Savaş sonrası korku çağının 30 yahut 40 yıl evvel sona erdiği düşünülse de medyada karşımıza çıkan bir dizi makale dramatik bir geri dönüşü akla getiriyor. Yeni ve geniş çaplı bir araştırma Birleşik Krallık’taki korku bozukluklarının devasa bir artış içinde olduğunu ve 2007’de 2,3 milyon olan hasta sayısının tahminen 8,2 milyona çıktığını öne sürüyor. Bize, çağdaş ömrün baskılarının bu noktada büyük rol oynadığı ve iş geriliminin kentli nüfusun yaşadığı zorlukları ağırlaştırdığı söyleniyor.
Sosyoekonomik şartlara odaklanmak kesinlikle uygun bir şeydir. Thatcherizm, 1980’lerde çalışma hayatıyla ilgili meselelerin ruhsal sıkıntılar olarak tekrar tasarlanmasını sağladı. Herkes ekonomik rekabetin birer ünitesine dönüştüğü için iş bulamamaları piyasanın kusuru değildi. Pazarın adaletsizliği “bireysel başarısızlık” olarak örtbas edildi.
Yüzlerce kitap ve makale medyada hiç yer almadan bu sıkıntıyı zati sorgulamıştı, pekala bu yeni araştırma neden bu kadar ses getirdi? Raporda korku bozukluklarının varsayılan artışını toplumsal nedenlere bağlayan tek bir cümle dahi bulamayınca afalladım. Doğrusu, buna dair hiçbir açıklama yoktu ve Birleşik Krallık’ta manşetleri süsleyen yaygınlık oranı İzlanda, Norveç ve İsviçre üzerinden iddia ediliyordu.
İşte burada yeni “zihinsel hijyen” hareketinin kusursuz bir sözünü buluyoruz. Korku da demans, inme ve nöromüsküler rahatsızlıklarla birlikte “beyin bozukluğu” olarak gruplandırılıyor, araştırmanın muharrirleri “hem zihinsel hem de nörolojik hastalıklar için mukayeseli metodolojiler” kullanan bir yaklaşım öneriyorlar. Bozukluklar kişisel ömürler, aileler ve topluluklardan çok iktisada maliyetleri bakımından sıralanıyor.
Finansal denklem, raporun basına nasıl ulaştığını açıklıyor. Bu meşakkat muhasebesinde dert bozukluklarının senede aşağı üst 10 milyar sterline mal olduğu hesaplanıyor, bunun yaklaşık yarısı da üretkenlik kaybı ve erken emeklilikten kaynaklanıyor.
Buradaki insani ıstırabın altmetni elbette iktisattır. Aslolan, azami üretkenliğin ayağına dolanan istenmeyen belirtileri ortadan kaldırarak insanları çalışma hayatına döndürmektir. Bu belirtiler, çok daha temel seviyede bir şeylerin yanlış gittiğinin işaretlerinden fazla son teknoloji ilaçların ortadan kaldıracağı kısıtlı bozulmalar olarak yorumlanıyor.
Kaygıyı bir “beyin bozukluğu” olarak görmenin abesliği bir tarafa, bu yaklaşımın mantığı döngüseldir. Sorunu çerçeveleyen, insanın kıymetinin ekonomik üretkenlikle eşitlenmesi olabilir. Beşerler pazardaki güç üniteleriyle gittikçe daha çok özdeşleştikçe toplumun onlara dayattığı üretkenlik ve verimlilik kıymetlerini reddederek hasta olmaları çok mu şaşırtan?
Piyasanın baskıları ve beklentileri herkesin üzerinde ağır bir yük oluşturuyor. İstihdamda uzun periyodik istikrarın aşınması, insanların birinci buldukları işi istemeseler de kabul etmeleri manasına geliyor. Güya motivasyon iradeye bağlı olarak açılıp kapatılabilen bir şeymiş üzere, her küçük misyonun yahut eğitimin mutlak bir coşkuyla karşılanması gerekiyor.
Böyle davranışların sürdürülmesi imkansızdır, bedelini de ödetir: pek de önemsediğimiz projelere güç harcamak depresif hislere, fizikî ve duygusal tükenmeye neden olur. Motivasyon çocukluğumuzdaki ilgilerimiz ve ideallerimizdeki köklerini kaybeder, bizim için dışsal bir şeye dönüşür. Günümüzde çalışanların çok motivasyon ve tükenmişlik ortasındaki salınımı bundan kaynaklanır.
Kaygı da misal bir rol oynayabilir. Telaş, en temel seviyede, şahıstan bir şeyin talep edilmesinin duyumudur. Okuldaki bir imtihanın yahut bir işin son teslim tarihinin yanı sıra iş bulma kurumuna yapılacak beyhude bir ziyaret de bu hissi yaratabilir. Beklentileri karşılamayacağınız yahut bir yargıya maruz kalacağınız hissi zihninizi istila eder. İnsanların Nina Power’ın “yürüyen özgeçmişler” diye isimlendirdiği şeye dönüşmüş olması, bu biçim sıkıntıları daha da alevlendirir. Pazarın imkansız taleplerini karşılamak için yeteneklerimizi listelemek ve geliştirmek mecburiyetindeyiz. Buna artık fizikî ve zihinsel sıhhat normlarına ahenk gösterme konusunda daima artan baskı da eklendi.
Kaygıyı ortadan kaldırma mecburiliği yarardan çok ziyan verebilir. Freud bir tehlike göstergesi olması bakımından korkunun hami fonksiyonunu fark etmişti. Korkuyu hazırlıklı olmadığımız şiddet yahut cinsellikle karşılaşmak manasına gelen şoktan ayırmıştı. “Kaygıdan nasıl kurtulabiliriz?” sorusundan çok “Kaygının fonksiyonu nedir?” sorusu soracağımız birinci soru olmalıdır. Mesela çocukluk fobilerini düşünün. Klinik tedavi uzmanları üç ile altı yaş ortasında ortaya çıkan uzun vadeli fobilerin tedavi edilmeden bırakılmasının genelde en düzgün yol olduğunu bilirler. Çocukların korktukları hayvan ya da yer aracılığıyla dünyalarını tekrar kurduklarını, yeni çizgiler ve sonlar yarattıklarını gösterirler. Bu yapıldığı vakit fobi ortadan kaybolacaktır. Çocuk korkuyu endişeye dönüştürmüştür. Dehşet her vakit bir şeyin dehşetidir ancak telaş Gogol ve Maupassant üzere muharrirlerin bize hatırlattığı üzere isimsiz bir dehşeti içerir. Nedensel teşhis yaklaşımı endişe ve tasayı bir ortaya toplar lakin birisi bir şeyden korkabilecek hale gelmişse bu onun tasasını tedavi edebildiği manasına gelir.
Bu, korkunun sosyoekonomik çerçevesini tesirler. Rekabetçi istihdam alanı talepler ve beklentiler hissini yoğunlaştırabiliyorsa ferdi hadiseleri incelediğimizde daha fazlasının tehlikede olduğunu görürüz. Keşfetmek vakit alabilir lakin her vakit talebin ötesinde makul bir figür yer alır: bir işveren, bir eş yahut bir bürokrat. Bizden bir şey istediklerine dair şiddetli bir duyum hissederiz ama bizi nasıl gördüklerini bilmeyiz. Bu da karşılık vermeyi daha da sıkıntı hale getirir.
Bu, tahminen de derdin en saf halidir. Lacan bunu bir maske (takan kişinin göremeyeceği bir maske) takarken dev bir peygamber devesiyle yüzleşmeye benzetmişti. Maskenin bizi potansiyel bir av üzere gösterip göstermediğini bilmemizin hiçbir yolu yok. Bilseydik kaçınma hareketi yapabilirdik lakin bilmemek bizi felç eder. Bu, Pixar’ın Brave (Cesur, 2012) isimli animasyon sinemasında benzersiz betimlenir. Bir kız, annesinin birbirini izleyen taleplerinden kaçınmak için sihre başvurarak annesini bir ayıya dönüştürür. Sonrasında eski haline döndürmesi gerekir ancak ayıyla her karşılaştığında ayının kendisini sevdiği kız çocuğu olarak mı yoksa yalnızca yutulacak et kesimi olarak mı gördüğünü bilmesinin hiçbir yolu yoktur. Bu süreçler bilinçdışıdır ancak korku (bilinçdışı) olmayacaktır. Hissederiz ancak sebebini kavrayamayız. Bu bulanıklık, “kaygı bozukluğu” etiketi aracılığıyla sömürülüyor ve beyin devreleriyle açıklanıyor.
Dikkatle dinlemek ve diyalog kurmak, şahsa durumu hakkında bir anlayış kazanması için yardımcı olabilir ancak telaşın geri gelmeyeceğinin hiçbir garantisi olamaz; korku tahminen daha az istilacı ve yıkıcı olabilir lakin yeniden de insan hayatında kritik bir yer işgal eder.
Kaygı, gündelik ömürde bel bağladığımız kişiliğimizi ve referans noktalarını süreksiz olarak kaybettiğimizin işaretidir. Apansızın yalnız ve tehlikedeyizdir. Bu manada telaş hiç palavra söylemez. Ondan kurtulmak için ivedi etmeden evvel ne yapılacağını ve onsuz yaşamanın ne manaya geldiğini yeterlice düşünmeliyiz. Yeni bir dert çağından yakınmak yerine çağımızın korkularını daha yakından incelememiz gerekiyor.
*Bu yazı, Ali Eren Ataş tarafından Darian Leader’ın The Guardian‘da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
