Yeni karanlık çağ

“Keşke teknoloji acil durumlarda sana ulaşmanın bir yolunu bulmuş olsaydı,” deyip duruyordu bilgisayarım.

2016’daki ABD başkanlık seçiminin sonuçları açıklandıktan sonra, muhtemelen toplumsal medyadaki ortak aklın da tesiriyle, tanıdığım birkaç kişi üzere Batı Kanadı’nı (The West Wing) tekrar izlemeye başladım. Beyhude bir denemeydi doğal, geçmişe duyduğum hasreti dindirmedi, lakin alışkanlık yaptı; geceleri, iş çıkışlarında, uçak seyahatlerinde, ne vakit yalnız kalsam bir-iki kısım izler oldum. İklim değişikliği üzerine araştırmalarda, global nezaret ve tüm dünyayı saran siyasi belirsizliklere ait değerlendirmelerde yazılıp çizilen kıyamet senaryolarını okuduktan sonra, 2000’lerin başında siyaset dünyasının kapalı kapıları arkasında neler döndüğünü anlatan, neoliberalizm sosuna bulanmış bir diziye kendini kaptırmak çok da makûs bir şey üzere gelmiyordu açıkçası. Bir gece, üçüncü dönemden bir kısmı yarıladığım sırada, Lider Bartlett’in özel kalemi Leo McGarry gün içinde katıldığı İsimsiz Alkolikler toplantısına hiç gitmemiş olmayı diliyor, yokluğunda patlak veren krize vaktinde müdahale edemediği için hayıflanıyordu.

“Yarım saat evvel burada olsan bizim yaptıklarımızdan öbür ne yapacaktın ki?” diye sordu Lider.

McGarry, “Şimdi bildiklerimi yarım saat evvel öğrenmiş olacaktım,” karşılığını verdi. “Bu yüzden de artık gitmeyeceğim o toplantılara – bu türlü bir lüksüm yok.”

Bartlett, McGarry’nin etrafında bir tıp atıp iğneleyici bir edayla devam etti: “Doğru. Keşke teknoloji acil durumlarda sana ulaşmanın bir yolunu bulmuş olsaydı. Uzakta da olsan numaranı tuşladığımızda sana ulaşabileceğimiz, gereksinimimiz var diyebileceğimiz bir aygıt mesela.” Bu sırada elini Leo’nun cebine sokup telefonunu çıkardı, “Bunun üzere bir şey olurdu herhalde değil mi, Müfettiş Gadget!”

Ama kısmın devamı gelmedi. Bilgisayarım bozulunca, ekrandaki imaj değişmesine karşın ses birebir cümlede takılıp kaldı: “Keşke teknoloji acil durumlarda sana ulaşmanın bir yolunu bulmuş olsaydı! Keşke teknoloji acil durumlarda sana ulaşmanın bir yolunu bulmuş olsaydı! Keşke teknoloji acil durumlarda sana ulaşmanın bir yolunu bulmuş olsaydı!”

Elinizdeki kitap acil bir durumda teknolojinin bize ne anlatmaya çalıştığıyla alakalı. Tıpkı vakitte da neyi nasıl bildiğimiz ve bilemediğimiz hakkında.

Teknolojinin geçtiğimiz yüzyılda yakaladığı ivme gezegenimizi, içinde yaşadığımız toplumları ve bizleri süratle dönüştürdü, ancak bunlara dair kavrayışımızı pek dönüştüremedi. Bu durumun nedenleri de cevapları da bir epey karmaşık; teknolojik sistemlere öylesine gömülmüş haldeyiz ki pratiğimizi de fikir stilimizi da onlar şekillendiriyor artık. Ne bu sistemlerin dışında durabiliyoruz ne de onlarsız düşünebiliyoruz.

Bugün karşı karşıya olduğumuz en büyük meselelerin bir sorumlusu da sahip olduğumuz teknolojilerdir: İnsanların birçoklarını fakirleştirip zenginle yoksul ortasındaki uçurumu her gün biraz daha genişleten zıvanadan çıkmış bir ekonomik sistem; siyasal ve toplumsal mutabakatlardaki çöküş ve bunun sonucu olarak milliyetçiliğin, toplumsal ayrışmaların, etnik çatışmaların ve gölge savaşların tüm dünyada artması; hepimiz için varoluşsal bir tehdit oluşturan global ısınma.

Bilimler ve toplumlar, siyaset ve eğitim, savaş ve ticaret; yeni teknolojiler tüm bu hususlardaki marifetlerimizi geliştirmekle kalmayıp, güzeliyle kötüsüyle, onları bilfiil biçimlendirip yönlendiriyor. Bu biçimlendirme ve yönlendirmede manalı bir rol üstlenebilmek için yeni teknolojiler üzerine düşünmenin farklı yollarını bulmak, eleştirel bir yaklaşım geliştirmek giderek daha kıymetli hale geliyor. Teknolojinin ne kadar karmaşık bir işleyişi olduğunu, teknolojik sistemler ortasındaki temasları, birbirlerini nasıl etkilediklerini anlayamazsak bu sistemlerin içinde savunmasız kalır, taşıdıkları potansiyeli bencil seçkinlerin, insafsız şirketlerin eline bırakmış oluruz. Kelam konusu teknolojilerin birbirleriyle beklenmedik, hatta birçok vakit şaşırtan biçimlerde etkileşime girdiğini, bizimse boğazımıza kadar bu sistemlere batmış olduğumuzu hesaba katınca, bu kavrayış pratik açısından işlerin nasıl yürüdüğüyle sonlandırılamaz: Bu sistemlere dair kavrayışımızın, nasıl ortaya çıktıklarını, işleyişlerini nasıl sürdüklerini ve nasıl çoklukla iç içe geçmiş, görünmez yollardan iş gördüklerini de içerecek formda genişlemesi gerekir. Kısacası, gereksinimimiz olan şey okuryazarlıktır, anlamak değil.

Bu sistemlere ait gerçek bir okuryazarlık kolay kavrayıştan çok daha fazlasını içerir, farklı biçimlerde anlaşılıp uygulanabilir. Bir sistemin pratik kullanımının ötesine, bağlamını ve sonuçlarını anlamaya uzanır. Rastgele bir sistemin uygulamalarını her kedere deva görmeyi reddedip, sistemler ortasındaki karşılıklı münasebetleri anlamakta, tek tek tahlillerin bünyevi sınırlılıklarını görmekte ısrar eder. Bu cins bir okuryazarlık bir sistemin sırf lisanını değil üstdilini –sistemin kendi hakkında konuşurken, öbür sistemlerle etkileşime girerken kullandığı dili– de akıcı bir halde okuyabilmeyi içerir; ayrıyeten bu üstdilin sınırlılıklarına, potansiyel kullanımlarına ve istismarına hassastır. Fakat daha da değerlisi, hem tenkit yapma hem tenkide cevap verme marifetine sahiptir.

Teknolojiye ait genel kavrayışın zayıflığına cevaben geliştirilen argümanlardan biri teknoloji eğitimini artırmaktır –en kolay haliyle, kodlamanın öğrenilmesidir. Bu tip davetler ekseriyetle siyasetçilerden, teknoloji uzmanlarından, uzmanlardan ya da önde gelen iş insanlarından gelir ve sıklıkla da salt fonksiyonel, piyasacı tabirlerle söz edilir: Bilgi iktisadı daha çok programcıya muhtaçlık duymaktadır, genç insanlara istihdam yaratmak gerekir. Bu kötü bir başlangıç sayılmazsa da, kodlama öğrenmek tek başına kâfi değildir; tıpkı tıkalı bir lavaboyu açmayı öğrenmenin yeraltı su tablaları, siyasi coğrafya ve eskiyen altyapı ile toplumdaki fiili ömür takviye sistemlerini tanımlayan, biçimlendiren ve üreten toplumsal siyasetler ortasındaki karmaşık alakaları anlamaya yetmeyeceği üzere. Sistemleri salt fonksiyonel olarak kavramak yetersiz kalır, bizim bu sistemlerin tarihi ve sonuçları üzerine de düşünebilmemiz gerekir. Nereden geldiler, kimler tarafından, ne emelle tasarlandılar, bu niyetlerden hangileri bugün geçerliliğini korumaktadır?

Teknolojiye ait salt fonksiyonel bir kavrayışın barındırdığı ikinci tehlikeyse, “işlemsel düşünme” ismini verdiğim biçimdir. Çözümcülük diye bilinen yaklaşımın, karşılaşılan her sorunun işlemleme yoluyla çözülebileceği inancının bir uzantısıdır bu. İşlemsel düşünme yaklaşımına nazaran, pratik yahut toplumsal her sıkıntımızı çözecek bir “uygulama” kesinlikle vardır. Lakin çözümcülük de kâfi değildir ve sahip olduğumuz teknolojinin bize anlatmaya çalıştığı şeylerden biri budur. İşlemsel düşünmenin diğer bir yanılgısı ise –çoğu vakit farkında bile olmadan– dünyanın hakikaten de çözümcülerin sav ettiği üzere bir yer olduğunu varsaymasıdır. İşlemsel düşünme çözümcülüğü o denli içselleştirmiştir ki dünyayı işlemleme dışında rastgele bir çerçevede düşünmek de söz etmek de imkânsızdır artık. Bugün dünyaya hükmeden, toplumlarımızdaki ve etkileşimlerimizdeki en beter eğilimleri körükleyen işlemsel düşünme yaklaşımına tam bir sistem okuryazarlığıyla karşı çıkmak gerekir. Nasıl ideoloji insan fikrinin bilimin açıklayamadığı şeylerle meşgul olan kısmıysa, sistem okuryazarlığı da –işlemleme tarafından biçimlendirildiğini kabul etmekle birlikte– salt bu çerçevede açıklanamayacak bir dünyayla meşgul olan niyettir.

Tek başına “kodlama öğrenmenin” zaafı öteki tarafıyla de tartışılabilir: Nasıl kakamızı yapmak için ya da tesisat sisteminin bizi öldürmeye çalıştığından korkmadan yaşamak için tesisatçı olmamız gerekmiyorsa, teknolojik sistemleri de kodlama öğrenmek zorunda kalmadan anlayabilmemiz gerekir. Tesisatımızın bizi hakikaten öldürmeye çalışıyor olma ihtimali de hiçe sayılmamalı gerçi: Günümüz toplumlarında altyapının büyük kısmı işlemlemeye dayalı karmaşık sistemler tarafından sağlanmaktadır; şayet insanların bu sistemleri kullanması inançlı değilse, ne kadar makus oldukları konusunda verilecek hiçbir eğitim uzun vadede bizi kurtarmaya yetmeyecektir.

Bu kitapta biraz tesisatçılık yapacağız, ancak bunu tesisatçı olmayanların gereksinimlerini da her basamakta gözeterek yapmamız gerekiyor: Manaya gereksinimini, dahası her vakit anlamasak da yaşama gereksinimini gözeterek. Yeni teknolojilerin kapsamını ve ölçeğini tasavvur etmek, tanımlamak için çok uğraşıyoruz çoklukla, bu da demektir ki onlar hakkında düşünmekte bile zorlanıyoruz. Bu durumda yeni teknolojilerden fazla yeni metaforlara, karmaşık sistemlerce biçimlendirilen bu dünyayı tanımlayacak bir üstdile muhtaçlığımız olduğu açık. İnsan, siyaset, kültür ve teknolojinin uygunca iç içe geçtiği bu dünyanın gerçekliğini hem tanıyan hem irdeleyen yeni bir stenografiye muhtaçlığımız var. Aslına bakılırsa, biz daima birbirimize bağlıydık; eşitsiz, mantıksız biçimlerde yahut bazılarımız başkalarından daha fazla tahminen ancak büsbütün ve kaçınılmaz biçimde ebediyen irtibat halindeydik. Ağın değiştirdiği şey bu ilişkinin görünür, inkâr edilemez hale gelmesidir. Şeyler ile bizim birbirimize kökten bağlı olduğumuz gerçeği ebediyen karşımızda duruyor; yapmamız gereken bunu ele almanın yeni yollarını bulmak. Kavrayışımızdaki ve fail statümüzdeki yarılmanın sırf –ve açıklanamaz bir şekilde– internetten yahut amorf teknolojilerden kaynaklandığını, bunlar tarafından körüklendiğini söylemek kâfi değildir. Şimdilik daha âlâ bir terim olmadığından, bizi ve sahip olduğumuz teknolojileri –insan ve insan olmayan faili, kavrayışı, bilmeyi ve bilmemeyi birebir potada eriterek– tek bir çatı altında toplayan geniş sistem manasında “ağ” kavramını kullanıyorum. Yarılma bizimle sahip olduğumuz teknolojiler ortasında değil, ağın kendi içindedir ve bunun şuuruna lakin ağ sayesinde varırız.

Sözün özü, tenkide imkân veren de, bu eleştiriyi icra eden, ona cevap üreten de sistem okuryazarlığıdır. Tartışacağımız sistemler düşünmesi, anlaması, tasarlaması ve gerçekleştirilmesi bir avuç insanın eline bırakılamayacak kadar ciddidir; hele de bu beşerler basitçe eski seçkinler ve iktidar yapılarıyla saf tutuyor, onlara tabi hale geliyorsa. Dünya genelindeki eşitsizlik, şiddet, popülizm ve köktencilik üzere temel bahisler ile her gün karşılaştığımız sistemlerin karmaşıklığı ortasında, bu sistemlerin birçoklarının inşasındaki yahut tanımlanışındaki anlaşılmazlık ortasında somut, nedensel bir bağlantı var. Bugün, yeni teknolojiler bizi daha evvel hiç olmadığı kadar, adeta doğal olarak özgürleştiren sistemler üzere takdim ediliyor. Lakin başlı başına bu bile işlemsel düşünmenin bir örneği aslında – ki bu da hepimizin kabahati. Yeni teknolojileri birinci benimseyen, çığırtkanlığını üstlenen, bu teknolojilerin verdiği türlü türlü hazları deneyimleyen, sunduğu fırsatlardan yararlanan ve münasebetiyle –genelde de naifçe– daha geniş çaplı uygulanmasını savunanlarımız, eleştirel olmayan bu mevzilerinde daha inançta değiller. Fakat tenkidin argümanı ne tek tek tehditlerden ne de daha az talihli yahut daha az bilgili olanlarla özdeşleşmekten oluşabilir. Ağ kelam konusu olduğunda bireycilik de yetersizdir, empati de. Hayatta kalmak ve dayanışmak, anlamaksızın da mümkün olmalıdır.

Her şeyi anlamasak, anlayamasak da her şey üzerine düşünebiliriz. İlerleyen sayfalarda göreceğimiz üzere, anlamak birden fazla vakit imkânsız olduğundan, içinde olduğumuz bu yeni karanlık çağda hayatta kalmanın yolu bir şeyi enine uzunluğuna manaya savı taşımadan, bu türlü bir savın peşine takılmadan düşünebilme maharetinden geçiyor. Eserlerine ayrıcalık tanımadığımız sürece, teknoloji bu fikir üslubuna rehberlik, eşlik edebilir: Bilgisayarlar karşılık bulmaktan çok soru sormanın araçlarıdır. Kitap boyunca tekrar tekrar hatırlayacağımız üzere, bir teknolojiyi enine uzunluğuna, öbür sistemlerle bağlantısı içinde anlamak o teknoloji için kullandığımız metaforları öbür fikir biçimleri için de kullanmamıza imkan tanır genelde.

1950’lerden itibaren, elektrik mühendislerinin kurdukları sistemleri betimlemek için çizdikleri şemalarda yeni bir sembol belirmeye başladı. Tüylü bir çemberi, karahindibayı ya da çizgi romanlardaki konuşma balonlarını andıran daire formundaki bu sembol, vakitle kesin formunu bulup bulut figüründe sabitlendi. Mühendisin üzerine çalıştığı şey her ne olursa olsun, o şey bu buluta bağlanabilirdi ve sadece bunu bilmek kâfiydi. Başka bulut bir güç sistemi olabileceği üzere, data alışverişi noktası ya da diğer bir bilgisayar ağı da olabilirdi. Bunun hiçbir kıymeti yoktu. Bulut karmaşıklığı azaltmanın bir yoluydu sırf: El altında olana, ötelerde ne olup bittiği hakkında endişelenmeksizin odaklanabilmeyi sağlıyordu. Lakin vakitle, ağlar büyüyüp birbirlerine bağlandıkça bulut da giderek daha değerli hale geldi. Küçük sistemler bulutla bağlantılarına nazaran, onunla hangi süratte enformasyon alışverişi yapabildiklerine, ondan ne çekebildiklerine nazaran tanımlanır oldu. Bulut tartı kazanmaya, bir kaynağa dönüşmeye başlamıştı: Elinden her iş geliyordu. Güçlü olduğu kadar zeki de olabiliyordu. İş dünyasındaki moda tabirlerden biri haline gelmiş, bir pazarlama stratejisine dönüşüvermişti. Mühendislerin kullandığı bir sembolden çok daha fazlasıydı artık; bir metafora dönüşmüştü.

Bugün geldiğimiz noktada, bulut –devasa bir global güç ve güç sistemine dönüşmesine rağmen bilgisine erişmenin, kavramanın olanaksız göründüğü gizemli bir şey havasını hiç kaybetmeyen– internet için kullandığımız metaforların başında geliyor. Buluta bağlanıp çalışmalarımızı onun üzerinden yürütüyoruz, her cins enformasyonu bulutta depolayıp gereksinim halinde oradan çekiyoruz; velhasıl, bulut vasıtasıyla düşünüyoruz. Ona erişmek, kullanmak için para ödediğimiz halde, rastgele bir arıza çıkmadığı sürece bunun farkına bile varmıyoruz. Yani bulut dediğimizde, ne olduğunu, nasıl çalıştığını çabucak hiç anlamadan deneyimleyip durduğumuz bir şeyden bahsediyoruz aslında. Neyi kime emanet ettiğimize ait olup olabilecek en bulanık fikirlerle iş görmeye kendimizi alıştırdığımız bir şeyden kelam ediyoruz.

Arızaları, kesintileri bir yana bırakırsak, buluta getirilebilecek tenkitlerin birincisi bunun çok makus bir metafor olmasıdır. Bulut kütleden muaf yahut biçimsiz olmadığı üzere, nereye bakacağını bilenler için görünmez de değildir. O denli her şeyin tıkır tıkır çalıştığı, su buharı ve radyo dalgalarından oluşan hayaller âlemindeki büyülü bir yer hiç değildir. Telefon sınırları, fiber optik kablolar, uydular, okyanus tabanından geçirilen çizgiler ve bilgisayar dolu ambarlardan oluşan, devasa ölçülerde su ve güç tüketen, ulusal ve yasal hudutlara tabi olan fizikî altyapının ismidir. Doymak bilmeyen yeni bir sanayidir. Bırakın gölgesi olup olmadığını, ayak izi bile vardır. Bugün buluta taşınmış olan yapıların birçoğu evvelden sivil alanın tartı merkezleri ortasında sayılan yerlerdir: Alışveriş yaptığımız, bankacılık süreçlerimizi gerçekleştirdiğimiz, sosyalleştiğimiz, kitap ödünç aldığımız hatta oy kullandığımız mekânlardır. Lakin buluta taşındıkları ölçüde daha kapalı, daha az görünür oluyor, inceleyip eleştirmeye, düzenlemeler getirip sakınmaya daha az elverişli hale bürünüyorlar.

Buluta getirilebilecek ikinci bir eleştiriyse kavrayışımızdaki bu eksikliğin rastlantısal olmayışıdır. Ulusal güvenlikten tutun da kurumsal saklılığa, berbata kullanımların önüne geçmeye kadar, bulutun içinde ne olduğunu gizlemenin birçok makul münasebeti var elbette. Lakin bu makul münasebetler failin de mülkiyetin de buharlaşmasına neden oluyor: E-postalarımız, fotoğraflarımız, durum güncellemelerimiz ve ticari evraklarımızın birçoğu, kütüphane kayıtlarımız ve seçim datalarımız, sıhhat raporlarımız, kredi notumuz, beğenilerimiz, belleğimiz, tecrübelerimiz, ferdî tercihlerimiz ve dillendirmediğimiz isteklerimiz; hepsi bulutta, bir diğerinin altyapısında. Google ve Facebook’un bilgi merkezlerini kurmak için İrlanda (düşük vergiler) ve kimi İskandinav ülkelerini (düşük güç ve soğutma maliyeti) tercih etmesi boşuna değildir. Global, sömürgecilik sonrası imparatorluklar diye anılan devletlerin Diego Garcia ve Kıbrıs üzere ihtilaflı bölgelerdeki varlıklarından vazgeçmeye yanaşmamaları da o denli; bu bölgeler bulutun yere temas ettiği noktalardır ve muğlak statüleri sömürüye açıktır. Bulut kendisini gücün ve iktidarın dağılımına uygun biçimlendirir; mevcut durumu pekiştirmeye hizmet eder. İnsanların büyük çoğunluğunun altında ezildiği bir iktidar ilgisidir.

Bunlar kolay kolay yabana atılabilecek tenkitler değil, zira bulutu incelemenin bir yolu da gölgesinin nereye düştüğüne bakmaktır: Bilgi merkezlerinin ve okyanus tabanından geçirilen çizgilerin konumlandığı bölgeleri tespit etmek, ortaya çıkan tablonun günümüzde iktidarın gerçek eğilimi hakkında ne söylediğine kulak kabartmaktır. Bulutu besleyip onu yağmura dönüştürebilir, birtakım hikâyelerini dökmeye zorlayabiliriz. Bu biçimde birtakım sırlar ortaya çıkabilir. Bulut figürünün teknolojinin gerçek işleyişini gizlemeye nasıl hizmet ettiğini kavradığımızda, teknolojinin –anlaşılmaz makineler ve gizemli kodlarla, fizikî aralık ve yasal düzenlemelerle– kendi failini nasıl gizlediğini de anlamaya başlayabiliriz. Hem buradan yola çıkarak, şahsen iktidarın nasıl işlediği –kendini gizlemek için kullandığı bulutlara ve kara kutulara sahip olmasının çok öncesinden beri yaptığı şey– hakkında da bir şeyler öğrenebiliriz.

Bulutu tekrar nötralize eden bu fonksiyonel görüşün ötesine uzanabilir miyiz pekala; yeni bir metafor üretmek üzere, bir defa daha dönüştürebilir miyiz bulut figürünü? Anlayamadığımız noktaların yanı sıra bulut kavrayışımızdaki eksikliğe ait kavrayışımızın kendisini de içerebilir mi? Bir bilinmeyeni hesaba katıp onu bereketli bir yağmura dönüştüren bulutvari düşünmeyi işlemsel düşünmenin yerine geçirebilir miyiz? On dördüncü yüzyılda, Hıristiyan mistisizminin imzasız muharrirlerinden biri beşerle ilah –yani yeterliliğin, adaletin, gerçek hareketin cismi– ortasında salınan bir buluttan, bir “Cehalet Bulutu”ndan bahseder. Fikirle aşmanın olanaksız olduğu bu bulutu delmenin tek yolu kanıyı hür bırakmak, failin alanı olarak –öngörülen ve beklenen gelecekten ziyade– şimdide ısrar etmektir. “Bilgiden çok tecrübenin peşinden gidin,” der müellifimiz: “Gurur yüzündendir ki bilgi sık sık aldatır sizi, meğer bu nazik, sevecen yakınlık hiç yanıltmaz. Bilgi kibre meyleder, meğer sevgi yapıcıdır. Bilgi emekle dokunur, sevgiyse huzurla.” Bizim işlemlemeyi kullanarak aşmaya çalışıp durduğumuz şey bu buluttur işte, ancak kalkıştığımız şeyin gerçekliği eforlarımızı daima boşa düşürür. Bulutvari düşünme, bilmemeyi benimseme, işlemsel düşünmeden geri çekilmemize sebep olabilir, ki ağın bizi teşvik ettiği şey de budur.

Ağın en belirleyici niteliği bariz, tek bir niyete indirgenemez oluşudur. Kimse ağ kurmak ya da onun en güzel örneği interneti oluşturmak niyetiyle çıkmadı yola. Vakit içinde, kamu projeleri ve özel yatırımlarla, şahsî münasebetler ve teknolojik protokollerle, çelikle, mercekle, elektronlarla, fizikî mekân ve akılla kültür kültüre, sistem sisteme bağlandı. Evvel en temel, en yüksek mefkurelerin tabirini bulduğu yer oldu, akabinde da en olağanından en radikaline tüm dileklerin barındığı, kutsandığı yer haline geldi; lakin bunların çabucak hiçbiri birinci kullanıcıları tarafından öngörülmemişti – ki bizdik bu kullanıcılar. Artık olmadığı üzere o vakit da ortada tahlil bekleyen bir sorun yoktu; kolektif bir teşebbüstü kelam konusu olan: Ortaya çıkansa, bilinçsiz bir jenerasyon için pek de şuurunda olmadan üretilmiş bir araç oldu. Ağ üzerine düşünmek işlemsel düşünmenin yetersizliğini, şeyler ortasındaki karşılıklı bağları ve bu bağların sonsuzluğunu açığa vurur, zira ağın kendi tartı merkezleri ve iç istikrarları üzerine, kolektif niyet ve yanlışları üzerine, rolleri, sorumlulukları, önyargıları ve imkanları üzerine tekrar tekrar, derinlemesine düşünmenin daimi bir muhtaçlık olduğunda ısrar eder. Ağın öğrettiği şey budur işte: Hepsinden azı hiçbir işe yaramaz.

Şimdiye dek ağ üzerine düşünürken yaptığımız en kritik yanılgı faaliyetinin tabiatıyla ve kaçınılmaz olduğunu varsaymaktı. Zaten derken, bu faaliyetin ortak-yaratımın bir kesimi değil de bizim yarattığımız şeylerin doğal bir sonucu olduğu fikrini kastediyorum. Kaçınılmaz derkense, teknolojik ve tarihi ilerlemenin doğrusal bir sınır izlediği, bu gidişata direnmenin beyhude olduğu inancını kastediyorum. O denli bir inanç ki bu, toplumsal bilimci ve filozofların yıllar yılı defaatle gerçekleştirdiği akınlara karşın alt edilemedi. Silinip gideceği yerde teknolojinin ta kendisinde, kendi gizli dileklerini gerçekleştirdikleri farz edilen makinelerde cisim buldu. Doğrusal ilerlemeye yönelik itirazlarımız boşa düştü böylelikle, işlemsel düşünmenin açtığı yarıkta kaybolup gitti.

Bu ilerleme dalgasının son birkaç yüzyıldaki en kıymetli taşıyıcısı Aydınlanma niyetinin merkezinde yer alan fikir olmuştur: Daha fazla bilgi (daha fazla enformasyon) daha uygun kararlara götürür – bu noktada, “daha iyi”nin yerine istenilen rastgele bir kavram geçirilebilir. Modernite ve postmodernitenin tüm taarruzlarına rağmen, bırakın uygulanmakta olanı, yeni teknolojilerin neyi imkanlı kıldığını dahi bu temel prensip belirlemektedir. Bu gidişatın bir sonucu olarak, internet birinci yıllarında bir “enformasyon otobanı” olarak, fiber optik kabloların yanıp sönen ışıklarıyla dünyayı aydınlatan bir bilgi tüneli olarak anıldı sıklıkla. Her cins olgu ve enformasyon bilgisayarımızın klavyesi kadar uzağımızdaydı – daha doğrusu, biz o denli olduğuna inanmaya meylettik.

Böyle bu türlü kendimizi sahiden muazzam bilgi kaynaklarına bağlı halde buluverdik, ancak düşünmeyi öğrenebilmiş değiliz şimdi. Aslına bakılırsa, bizim inanmaya meylettiğimizin tam zıddıdır gerçek olan: Dünyayı aydınlatması umulan şeyin ta kendisidir onu karanlığa sürükleyen. İnternetin erişilebilir kıldığı sayısız enformasyon ve dünya görüşü dengeli, üzerinde fikir birliğine varılmış bir gerçeklik üretmiyor; tersine, kolay anlatılar, komplo teorileri ve hakikat sonrası siyaseti üzerindeki gerici ısrar tarafından un ufak edilmiş bir gerçeklik peyda oluyor. Yeni karanlık çağ fikrini bu çelişki körüklüyor işte: Bilgiye biçtiğimiz kıymetin bu kârlı metanın güzelce bollaşmasıyla yerle yeksan olduğu, dünyayı anlamanın yeni yollarını bulma arayışı içinde kendimize döndüğümüz bir çağ bu. 1926’da şöyle betimlemişti H. P. Lovecraft:

İnsanın zihninin barındırdığı bilgiler ortasında ilişki kurma marifetinden mahrum olması, bu dünyanın en merhametli yanıdır bana sorarsanız. Simsiyah bir sonsuzluk denizinin tam ortasında, ıssız bir cehalet adasında yaşıyor, uzaklara yelken açmayı aklımıza bile getirmiyoruz. Her biri kendi istikametinde koşan bilimlerin pek bir ziyanını görmedik şimdi, lakin gün gelip de bölük pörçük bilgiler bir ortaya toplanınca o denli vahim bir görüntü belirecek, o denli berbat bir pozisyonda bulacağız ki kendimizi ya mecnuna döneceğiz gördüklerimizden, ya da bu kör edici ışıktan kaçmak değerine yeni bir karanlık çağın inançlı, sakin limanlarına sığınacağız.

Teknolojinin bizi götürdüğü yerde meczuba mi döneceğiz, yoksa huzur mu bulacağız; bu sorunun yanıtını dünyadaki yerimizi, birbirimizle ve makinelerle bağlantımızı düşünme, kavrama biçimimiz verecek. Üstte kelamını ettiğim karanlık ne maddi bir karanlık, ne de yaygın karanlık çağ fikrinin akıllara getirdiği üzere bilginin yokluğunu, kaybını ima ediyor. Umutsuz, nihilist bir söz değil yani. Mevcut krizin tabiatı ve beraberinde getirdiği fırsatla alakalı daha çok: Dünyadaki bir fail olarak önümüzü net biçimde görüp dünyada manalı, sorumlu, adaletli bir tutum geliştirme konusunda yaşadığımız bariz zahmetle; bu karanlığı kabullenip öbür bir ışık yardımıyla bakmanın yollarını aramakla alakalı.

18 Ocak 1915 günü, I. Dünya Savaşı’nın en kasvetli anları geride kalmamışken şimdi, Virginia Woolf şöyle not düşmüştü günlüğüne: “Gelecek karanlık, ki olup olabileceği en güzel şey de bu bana kalırsa.” Rebecca Solnit’in tanımıyla, “boş kehanetlere, dehşetli siyasal ve ideolojik anlatıların öngörülerine kulak asıp da bilinmeyeni bilinene dönüştürmek gerekmediğini söyleyen sıra dışı bir beyan bu; ‘bana kalırsa’ sözünde gördüğümüz üzere, kendi savının belirsizliğine dahi razı gelen bir karanlık kutsaması.”

Donna Haraway bu yorumu bir adım daha ileri götürüp, Woolf’ un 1938’de yayımlanan çalışması Üç Gine’de de benzeri bir noktanın üzerinde durduğuna dikkat çeker:

Mademki bize düşüyor düşünmek, ofislerde ve otobüslerde düşünelim gelin; Taç Giyme Merasimlerinde, Belediye Başkanı’nın mitinglerinde toplanan kalabalığın ortasında düşünelim; Cenotaph’ın önünden geçerken, Whitehall’da, Avam Kamarası’nın galerisinde ve Mahkeme Salonları’nda düşünelim; vaftiz merasimlerinde, düğün ve cenazelerde düşünelim. Düşünmeyi hiç bırakmayalım gelin –Nedir kendimizi içinde buluverdiğimiz bu “uygarlık”? Neyin nesi bu merasimler, neden katılmamız gerekiyor? Neyin nesi bu meslekler, neden para kazanmak için illaki bunlardan birinde çalışmamız gerekiyor? Okumuş adamlar, onların oğulları; peşine takıldığımız bu alay bizi nereye götürüyor?

Woolf’un alay ve merasimlerle ima ettiği sınıfsal ve toplumsal çatışmalar, tarihi hiyerarşi ve adaletsizlikler bugün hiç azalmış değil elbette, lakin düşünmeye davet ettiği mekânların bir kısmı değişmiş olabilir. 1938’de Londra Belediye Başkanı’nın mitinglerinde yahut taç giyme merasimlerinde toplanan kalabalıklar bugün ağın içine dağılmış halde, galerilerle mabetlerse data merkezlerine ve okyanus tabanına döşenen çizgilere taşınmış durumda. Ağı dışarıda bırakıp düşünemeyiz artık; sadece onun vasıtasıyla, sadece onun içinde düşünebiliriz. Bizimle konuşmaya çalıştığı acil durumlarda ona kulak verebiliriz bir de.

Bunların hiçbiri teknoloji aykırısı argümanlar değil: Bunu yapmak kendi aleyhimize argüman getirmek olurdu aslında. Teknolojiye daha ihtimamlı bir yaklaşımın, dünya hakkında ne düşünmenin ve ne bilmenin imkanlı olduğuna ait zirveden tırnağa farklı bir kavrayışın eşlik edeceği bir bağın argümanları, daha fazla. İşlemlemeye dayalı sistemler, birer araç olarak, insanlığın en güçlü taraflarından birine işaret eder: Dünyada aktif bir rol üstlenip onu dileklerimiz doğrultusunda biçimlendirme kabiliyetimiz. Lakin bu dileklerin peçesini indirip dillendirmek de, diğer isteklerin önünü kesip iptal etmelerini, ortadan kaldırıp silmelerini engellemek de bize düşüyor.

Teknoloji alet yapmak ve kullanmaktan ibaret değildir: Metaforlar yaratmaktır. Bir alet yaparken dünyaya ait belirli bir anlayışı somutlaştırmış, onda kimi tesirler meydana getirebilecek bir kavrayışı bedene getirmiş oluruz. Bu formda, kelam konusu kavrayış –çoğu vakit bilinçsizce de olsa– dünyaya ait karayışımızın devingen bir kesimine dönüşür. Alet imalinin saklı bir metafor olduğu söylenebilir bu bakımdan: Alet üretiminde gerçekleşen şey bir nakil, bir transferdir, ancak birebir vakitte da bir cins ayrışmadır, belirli bir niyetin yahut düşünme biçiminin aktive olmak için düşünmeye gereksinim duymayacağı bir alete yüklenmesidir. Tekrar düşünebilmek, farklı düşünebilmek için aletlerimizi büyüsüne yine kavuşturmamız gerekir. Yapmaya giriştiğim açıklama bu cins bir tekrar büyülenmenin birinci adımıdır olsa olsa; aletlerimizi tekrar düşünme gayretidir – eldeki aletlerin öbür bir hedefe uygun hale getirilmesi, yine tanımlanması değil, onlara ait zarurî bir düşüncelilik halidir.

Çekici eline bir defa aldı mı insan, her şey çivi üzere görünür derler. Cazip düşünmek değildir halbuki bu. Gerçek düzgün düşünülürse şayet, kolay bir çekiç pek çok maksada hizmet edebilir. Çivi çakmak için kullanılabileceği üzere, sökmek için de kullanılabilir; demiri dövmek, odunu ve taşı şekillendirmek için, fosilleri çıkarmak yahut tırmanış halatlarında bulunan çapaları sabitlemek için kullanılabilir. Bir oturumu açmak yahut karar bildirmek üzere de kullanılabilir, atletizm karşılaşmalarında fırlatılan obje olarak da. Bir allahın elinde havayı bile değiştirebilir. Thor’un vurduğu yere yıldırımlar indiren, göğü inleten meşhur alımlı Mjölnir, kelam gelimi, yaradanın gazabından –ya da haça benzerlikleri nedeniyle, zarurî din değiştirmekten– korunmak için kullanılan çekiç biçiminde muskalara esin kaynağı olmuştu. Sonra, arttan gelen kuşakların toprağa vurduğu kazmalarla tekrar gün yüzüne çıkınca, “yıldırım taşı” denilen tarih öncesine ilişkin bu çekiç ve baltaların fırtına esnasında gökten düştüklerine inanılmıştı. Asıl gayelerinin silinip gitmesi yeni bir sembolik mana üstlenmelerini imkanlı kılmış, o gizemli aletleri büyülü objelere dönüştürmüştü. İşte artık bizim yapmamız gereken de budur bir bakıma: Çekiçlerimizi –ve öbür tüm aletlerimizi– büyüsüne tekrar kavuşturmalıyız ki marangozunkinden çok Thor’unkine, yıldırım taşına benzesinler.

Teknoloji tümüyle ve sırf insan elinden çıkmış –yoktan var edilmiş– bir şey de değildir. Tıpkı bizim ömrümüz üzere, insandışı şeylerin (bakteriler, besin eserleri, inşaat materyalleri, giysiler ve evcilleştirebildiğimiz türler) elverişliliğine de bağlıdır. Yüksek frekanslı süreçlerin gerçekleştirildiği altyapı (buna Beşinci Bölüm’de değineceğiz) ve onun ivme kazandırıp karakterize ettiği ekonomik sistem silikon ve çeliği, mercekten geçen ışığın suratını, sisi, kuşları ve sincapları da içeren bir tertiptir. Kayalardan tutun da böceklere kadar, teknoloji insan olmayan aktörlerin de fail olabildiğine, bağlantı ve güç sınırlarımıza pürüz oldukları, kemirip kısa devrelere yol açtıkları ya da imkân verdiklerine dair muazzam bir ders olabilir.

Doğru dürüst anlaşılabilirse şayet, bu ilgi teknolojinin bünyevi istikrarsızlığının bir göstergesidir aslında: Teknolojinin değişime tabi olan husus ve hayvanların öbür birtakım belgisiz özellikleriyle yakaladığı ahenk ve ahengin zamansal, gelip süreksiz olduğunun işaretidir. Hasılı, ahengin bulutsu yapısını ele verir. Üçüncü Bölüm’de göreceğimiz üzere, çevresel zorluklara karşılık olarak işlemlemede kullanılan gereçlerin değişen elverişliliğinin araştırılması bunun bir örneğidir: Şeyler farklı vakitlerde farklı işler görür. Meğer teknoloji bir istikrar halesiyle birlikte gelir: Fikirler şeylere bir sefer hapsoldu mu, yerleşik ve lisan uzatılamaz görünürler. Lakin çekiç, gerçek düzgün kullanılırsa şayet, bir sefer daha çatlatabilir bu kalın tabakayı. Birkaç aleti büyüsüne yine kavuşturduğumuzda, bu durumun çağdaş gündelik hayatın çeşitli biçimlerine içkin olduğu sayısız örnek görebiliriz. Fakat dikkat; yol boyunca dünyanın “hakikat”ine ait birtakım “ifşaatlar” üzere sunulabilecek şeyleri hep kol aralığında tutmalı, sadece dünyayı tekrar düşünmenin bir yolu (hatta düpedüz, makûs bir yolu) olarak almalıyız. Kol aralığı öteki bir perspektiften çalışmayı; uzakta, dolaysızca gerçekleşenin ötesinde yer alan, ondan fazlasını vaat eden diğer bir şeye yönelmeyi temsil etmeli, çağrıştırmalıdır.

Bu kitabın temel argümanı, teknolojinin tesirlerinin de tıpkı iklim değişikliği üzere global ölçekli olduğu ve daha şimdiden hayatımızın her alanını etkilediğidir. Her biri potansiyel birer felaket niteliğindeki bu tesirler, kendi icatlarımızın çalkantılı ve zincirleme sonuçlarını idrak etme beceriksizliğinin bir sonucudur. Naifçe şeylerin doğal tertibine dair beklentilerimizi boşa çıkarır, dünyayı kavrama biçimimizi zirveden tırnağa gözden geçirmemizi gerektirirler. Lakin kitabın bir öteki desteği da şimdi hiçbir şeyin bitmediğidir: Gerçekten yeni biçimlerde düşünmeyi becerebilirsek şayet, dünyayı tekrar düşünmeyi de becerebilir, farklı bir kavrayış geliştirip faklı bir hayat sürebiliriz. Nasıl dünyaya dair mevcut kavrayışımıza bilimsel keşifler kaynaklık ediyorsa, onu tekrar düşünmemize de dünyanın tartışmalı, karmaşık ve çelişkili durumunun tezahürleri olan teknolojik icatların kaynaklık, eşlik etmesi gerekir. Sahip olduğumuz teknolojiler, bilgi ve aksiyon çerçevesinde makine ve altyapılara kodlanmış uzantılarımızdır; yanlışsız düzgün düşününce görürüz ki daha gerçek bir dünya modeli sunarlar.

Karanlığı tehlikenin, hatta vefatın mahalli olarak görmeye o denli koşullanmışız ki beraberinde özgürlük ve imkân da getirebileceği, eşitliğin de mahalli olabileceği pek aklımıza gelmiyor. Tüm hayatlarını ayrıcalıklılara bu kadar tehditkâr görünen karanlığın içinde geçirmiş olan pek çok şahsa, burada tartışılanlar malumun ilamı üzere görünecektir muhtemelen. Bilmeme hakkında öğrenecek ne çok şeyimiz var meğer. Belirsizlik üretken, hatta şanlı bile olabilir.

Burada değineceğim sonuncu ve en hayati yarılma, mevcut şartları kabullenip tabir edemediğimizde bireyler olarak bizler ortasında açılan yarıktır. Global ısınmanın ve ekosistemimiz üzerinde meydana getirdiği olumsuz tesirlerin açıkça gösterdiği üzere, yeni karanlık çağın varoluşumuzu sahiden ve direkt tehdit eden istikametleri olduğu malum. Toplumsal mutabakatlardaki çöküşlerin, bilimsel başarısızlıkların, ucu törpülenmiş beklenti ufkumuzun, kamusal ve özel paranoyanın süregiden tesirlerini de unutmayalım – her biri beraberinde ihtilaf ve şiddet getiriyor. Gelir ve kavrayış seviyesindeki eşitsizliklerin ölümcül sonuçları, öbür yandan, hiç de uzak olmayan bir vadede önümüzde duruyor. Bunların hepsi birbirine bağlıdır: Her biri düşünmeyişimizin, konuşmayışımızın sonuçlarıdır.

Yeni karanlık çağ üzerine yazmak, ağa bağlı bir umutla yoğrulmuş olsa dahi hiç beğenilen bir şey değil. Hiç söylememiş olmayı tercih edeceğimiz şeyler söylemeyi, hiç düşünmemiş olmayı dileyeceğimiz şeyler düşünmeyi gerektiriyor. Bunu yapmak insanı sıklıkla tuhaf bir boşluk hissiyle, bir çeşit ümitsizlikle baş başa bırakıyor. Başka taraftan, bunu yapmaktan imtina etmek de dünyayı olduğu üzere kabul etmekten imtina etmek, bir fantazinin içinde, izole bir dünyada yaşamaya devam etmek manasına geliyor. Dostlarımı, dürüst olabildiğimiz anlarda birbirimize söylediklerimizi ve bunların bizi nasıl korkuttuğunu düşünüyorum da: Günün gerektirdikleri ve bunlar karşısındaki savunmasız halimiz hakkında konuşmanın verdiği bir tıp utanç var, ancak bunun bizi düşünmekten alıkoymasına müsaade etmemeliyiz. Artık birbirimizi yüzüstü bırakmanın hiç sırası değil.

---

*Bu yazı, James Bridle’ın Yeni Karanlık Çağ: Teknoloji ve Geleceğin Sonu adlı kitabından seçilmiş bir kesimdir. Kemal Güleç’in çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.