Didem Pekün & Barış Doğrusöz, 2010).
*Tüm fotoğraflar Tülay German’ın şahsî arşivinden, Erdemli Yıllar ve Düşmemiş Bir Uçağın Kara Kutusu kitaplarından alınmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
