Vakit neden daha süratli geçiyor?

Zaman, mutlak bir kavram olmaktan fazla bireyin algısı ve tecrübeleriyle şekillenen göreli bir tecrübe. Bu yazıyı okurken yahut Reels kaydırırken geçen iki dakika, matematik dışında tıpkı değil. Bir ölçü ünitesi olmanın ötesinde “algı” olarak vakit, onu icat eden zihnin sayısız numaralarından biri…

Pandemi esnasında hayat durma noktasına gelmişken, periyoda ilişkin araştırmalar “hızlanan zaman” yanılsamasının kolektif olabileceğini göstermişti. Yaşadığımız tecrübeler birbirine benzedikçe toplumsal medyada kurduğumuz paydaşlık, sıkıntı günleri kolaylaştırıyor. Kalabalık bir yerde vakit daha çabuk geçiyor. Bir mevzu oburunu izlerken, şahsî hayatımızla bütünleşen toplumsal takvimde bir anda aylar bitiveriyor. Bizimki üzere kriz döngülerinde yaşayan toplumlar için bu geçiş bir korunma düzeneği da sayılabilir.

Psikolog K. Anders Ericsson, vakit idaresi üzerine yaptığı çalışmasında insanların daha fazla şey yapmak için vaktin süratle geçtiği hissine kapıldıklarını söyler. Ona nazaran bu türlü hissetmek, bireylerin daima olarak kendilerini yetiştirmeye çalıştıkları bir koşuşturmacaya girip çıkmalarına ve iç istikrarlarının karışmasına yol açar. 20. yüzyılın sanayi toplumunda artan toplumsal yükü tanım eden bu koşturmacanın günümüzde daha geniş bir manası var. Toplumsal medya profilleri üzerinden birbirimizin standartlarıyla rekabet ettiğimiz bir dünyada günlük alışkanlıklarımız değişiyor. Bir yerlerde her şeyin daima daha fazlasının olduğunu bilerek “keyifli” kalmaya çalışıyoruz.

“Onlar benden daha mutlu” tesiri, toplumsal medya kullanımının bireylerin kendilik algısı üzerindeki olumsuz tesirlerini anlatan ruhsal bir fenomen. Metalaşmış, her biri neredeyse birbirinin birebiri üzere görünen kaliteli hayat zorbalığına maruz kaldıkça, kendi hayatlarımızı yetersiz buluyoruz. FOMO (hayatı kaçırma kaygısı) terimi de hayatımıza bunun bir sonucu olarak girmişti. “Hayat elden gidiyor” dehşetiyle daima bir sonraki anın peşinde, içinde bulunduğumuz vaktin yetmediğine inanıyoruz. Sözün tam manasıyla birbirimizi takip ederken dijital paralel kainatta süreçler yok oluyor, birbirimizin tecrübe akışında istikametimizi kaybedebiliyoruz. Bu yüzden yaşadıklarımız bazen “sıralı” halde gelmiyor. Vaktin suratını bize en fazla hissettiren şeylerden biri olarak teknolojinin, geçmişi ve yaşımızı önemsemediği dünyasında eşitlik yanılgısına düşerek konumlanıyoruz.

Louis Menand, The New Yorker’daki bir makalesinde jenerasyon kavramının artık sona erdiğinden bahsediyor. Artık doğum yıllarından bağımsız olarak, kolektif bir dijital kimlikle iki Y ve Z jenerasyonlarını birleştiren “Biz Kuşağı” (Gen We) var. Menand, ferdî ve toplumsal tecrübeleri, dijital iştiraki ve kültürel bağlamı göz önünde bulundurarak tahlil etmeyi öneriyor. Artık çok daha süratli değişen insan davranışlarını ve eğilimlerini daha gerçekçi bir formda incelemek, ona nazaran lakin bu türlü mümkün. Zira telaşlarımız, estetik anlayışlarımız, hatta flört alışkanlıklarımız bile algoritmik akışların içinde değişip birbirine karıştı. His tecrübelerimiz de hızlanan vakitle kendi imtihanını veriyor.

Z jenerasyonunun romantik dönüşümü üzerine Vox’un yaptığı bir çalışma, gençlerin konuşma basamağından gerçek buluşmaya nadiren geçtiğini gösterdi. Aşka inanmayı seçmiş olsalar da ona güvenmiyor, muhtaçlık duymuyor yahut getireceği riskleri almak istemiyorlar. Canımız istediğinde bir telefonla karşılanan flört dürtüsü, hafta sonunu bile öngörmekte zorlanan zihnimiz için kâfi hale geldi. Hayal yahut kalp kırıklığı ihtimaline karşı hayatımız fazla kısaymış üzere görünüyor.

Bu inanç, derinleşmek için kâfi vakit bulamayan ikili münasebetlerimizden evvel kendimizle olan münasebetimiz için dönüştürücü bir tesire sahip. Beklentilerimiz ve fizikî olarak uğraş gösterdiğimiz maksatlar, şahsî bir süreç olmaktan çıkıp sonuca indirgendi. Yaptıklarımızı da izlediğimiz içerikler üzere tüketmeye başlayınca bir sonraki an, bir kaydırma hareketi kadar süratli geliyor. Kimsenin mutsuzluğa tahammülünün olmadığı bu sanal sistem, uzun vadeli planlara müsaade vermiyor. “Kısa yaşamaya” zorlanıyor ve alışıyoruz. Küçük keyiflerin ziyadesiyle tanınan olduğu bir devirdeyiz.

Daha fazla anı biriktirmek istiyor yahut daha çok an yaşama mecburiliği hissediyoruz. Başlangıçlar ve sonlar birbirine yaklaştıkça, az vakte daha fazla tecrübe sığıyor. İstekler küçüldükçe gerçekleşmesi de kolaylaşıyor. Bir yandan, çocuklar için hayatın daha süratli akmasına sebep olan “genç ruhlu” bir merakımız var. Öbür yandan, bu sefer oralarda neler olduğunu öğrenirken, keşif sevinci yerine belirsizlik kaygısıyla karşılaşabiliyoruz. Yalnızca dururken bile boş durmayan zihinlerimiz için hoş bir ânı, uzun bir bilinmezliğe tercih ediyoruz. Yepisyeni bir şey aramaktansa, önümüze konulan ülküler akışından kendimize en uygun olanı seçiyoruz. Halbuki hayat devam etmek için internet irtibatına muhtaç değil. Oburunun yahut vaktin ölçütlerinden özgürleşmiş tecrübeleri kutlamak için biraz durup dinlensek kâfi. Geç kalmak yok, kendi suratımızın hep tam zamanındayız.