Yan yana ama ayrı: Avrupa’da bireyselleşme ve sınıfın dağılışı

Avrupa’nın büyük kentlerinde hayat ilk bakışta düzenli, sakin ve kusursuz işleyen bir makineyi andırır. Trenler zamanında gelir, sokaklar temizdir, kurumlar büyük ölçüde aksamadan çalışır, herkes birbirinin alanına saygı gösterir. Fakat bu düzenin altında daha sessiz ve derin bir çözülme birikir. Aynı apartmanda yaşayan insanlar birbirini tanımaz, komşuluk bir hatıraya dönüşür, insanlar aynı işyerinde yıllarca çalışır ama birbirlerinin hayatına değmeden dağılır. Kalabalık vardır fakat toplum zayıflamaktadır. Avrupa’da bugün giderek görünür hale gelen aşırı bireyselleşme, yalnızca kültürel bir tercih ya da ahlaki bir bozulma değil, sınıfsal bir dönüşümün gündelik hayattaki biçimidir.

Sabahın erken saatlerinde bir lojistik deposunda vardiya başlar. Barkod sesleri, taşıma bantlarının uğultusu ve ekranlara düşen sipariş listeleri arasında yüzlerce insan yan yana çalışır ama neredeyse kimse kimseyi gerçekten tanımaz. Herkes aynı ritmin içine çekilmiştir ama ortak bir hayatın değil ortak bir hızın parçasıdır. Konuşmalar kısa, temaslar zayıf, zaman parçalıdır. Aynı çatı altında toplanmış bu kalabalık, toplumsal bir birlik değil, sermayenin senkronize ettiği yalnız bireyler toplamı gibi görünür. Bu manzara modern Avrupa’nın çok sayıda işyerinde, mahallede ve kurumda farklı biçimlerde tekrar eder.

Bu tabloyu yalnızca ahlaki bir gerileme olarak okumak kolaydır. “İnsanlar bencilleşti”, “kimse kimseyi düşünmüyor”, “modern hayat herkesi soğuttu” demek görünen yüzeyi tarif eder. Ama görünen yüzey ile tarihsel neden aynı şey değildir. Marksist açıdan mesele bireyin karakteri değil, bireyi üreten toplumsal ilişkiler bütünüdür. Avrupa’da bugün yaşanan aşırı bireyselleşme, psikolojik bir bozulma değil, sermayenin uzun tarihsel saldırısı sonucunda oluşmuş sınıfsal bir tablodur. Sorun, insan doğasında değil toplumsal hayatın maddi dayanaklarının çözülüşündedir.

Kapitalizm yalnızca üretim araçlarını mülkiyet altına alan bir sistem değildir. Aynı zamanda toplumsal ilişkileri kendi ihtiyaçlarına göre parçalayan, yeniden biçimlendiren ve metalaştıran tarihsel bir düzendir. Marx ile Engels’in işaret ettiği gibi burjuva toplumu, eski dünyanın yerel bağlarını, dayanışma biçimlerini ve kolektif alışkanlıklarını çözer; onların yerine para ilişkisinin soğuk mantığını, sözleşmeyi, rekabeti ve çıkarı geçirir. İnsan başka bir insanla karşılaşmaktan çok bir işleve, bir role, bir performansa ve bir değişim değerine indirgenir. Bu yüzden bireyselleşme, kapitalizmin istemeden ürettiği bir yan etki değil, bizzat ihtiyaç duyduğu toplumsal biçimlerden biridir.

Refah devleti döneminin toplumsal dokusunu anlamak burada önemlidir. Çünkü o dönem yalnızca daha yüksek ücretlerden ya da daha geniş sosyal yardımlardan ibaret değildi. Aynı zamanda işçi sınıfının gündelik hayatı üzerinde kolektif izler bırakıyordu. Sendika binası, mahalle derneği, kooperatif, kamu konutu, işçi kulübü, yerel gazete ve parti çevresi, insanları yalnızca talepler etrafında değil, bir hayat tarzı etrafında da birbirine bağlıyordu. Neoliberal dönüşüm tam da bu ara kurumları kemirerek ilerledi. Böylece bireyselleşme yalnızca düşünsel bir yönelim değil, kolektif hayatın maddi dayanaklarının çöküşü haline geldi.

Burada bir yanlış anlamayı baştan önlemek gerekir. Kapitalizm öncesi dünyayı ya da Avrupa’nın refah devleti dönemini romantikleştirmek doğru olmaz. Feodal cemaatler özgür ve eşit ilişkilerin dünyası değildi. Dinsel baskı, patriyarkal tahakküm, kişisel bağımlılık ve yerel hiyerarşilerle örülüydüler. Benzer biçimde savaş sonrası Avrupa’nın görece güçlü kamusal düzeni de gökten düşmüş medeni bir armağan değildi. Güçlü sendikalar, sosyal haklar, kamu hizmetleri, sosyal konut uygulamaları ve daha yoğun toplumsal yaşam, işçi sınıfının uzun mücadelelerinin sonucuydu. Dolayısıyla mesele “eskiden insanlar daha iyiydi” değildir. Mesele, sınıf mücadelesinin belli dönemlerde toplumsal olanı genişletmiş, sermayenin ise uygun koşullarda bunu yeniden daraltmış olmasıdır.

Son kırk yılda Avrupa’da yaşanan dönüşüm bu açıdan belirleyicidir. Kamusal hizmetlerin piyasalaştırılması, sendikaların zayıflatılması, iş güvencesinin aşınması, konutun yatırım aracına dönüştürülmesi, bakım ve yeniden üretim yüklerinin aileye ya da piyasaya devredilmesi, yaşlılık ve çocuk bakımının bireysel sorun haline gelmesi, bütün bunlar aynı tarihsel saldırının parçalarıdır. Yurttaş yerini risklerini tek başına taşımak zorunda bırakılan bireye bıraktı. Hak kişisel kapasiteye çevrildi, toplumsal güvence ise ayrıcalık gibi gösterildi. Refah devleti, sermayenin toplumu sevdiği için değil, işçi sınıfının onu belli sınırlar içine çekebildiği için vardı. Neoliberalizm ise tam da bu sınırların parçalanmasının adıdır.

Neoliberalizm bu yüzden yalnızca ekonomik bir program değildir. Aynı zamanda bir insan üretme rejimidir. Kendisini sürekli yönetmek, geliştirmek, güncellemek ve ayakta tutmak zorunda olan bir özne üretir. Başarısızlığını yapısal değil kişisel eksiklik diye yorumlayan, yardım istemeyi zayıflık sayan, rekabeti hayatın doğal hali sanan, dayanışmayı ise ya lüks ya da yük gibi algılayan bir insan tipi yaratır. Bu özne sermaye açısından son derece kullanışlıdır. Çünkü örgütlü insan tehlikelidir; yalnız insan yönetilebilir. İşsizsen yeterince donanımlı değilsindir, yoruluyorsan kendini iyi yönetemiyorsundur, yoksullaşıyorsan hatalı tercihler yapmışsındır. Böylece sistem görünmezleşir, yara bireyin karakterine yazılır.

Bu yüzden Avrupa’da bireyselleşme eleştirisi yapılırken, “insanlar artık eskisi gibi değil” demek yetersiz kalır. Asıl soru şudur: İnsanları birbirine bağlayan hangi maddi zeminler ortadan kaldırıldı? Çalışma hayatı esnekleştirildiğinde, işyerleri parçalandığında, sosyal konut tasfiye edildiğinde, sendikalar savunmaya çekildiğinde ve kamu hizmetleri piyasa mantığına açıldığında, bireyin yalnız kalması bir karakter kusuru değil, düzenin beklenen sonucu olur. Sermaye toplumu çözerken bireyi serbest bırakmıyor; tersine, korunaksız hale getiriyor.

Oysa işsizlik, yoksulluk, tükenmişlik ve yalnızlık bireysel arızalar değil, toplumsal ve sınıfsal deneyimlerdir. Avrupa’da milyonlarca insanın kendi derdini şahsi başarısızlık gibi yaşaması tesadüf değildir. Bu, sermayenin bireyi toplumdan koparıp onu kendi yarasının sorumlusu haline getirmesidir. Kapitalizm insanı yalnız bırakmakla kalmaz, yalnızlığını da onakader gibi kabul ettirir. Bu kabul, siyasal açıdan büyük bir silahtır. Çünkü ortak acı ortak deneyim olarak görünmez hale geldiğinde, öfke aşağıdan yukarıya değil, içeriden içeriye akar. İnsan düzeni değil, kendini suçlar. Böylece insan patrona değil kendine kızar, düzene değil kendi eksikliğine öfkelenir. Sömürünün kaynağı dışarıda dururken yenilginin sebebi içeride aranır.

Burada Avrupa’yı yekpare bir blok gibi düşünmek de yanıltıcı olur. İskandinav ülkelerinde hâlâ güçlü sendikal yapılar, daha gelişkin kamusal hizmetler ve belirli ölçüde toplumsal güvence vardır. Güney Avrupa’da aile ağları ve mahalle ilişkileri devletin bıraktığı boşluğu kısmen doldurur, ama bunu da çoğu zaman ev içi yeniden üretim yükünü aile içine yıkarak yapar. Doğu Avrupa’da ise sosyalizmin çözülüşünden sonra yaşanan özelleştirme, kitlesel göç, işsizlik ve milliyetçi restorasyon çok daha sert bir parçalanma yaratmıştır. Harita tek renk değildir. Ama yönerlim ortaktır: sermaye her yerde kolektif yaşamın maddi dayanaklarını aşındırmış, bireyi toplumsal bağlardan koparmış ve hayatı daha kırılgan hale getirmiştir.

Bugün bu tablo özellikle genç kuşaklarda daha sert hissediliyor. Avrupa’nın birçok ülkesinde genç işçiler aile evinden daha geç ayrılıyor, daha uzun süre geçici işlerde oyalanıyor, borçla, kira baskısıyla ve geleceksizlik duygusuyla yaşıyor. Eurostat’ın 2024 verilerine göre, 15-29 yaşındaki ücretlilerin yüzde 31,1’i geçici işlerde çalışıyordu. Bu oran 30-54 yaş grubunda yüzde 7,4’tü. Aynı yıl 15-29 yaş grubunun yüzde 9,7’si, kullanılabilir hane gelirinin en az yüzde 40’ını konuta ayıran hanelerde yaşıyordu. Gençlerin aile evinden ayrılma yaşı Finlandiya’da 21,4 iken Hırvatistan’da 31,3’e çıkıyordu. Bu farklılıklar Avrupa’nın tek renkli olmadığını gösterse de, güvencesizliğin genç kuşakların ortak deneyimi haline geldiği gerçeğini değiştirmiyor. Bu koşullarda “kendi hayatını kurmak” denilen şey çoğu zaman yalnızca kendi güvencesizliğini taşımak anlamına geliyor. Bireysel özgürlük retoriği, çoğu zaman toplumsal desteğin çekildiği bir alanda çıplak kalmış bireyin sırtına yüklenen bir sorumluluğa dönüşüyor. Yalnızlık burada kültürel bir tercih değil, ekonomik bir mecburiyet biçimi kazanıyor.

Burada sınıf meselesinin kendi iç ayrımlarını da açık konuşmak gerekir. Bugün Avrupa’da emek rejimi yalnızca fabrikalarda kurulmamaktadır. Lojistik depoları, dağıtım ağları, kargo merkezleri, limanlar, perakende zincirleri, çağrı merkezleri, bakım alanları ve platform işleri de sermayenin genişlemiş çalışma alanlarıdır. Sermaye artık yalnızca klasik sanayi üretiminde değil, dolaşımda, depolamada, sipariş akışında ve gündelik hizmet alanlarında da emek sömürüsünü yoğunlaştırmaktadır. Fakat her ücretli katman aynı tarihsel rolü oynamaz. Yönetici ideolojisi taşıyan, sermayenin disiplinini aşağıya doğru ileten beyaz yaka tabakaları ile üretim ve dolaşım sürecinin doğrudan emekçi çekirdeği aynı yerde durmaz. Avrupa’da işçi sınıfının maddi omurgası hâlâ sermayenin yeniden üretimini sırtlayan doğrudan emekçi kesimlerde düğümlenir.

Burada göçmen emek meselesi ayrıca önemlidir. Avrupa kapitalizmi bir yandan emek açığını göçmen işçilerle kapatırken, öte yandan aynı işçileri kırılgan hukuki statüler, düşük ücretler, kötü konut koşulları ve toplumsal dışlanma içinde tutar. Bu bölünme yalnızca piyasanın kendiliğinden sonucu değildir. Vatandaşlık ve oturum rejimleri, devletlerin göç politikaları, ırkçı ideolojiler ve sendikaların tarihsel yetersizlikleri de aynı işyerinde çalışan emekçilerin ortaklaşmasını zorlaştırır. Bu yapı yerli işçi ile göçmen işçi arasında gerçek sınıf bağlarının kurulmasını da zorlaştırır. Oysa bireyselleşmenin en sert yaşandığı alanlardan biri tam da burasıdır: aynı depoda, aynı mutfakta, aynı inşaatta çalışan insanlar ortak sömürü zemini üzerinde birleşmek yerine, dil, statü ve gündelik korkular nedeniyle birbirinden kopuk yaşar. Sermaye için bundan daha kullanışlı bir düzen düşünülemez.

Modern Avrupa kenti bu sürecin en görünür laboratuvarıdır. Dışarıdan bakıldığında her şey işler görünür. Toplu taşıma akar, kurumlar çalışır, kurallar büyük ölçüde uygulanır. Fakat bu düzen, güçlü bir toplumsallığın değil, iyi organize edilmiş bir yalnızlığın düzenidir. İnsanlar birbirine değil sisteme güvenerek yaşar. Komşunun kapısını çalmak yerine uygulamaya girer, mahallede konuşmak yerine kuruma yazar. Yardımlaşma, ilişki olmaktan çıkar; uzmanlık, prosedür ve hizmet haline gelir. Şehir ise karşılaşmanın değil, birbirine değmeden akmanın mekânına dönüşür.

Sermaye tam da böyle bir toplumsal dünya ister. Çünkü kolektif insanı sevmez. Güçlü işçi mahallelerinden, mücadele hafızası taşıyan semtlerden, sendikal gelenekten, müşterek alışkanlıklardan ve yan yana durma cesaretinden hoşlanmaz. Bunların her biri onun akışına çomak sokar. Oysa atomize birey daha esnektir. Düşük ücret karşısında örgütlenmek yerine ikinci işi arar. Artan kiraya karşı komşusuyla birleşmek yerine daha küçük eve taşınır. Tükendiğinde çalışma rejimini değil kendi dayanıklılığını sorgular. Bireysellik burada yalnızca kültürel bir yönelim değil, sınıf egemenliğinin incelmiş bir tekniğidir.

Yine de buradan mekanik bir sonuca gitmek yanlış olur. Toplumsal hayat hiçbir zaman bütünüyle yukarıdan tasarlanmış bir plan gibi işlemez. İnsanlar en parçalanmış koşullarda bile dayanışma üretir, ilişki kurar, küçük müşterekler yaratır. Avrupa’nın farklı yerlerinde kiracı ağları, mahalle dayanışmaları, bakım girişimleri, göçmen savunma hatları, gıda kooperatifleri ve işyerindeki küçük ama önemli direnişler ortaya çıkıyor. Bunlar çoğu zaman sınırlı, parçalı ve geçici olabilir. Ama yine de önemli bir hakikati gösterirler: toplumsal olan bütünüyle ölmemiştir. Yalnızca zayıflatılmış, baskılanmış ve maddi zemininden koparılmıştır. Bu nedenle mesele, yok olmuş bir toplumun yasını tutmak değil, dağılmış toplumsallığın hangi çatlaklardan yeniden kurulabileceğini görmektir.

Feminizm, LGBTQ+ mücadelesi ve ekoloji hareketi, her biri kendi tarihine, kuramsal birikimine ve örgütlü mücadele deneyimine sahip geniş alanlardır. Bu yazının sınırları içinde bunların her birini ayrıntılı biçimde ele almak mümkün değildir. Sosyalist açıdan sorulması gereken, bu mücadelelerin gerekli olup olmadığı değil, onları doğuran eşitsizliklerin sınıf ilişkileriyle nasıl kesiştiği ve ortak bir kurtuluş siyaseti içinde nasıl güçlenebileceğidir.

Kadınların ev içi ve bakım emeği, işgücünün düşük maliyetle yeniden üretilmesinin temel mekanizmalarından biridir. LGBTQ+ bireylerin çalışma hayatında, barınmada, sağlık hizmetlerinde ve kamusal alanda karşılaştığı ayrımcılık da sınıfsal konuma göre farklılaşır ve emekçiler açısından daha ağır sonuçlar yaratır. Ekolojik yıkım da toplumu eşit biçimde vurmaz. Zehirli hava, kirli su, sanayi atıkları, aşırı sıcaklar ve sağlıksız konut koşulları öncelikle işçi sınıfının ve yoksulların yaşamını tehdit eder.

Bu nedenle eleştirilmesi gereken bu mücadelelerin kendisi değil, onları sömürü ilişkilerinden koparıp yalnızca temsile ve bireysel görünürlüğe hapseden liberal siyaset biçimidir. Sınıf merkezli bir siyaset, bu mücadeleleri küçümseyerek değil, özgül taleplerini ortak bir kurtuluş mücadelesi içinde birleştirerek güçlenebilir.

Burada asıl siyasal soru ortaya çıkar: atomize olmuş birey nasıl yeniden örgütlenebilir özne haline gelir? Bu soruya yalnızca program listesiyle cevap verilemez. Bugünün insanı yalnızca maddi olarak değil, deneyim olarak da parçalanmıştır. İşyerleri dağılmıştır, çalışma saatleri uzamıştır, vardiyalar hayatı yutmuştur, mahalleler dönüşmüştür, boş zaman ticarileşmiştir, siyaset güven kaybetmiştir. Böyle bir tabloda sosyalist örgütlenme, hazır duran bir sınıfı yalnızca çağırmakla kurulmaz. Önce dağılmış deneyimler arasında bağ kurmak gerekir. Kira artışları, bakım yükleri, işyerindeki baskı, göçmen emeğinin sömürülmesi, sağlık hizmetine erişim, yaşlıların yalnızlığı ve gençlerin gelecek korkusu, büyük teorik cümlelerden daha doğrudan siyasal potansiyel taşır. Atomize bireyi kolektif özneye dönüştüren şey çoğu zaman saf fikir sıçraması değil, ortak yaraların ortak deneyim olarak görünür hale gelmesidir.

Sosyalist siyasetin görevi yalnızca teşhir etmek değil, parçalı emek dünyasında yeni temas noktaları yaratmaktır. İşyeri komiteleri, kiracı ağları, mahalle örgütlenmeleri, göçmen işçilerle yerli işçilerin ortak savunma hatları ve yeniden canlandırılmış sendikal mücadele biçimleri bu açıdan belirleyicidir. İnsan birlikte hareket ettiğinde yalnızlığının doğal değil tarihsel, korkularının kişisel değil sınıfsal olduğunu kavrar. Örgüt, parçalanmış hayatları aynı siyasal anlam içinde buluşturan somut bir deneyimdir.

Marx’ın “yabancılaşma” kavramı bu yüzden bugün hâlâ yakıcıdır. Çünkü bugünün bireyi yalnızca emeğine yabancılaşmış değildir; başkasına, zamana, mekâna ve kendi acısının kaynağına da yabancılaşmıştır. Kendi hayatını yönetiyor gibi görünür ama piyasaya bağımlıdır. Kimseye yük olmamakla övünür ama konut piyasasına, kredi sistemine, ücret rejimine ve yalnızlığını yöneten uzmanlık endüstrisine bağlıdır. Sosyalist siyaset bu yabancılaşmanın karşısına yalnızca teşhir değil, karşı ilişki biçimleri koymak zorundadır. Dayanışma burada ahlaki bir süs değil, yabancılaşmanın karşıt pratiğidir. Örgüt, bireyin kendi hayatını sınıfın kolektif deneyimi içinde yeniden okumasının aracıdır.

Bugün Avrupa’da ihtiyaç duyulan şey eski cemaat biçimlerine dönüş ya da daha nazik bireyler değildir. İhtiyaç daha güçlü kolektif öznedir. Daha fazla kişisel gelişim değil, daha fazla örgütlenmedir. Daha estetik yalnızlık biçimleri değil, işçi sınıfının yeniden yan yana gelebileceği maddi kurum ve mücadele alanlarıdır. Güçlü sendikalar, kamusal konut politikaları, ücretsiz ve nitelikli sağlık ile eğitim, çalışma saatlerinin kısaltılması, yeniden üretim yüklerinin toplumsallaştırılması, göçmen işçilerle yerli işçileri aynı sınıf zemininde buluşturacak siyasal hatlar, bu yeniden kuruluşun temel başlıkları arasında yer alır. Ama bunların hiçbiri gökten düşmeyecektir. Her biri siyasal örgütlenme, sınıf inadı ve uzun mücadele gerektirir.

Çünkü insanlar birbirini daha az düşündüğü için toplum çözülmüyor. Toplum çözülüp maddi dayanakları söküldüğü için insanlar birbirini daha az düşünür hale geliyor. Sebep ile sonucu ters çevirdiğimiz anda sorun insan doğasında aranıyor ve düzen görünmez hale geliyor. Oysa sorun tarihsel, maddi ve sınıfsaldır. Sermaye toplumu atomlarına ayırarak yönetiyor. Sosyalizm ise bu atomlaşmayı kırmanın, dağılmış hayatları yeniden ortak bir tarih ve mücadele duygusunda buluşturmanın adıdır. Bu yüzden Avrupa’daki aşırı bireyselleşme meselesi bir görgü sorunu değildir, doğrudan doğruya bir sınıf sorunudur.

Bugün sosyalist örgütlenmenin görevi, yalnızlığın sınıfsal kaynağını göstermek ve gündelik acıları ortak mücadeleye çevirmektir. Bireysellik yalnızca fikirle değil, pratikle aşılır. İnsan topluma dair hakikati çoğu zaman omuz omuza geldiği anda öğrenir. Toplum fikri dağıldığında geriye yalnızlıkla birlikte teslimiyet de kalır. Bu sessizliği bozacak olan daha uyumlu bireyler değil, yeniden ayağa kalkmış işçi sınıfı siyasetidir.

*Bu yazı daha önce e-komite’de yayımlanmıştır.