Amerikan edebiyatının en saygın müelliflerinden Herman Melville’in New York’ta geçen Kâtip Bartleby isimli uzun hikayesinde, Bartleby karakteri çağdaş ofis hayatının içine sıkışmış bir figür olarak karşımıza çıkar. Bartleby, kâtip olarak işe girdiği Wall Street’teki hukuk ofisinde kısa bir vakit içinde kendisine verilen misyonları “Yapmamayı tercih ederim” diyerek reddetmeye başlar. Evvel yazdıklarını denetim etmeyi tercih etmez, daha sonra postaneye gitmeyi, nihayetinde yazmayı… Bir müddet sonra artık hiçbir iş yapmadığı hukuk ofisini terk etmeyi de yeniden birebir sözlerle reddeder.
Öyle ki, kıssada Bartleby’nin “Yapmamayı tercih ederim” dışında diğer kelamı yok denecek kadar azdır. Kendisi ve geçmişiyle ilgili soruları inatla karşılıksız bırakır. Yapmamayı tercih ederek yavaş yavaş sistemden, sonra da ömürden çekilen Bartleby, bir noktadan sonra beslenmeyi dahi tercih etmeyerek altmış iki sayfalık bir müddette bir hapishane bahçesinde ölür.
Psikanalitik teşhis kitapları, Bartleby’yi çok geri çekilme sistemini kullanan bir şizoid, içeriyi besleyen ne varsa reddeden bir anoreksik, saatlerce duvara bakıp sorulara karşılık vermeyen bir katatonik yahut dış dünyaya libidinal yatırımını büsbütün kaybetmiş bir melankolik olarak tanımlayabilir. Tahminen Bartleby’nin kendi ismine bir sendromu bile olabilir, hakikaten bu az rastlanan bir şey değildir: Örneğin psikanalitik teşhis literatüründe değerli yer tutan Nancy McWilliams, kendisini esir alan devrimci gerilla örgütüne katılan Hearst’ü, regresyon yaşayan histerik bir olay örneği olarak, “Patty Hearst Sendromu” ismiyle anmıştır. Psikanalitik teori birçok vakit, şahısların yaşadıkları sisteme verdikleri normdışı yansıları, psikotik uca daha yakın duran kişilik örüntüleriyle açıklama eğilimindedir.
Ama Bartleby’nin “Yapmamayı tercih ederim” kelamını öbür türlü okuduğumuzda, orada sırf bilinçdışı bir geri çekilme ya da melankoli değil, çok daha geniş bir sistemin —çalışmanın, işlevselliğin— şuurlu bir mutlak reddiyle karşılaşırız. Bartleby sırf yapmayı değil, bütünüyle sisteme katılmayı reddeder… Pekala psikanaliz, bu cinsten bir mutlak çekilmeyi terapi odasında nasıl ele alırdı? Bartleby’nin bu türlü bir istek ve motivasyonu olmadığını bilsek de bir psikanalist ile Bartleby’nin terapi odasında karşılaştığını düşünmek, psikanalizin fonksiyonellik odaklı dönüşüm sürecine ışık tutabilir.
Psikanalitik telaffuzda, ister nevrotik ister psikotik olsun, tahlil süreci “başarılı” ise kişi dünyaya bir biçimiyle tekrar katılır. Freudyen manada sever ve çalışır. Freud’un “sevmek ve çalışmak” formülasyonu, birçok psikanalist için ruhsallığın üzücü işlemediğinin ölçütüdür. Çağdaş psikanalistlerden Peter Fonagy, Christopher Bollas ve Adam Phillips üzere isimler, farklı yazılarında terapötik değişimin kişiyi sevebilecek ve çalışabilecek biçimde “özgür kılmaktan” geçtiğini müellif. (Artık) seven, çalışan, fonksiyon gören, ilişkilenebilen bir analizan, psikanalist için şad edicidir. Belirtmek gerekir ki bu formülasyonda “çalışmak” derken kabaca iş görebilmek manasının taşınmadığı psikanalistler tarafından daima vurgulanmıştır. Çalışmak, kişinin üretken ve canlı olabilmesi, dünyayla “aldılı verdili” bir bağ kurma kapasitesi olarak tabir edilir birçok vakit. Sevmek ise kişinin ilgi duyabilmesi, işleyen bir libidosunun olması, merak edebilmesi, şahıslar ortası bağlantılara yatırım yapabilmesi üzere bir bağlamda ele alınır. Bu kapasitelere (yeniden) kavuşmak, kişinin “içinin canlı olması” psikanalizin tahminen de sunduğu en somut çıktılardan biridir.
Kişi, objeye, lisana, münasebete, çalışmaya ve dünyaya döner. Velhasıl tahlil, bireye fonksiyonlarını iade eder. Fakat bu fonksiyonların icra edileceği dünya hakkında ne der? Bu soru değerlidir zira Bartleby’yi yaşama çekerken ona bir yandan da şunu söylüyoruzdur: “Bu dünya gereğince güzel. Geri dön.”
Analiz odasının çarkı, sanıyorum ki bu önkabul olmadan dönmeye başlamaz. Çark döndükten sonra da her klinik müdahalemiz bir politik aksiyondur artık. Kişiyi dünyada yaşamaya fakat münasebetiyle da sisteme dahil olmaya çağıran bir eylem… Artık analitik hareket ile kapitalist hareketin işbirliği içinde olup olmadığı her analitik birleşme için yerinde bir soru olacaktır, keza kişinin geri çağırıldığı sistemin arabulucusu psikanalistin ta kendisidir.
Fikrim odur ki madem psikanalist bu türlü bir arabuluculuk misyonunu üstlenmiştir, o halde fonksiyonelliği, karşılıklılığı ve arzuyu yine inşa etmeye çalışırken, bu isteğin yöneldiği hayatın ne kadar onurlu, ne kadar yaşanmaya paha olduğunu sorgulamakla da yükümlü değil midir?
Bu noktada, Selçuk Kozağaçlı’nın “Ne için yaşıyoruz? Yaşıyoruz, bu yaşamak çok kutsal, o denli mi? (…) Ömrün kendisi değil kutsal olan. Kutsal olan adil bir hayat. Kutsal olan onurlu bir yaşam” dediği konuşması ruh sıhhati çalışanı kimliklerimize farklı bir çarpıyor güya. Kozağaçlı’nın “onurlu yaşam” vurgusu, Bartleby’nin sistemden çekilmesini yalnızca patolojik değil etik bir durum olarak da düşünmeye imkan tanıyor. Bu soru siyasetin, hukukun, ideolojinin olduğu kadar psikanalizin de temel bir sorusu olarak ele alınmalı bana kalırsa. Seans odasına hastalarımızı kabul eden bizler, içinde yaşadığı dünyayla sevmek ve çalışmak ekseninde ilişkilenmesini beklediğimiz şahsa, bu ilişkilenme sonucunda hala onurlu bir hayat sürebileceğini söyleyebiliyor muyuz?
Psikanalizin tanısal değerlendirmeleri, sevmek ve çalışmak formülasyonu insan psikesine dair kıymetli bir tabanı var ediyor, kuşkusuz. Buna itiraz etmeyerek fakat ekleyerek söylemek gerekir ki tahminen de kişinin sevmek ve çalışmak ekseninde içinin işlemesi ve canlı olması, onurlu bir hayata talip olmanın ta kendisidir. Mesela Patty Hearst’ün herkes için eşit bir hayat için devrimcilere katılmasının ta kendisidir. Bartleby’nin yasını tuttuğu onurlu hayatın ta kendisidir. Münasebetiyle, bu tekniğe gönül vermiş her kişi -psikanalitik kavramlardan faydalanan ruhsal danışmanlardan, psikiyatrlardan psikanalistlere- tahminen de gece gündüz yaşatmak yahut canlandırmak uğraşısı içinde oldukları hastalarının yaşayabilecekleri onurlu hayat uğraşının de bir kesimi olmalılardır.
Bartleby’nin öyküsü altmış iki sayfada bitiyor. Bu erken son, bir ruh sıhhati çalışanının tek başına üstlenebileceği bir kefaret değil… Bartleby’ye ulaşabilen, “Yapmamayı tercih ederim” dışında ağzından bir cümle koparabilen bir toplum olmak seans odasının değil hepimizin sıkıntısı ve muhtaçlığı. Son kertede gözden kaçan hakikat şudur ki, Freud’un sevmek ve çalışmak dediği lakin onurlu bir ömürle birleşirse gerçek manasını kazanabilir. Selçuk Kozağaçlı’ya Freudyen bir selam vererek bitirelim: Sevmek ve çalışmanın kendisi değil kutsal olan, kutsal olan onurlu bir hayat için sevmek ve çalışmak.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
