Vox populi, vox Dei

Geçen hafta İstiklal Caddesi’nde yürürken bir sokak röportajı için durduruldum. Son vakitlerde çokça karşılaştığımız bir şey bu. Instagram, Youtube ve Twitter binbir türlü sokak röportajıyla dolup taşıyor, herkes sıradan insanların ne düşündüğünü merak ediyor. Karşılıklarla keyifleniyor, üzülüyor, öfkeleniyor. Röportajda, enflasyon ve hayat pahalılığı hakkındaki niyetlerim soruldu (Cevabımın değeri yok, kestirim etmesi de güç değil). Bu olayın akabinde sallana sallana konuta giderken, düşünmeden edemedim: Sokak röportajlarına ilgimiz nereden geliyor? Sokak röportajları neden son vakitlerde toplumsal medyada bu kadar tanınan?

Bu soruları yanıtlamak için, gazetecilik hakkında bir iki şeyden bahsetmek gerek herhalde. Sokak röportajı, ya da Latince ismiyle vox populi, kısaca “halkın sesi” demek. Gündelik lisanda ve gazetecilikte de halkın çoğunluğunun görüşü manasına geliyor.[i] Sokak röportajları, son vakitlerde ziyadesiyle tanınan olmasına karşın, uzun vakittir gazeteciliğin kıymetli bir modülü. Neden mi? Zira formatı prestijiyle gazetelerin ve haber kanallarının sunamadığı gerçeklik fragmanlarına görünürlük kazandırabiliyor. Sokaktaki kişi, genelde kendisine ne sorulacağını bilmiyor. Televizyon programlarındaki yahut gazete röportajlarındaki üzere evvelden cevaplarını hazırlaması da mümkün değil. Soruyu da cevabını da düşünecek pek vakti yok. O anda bahis hakkında ne düşünüyorsa, onu söylüyor. Biz de izliyoruz. Bir bakıma, sokak röportajları gazeteciliğin tabiatı gereği ürettiği dikey bağlantıyı kırıyor. Uzmanların bir sorun hakkında ne düşünmemiz gerektiğini söylemelerini dinlemektense, yurttaşların sesini (kısmen de kendi sesimizi) dinliyoruz. O halde, herkesin sesini eşit biçimde duyurduğunu argüman eden toplumsal medyanın sokak röportajı görüntüleriyle dolup taşması beklenmedik değil.

Ancak her şeye olduğu üzere sokak röportajlarına da ihtiyatla yaklaşmakta yarar var. Evet, formatının kendiliğindenliği samimi cevaplara imkan tanıyor, lakin bir kişinin tecrübesi gerçekliğin bütününü temsil edemiyor. Tahminen benden sonra röportajı yapılan insan tipik bir gurbetçiydi, tahminen enflasyonun e’sinden haberi yoktu, tahminen de enflasyonun dış güçlerin yahut muhalefetin oyunu olduğuna inanmıştı.

Az bilen insanların, çok bilen uzmanlar üzere konuşarak reaksiyon ve ilgi çektikleri de oluyor. Benim de elimde değil, Instagram’da karşıma çıkan bir YouTube röportajında “Hayat kıymetli değil, siz fakirsiniz” dendiği vakit, kan beynime sıçrıyor, paylaşımın altında yorum yapmadan duramıyorum. Bu da paylaşanın canına minnet alışılmış. Ne kadar çok beğeni, yorum, paylaşım, o kadar çok takipçi ve kısa periyodik şöhret. Paylaşılan bilginin hakikat olup olmadığı değerli değil. Sorun, herkesin konuşmasına imkan tanıdığını sav eden toplumsal medyanın dayattığı üzere olabildiğince kısa müddette olabildiğince çok içerik üretmek. Hal bu türlü olunca, maksada giden her yol da mübah sayılıyor.

Böyle senaryoların psikolojide kavramsal bir karşılığı var: Dunning-Kruger tesiri. Muhakkak bir bahiste az kabiliyet, uzmanlık ve tecrübe sahibi olan şahısların, o alandaki kabiliyet, uzmanlık ve tecrübelerini abartmaya eğilimli olmaları demek. Bir tıp bilişsel önyargı, tıpkı şey tam karşıtı için de geçerli. Bir mevzuda nitekim uzman olanlar da, kendi kabiliyetlerini ve tecrübelerini azımsamaya meyilli, zira gerçek uzmanlığın ne kadar talepkar olduğunu biliyorlar.

Dunning-Kruger tesiri, sokak röportajlarının neden akademik makalelerden daha fazla ilgi gördüğünü açıklamaya yetmiyor elbette. Madem toplumsal medyada gaye içerik üretmek ve paylaşmak, o halde biz de akademik makaleleri özetleyen grafikler hazırlayıp paylaşalım, olmaz mı? Güç, zira sokak röportajlarının saniyeler içinde yapıp birden fazla makalenin yapamadığı bir şey var: hislerimizi uyandırmak. Şaşkınlık, öfke, sevinç, üzüntü… Sokak röportajında ziyadesiyle makul şeyler söyleyen beşerler bile harikulâde bir ilgiye mazhar olup şaşkınlık yaratabiliyor mesela. Bunlar, sokak röportajlarını izlerken içimizde uyanan kimi temel hisler. Galiba sokak röportajı da meşruiyetini hisler sayesinde kazanıyor.

Ne vakit toplumsal medyada bana hitap eden yahut bende güçlü hisler uyandıran bir şeye rastlasam, bu hislerimi (zahmetsiz de olsa) aksiyona dönüştürme gereksinimi duyuyorum. Çabucak herkesin aşina olduğu bir muhtaçlık bu, toplumsal medyada “beğenerek” ya da “yeniden paylaşarak” yapıyoruz genelde. O denli olmadığını bilsem de, benim üzere ne kadar çok insan birebir paylaşımı beğenmiş ve yorum yapmışsa, o kadar meşruiyet kazanmış üzere geliyor aklımdaki niyet. Ah, bu yankı odaları. Toplumsal medya bize diyalog kurmayı öğretmiyor, zira orada uyuşmazlıktan kaçınmak kolay. Kendi sesimizin yankısı olacak sesleri duyuyoruz, kendi yüzümüzün yansımalarını arıyoruz. Olağan ki görünmeyen birtakım küçük hesaplar da var: toplumsal medyadaki insan kalabalığı, bilişsel önyargılar, kibir… Kim haklı olduğunu bilmek, okumak, duymak istemez ki?

Bu yazıyı yazarken sokaklar, ilgi çekebilecek yeni röportajların peşindeki muhabirlerle dolmaya devam edecek: Enflasyon hakkında ne düşünüyorsunuz? Göçmenler hakkında ne düşünüyorsunuz? Falan filan. Kim bilir kimler, nasıl cevaplar verecek. Birtakımı ağlatacak, birtakımı güldürecek, birtakımı izlenmeden geçilecek. Biz de bu usul görüntülerle olumlu olumsuz etkileşime girmeye devam edeceğiz. İngilizler o Latin deyişini boşuna sahiplenmemiş: vox populi, vox Dei. Halkın sesi, yaradanın sesidir.

[i] Adams, Sally. Interviewing for Journalists. Psychology Press, 2001.