Daltonlar, Redkitler, Boyun, Gündoğmuşlar, Anucurlar… Her biri İstanbul’un belirli kalabalık merkezlerindeki (Beyoğlu, Kağıthane, Bahçelievler) rant hengamesinden doğan “yeni nesil” çeteler. Kısa müddette sonları aşan tertipler haline geldiler, Yunanistan, İtalya ve Gürcistan üzere ülkelerin de gündemi oldular.
Bu tertiplerin yapısı Türkiye’nin hiç de yabancı olmadığı organize hata geçmişinden biraz farklı: Büyük ölçüde üyelerini ve bileşimlerini Z jenerasyonundan, yüklü olarak 16-25 ortası gençlerden oluşturuyorlar, klâsik mafya örgütlenmesinden farklı özellikler taşıyorlar, kendi raconlarını yaratıyorlar, denetimsiz şiddet kullanımına dayalı yeni bir hiyerarşik sistem kuruyorlar.
Şimdi “Nasıl oldu da bu çeteler gençler ortasında bu kadar süratle popülerlik kazandı?” sorusuna karşılık aranıyor. Elbette büyük soruların büyük karşılıkları olur. Lakin bu, çete kültürünün üretildiği, etkileşim halinde olduğu alanlara dair kimi çıkarımlar yapmayı engellemiyor. Tahminen bu kültürel beslenme kanallarından sivrilenleri birkaç başlıkta sıralayabiliriz.
Rap müzik, mafya dizileri, tribün kültürü
Yeni kuşak çetelerin en değerli etkileşim kanallarından biri rap müzik. Rap müzik çetelerin en fazla yararlandığı kültürel üretim alanlarından biri. Bilhassa “drill” ve “gangsta rap” üzere rap müziğin alt cinslerinden müzisyenlerin müzikleri (Türkiye’de Heijan, Organize, Keskin, Cashflow vb.) yeni jenerasyon çetelerin dokunuşuyla önemli bir propaganda materyali olarak kullanılıyor. Örneğin, “Daltonlar şehirde” ve “Barış isteyen boyun eğecek” üzere mottolar sipariş rap müzikleriyle yaygınlaştırılıyor.
Rap müziğin klâsik kodlarından biraz uzakta, yeni jenerasyon rap müziği sokak ömrünü bir tıp sınıf atlama hiyerarşisinin momenti olarak pazarlıyor, kolay yoldan para kazanma isteklerini ve lümpen hayat kültürünü kışkırtan bir rol üstleniyor. Bilhassa getto anlatısını ve hata cihanını müziklerine taşıyan müzisyenler kısa müddette yüksek dinlenmelere ulaşıyor. Getto anlatısı kimi vakit yoksulluk ve sınıf eşitsizliği çözümlemelerine, “adaletsiz dünyaya” itiraz motiflerine dayansa da çıkış yolu büyük ölçüde kolay para, köşe dönmecilik, lüks hayat dilekleri üzerine tekrarlarla kuruluyor. Müzikler neredeyse tek merkezden çıkmış üzere mahalle, adaletsizlik, cürüm, güç gösterisi ve zenginlik şemasını takip ediyor.
İkinci beslenme kanalı kabahat ve mafya dizileri. Türkiye’de hata ve mafya dizileri televizyonun tarihi kadar eski olsa da son devirde fakir mahallelerin “abiliğinden” çete liderliğine yükselen figürleri husus alan Sıfır Bir üzere üretimler en fazla kullanılan kültürel referans haline geldi. Kurtlar Vadisi, Çukur üzere racon repertuvarı varlıklı dizilerin seçilmiş replikleri de bu kainata dahil oluyor. Lakin müzik ve dizilerin bu çete olgusunun kültürel temsilinden fazla bir fonksiyonu olduğunu argüman etmek güç. Zira argüman edilenin boyutlarını aşan bir tablo var ortada.
Örneğin Sıfır Bir, birebir vakitte sol romantizm ve eski moda eşkıyalığın da bir temsili. Hırsızlık, silah ticareti üzere işlerle uğraşan çete bir yandan da uyuşturucu ticaretine, fuhuşa karşı bir ahlaki-politik duruş geliştiriyor. Yani çetenin özellikleri büyük oranda bir ahlaki karakterle inşa ediliyor. Lakin Daltonlar, Boyun üzere çetelerde bu çeşitten “ahlaki” bariyerler görmüyoruz. Uyuşturucu, kiralık katillik, silah kaçakçılığı, haraç, tefecilik üzere motiflerle asabiyesi şekillenen bu çetelerde somut bir “özellik” çıkmıyor karşımıza, ihaleyi kim açıyorsa onun taşeronu olmaya hazır ve nazır bir “sınırsızlıkla” hareket ediyorlar.
Sıfır Bir’in senaryosuna sabitlenmiş çeteciliğin vefatla yazgılı olduğu fikri, bu çetelerde sadece telaffuz boyutunda karşılık buluyor. Bir tarih yazımının, bir kalkışmanın kahramanları olarak pazarlanıyorlar. Ya da Kurtlar Vadisi’nin “racon” dünyasının tabir yerindeyse kaynak kitabıdır. Lakin bu çetelerde rastgele bir üniversal racon kelam konusu değildir. Bayanlar, çocuklu meskenler, aile fertleri, her biri gayedir. Borç-alacaklı münasebetleri “vaziyete” nazaran yine yazılır, geçerli hiçbir racon yoktur. Daha doğrusu tüm raconlar tekrar yazılmaya açıktır.
Üçüncü bir etkileşim alanı ise futbol ve tribün kültürü. Örneğin, Barış Boyun yükselişinin simge hareketlerinden biri Kasımpaşa tribün lideri Ustahüseyin’in öldürülmesiydi. Yine GFB başkanı Sefa Kalya’nın vefatından sonra GFB liderliği için başlayan rekabet ve mevcut GFB başkanlarına yönelik silahlı taarruzlarla bir kaosun ortasında kalmıştı Fenerbahçe tribünleri. Lakin bu alaka ağı yeni kuşak çete-mafya gerçekliğinin futbolla şekillendiğini göstermiyor. Bilakis, futbolun manasını yitirdiğini, futboldan ya da tutulan gruptan fazla odak noktasının “tribün” olduğunu, tribünlerin güç ve rant arbedesinde bir çeşit statü kazanma isteğinin pragmatik bir ögesi olduğunu görüyoruz. Örneğin, yıllar evvel Aziz Yıldırım, Sefa Kalya’nın aslında Beşiktaşlı olduğunu argüman etmişti. Ya da Redkitler lideri Ferhat Mardin Yenibosna’da girdiği bölge savaşında bir kaldıraç noktası olarak Fenerbahçe tribünlerine davet edilmişti. Yani olayın futboldan fazla tribünlerden edinilen şöhret ve prestijle daha çok ilgisi var.
Alt kültürlerin karma bileşimi: TikTok estetiği
Tüm bu alt kültürlerin bileşik bir desende “hap” boyutlar kazandığı mecra, en değerli propaganda makinesi de TikTok. Hata ve mafya dizilerinden kısa kesitler ve rap müzikten yapılan mix’lerle kolay üretilebilir, süratli tüketilebilir ve tesirli TikTok görüntüleri yeni bir “suç estetiği” yaratıyor, milyonlarca izlenmeye ulaşıyor. Klasik mafyalardan farklı olarak günlük hayat pratiklerindeki açıklık da bu mecralara yansıyor. Sırada kimin olduğu, kimlerden intikam alındığı süratlice dolanıma sokuluyor. Güçlü bir propaganda aygıtının da kesimi olan bu gizlilik-karşıtlığı ile fiyakalı kıyafetler, lüks otomobiller, villalar, kıymetli silahlar vb. her türlü dilek objesi kaygısızca paylaşılıyor.
Ancak sokakta olduğu üzere burada da büyük bir “özelliksizlik” hükümran. Kullanılan müzikler, sahneler rastgele bir politik yahut ahlaki süzgeçle değil girişilen yolun sahiciliğini gösterme kapasitesine nazaran seçiliyor. Hasebiyle Küme Munzur’un “İsyan Ateşi” müziğini da Kurtlar Vadisi’nden devlet adamlığına atıf yapan bir raconu da Sıfır Bir’den çağdaş eşkıyalığa göz kırpan bir çıkışı da tıpkı TikTok hesabının tanınan görüntüleri ortasında görmek mümkün. Kırmızı çizgi yok, kutsal yok, politik-ideolojik netlik yok… Bunlar sırf yaratılan TikTok estetiğinin değil yeni çete kültürünün de alametifarikaları.
“Para değil, parasızlık bozar oğlum”
Necmi Erdoğan, Yoksulluk Halleri kitabında yoksulluğu sırf maddi eksiklik değil, birebir vakitte toplumsal dışlanma ve aşağılanmayla ilişkilendirir. Fakir ya da “gariban”, maddi yetersizliği değil, ahlaki ve toplumsal düşüklüğü de tabir eder. İnsan olarak kıymetsizleşme, çaresizlik, kendi yazgısına bırakılma… Toplumsal nizamın marjinalize ettiği, sistemin daima güçsüzleştirdiği, alt sınıflara adeta sabitlenmiş büyük kalabalıklar… Her türlü radikalizmin, kabahatin, agresyonun çıkışına, hasebiyle yeni çetelere ve yarattıkları kültüre dair söylenecek her kelam, bu kalkış noktasına dayanmalıdır.
Bu kültürel alanların her biri temel nedenlerle kıyaslanamayacak tesirlere sahip aşikâr sonuçlardan ibaret. Bahsi geçen çetelerin pek birden fazla toplumun en alt kümelerinden, fakir mahallelerinden çıkıyorlar. Münasebetiyle her biri içinden çıktığı kalabalığı, onların çıkmazlarını, çaresizliklerini, hislerini tanıyor. Yani aslında zirveden tırnağa bir cürüm sistemi olan mafya olgusu, toplumun en güçsüzlerinin ruh dünyasından besleniyor.
Kültürel üretim alanlarında görülen sokak ve gangsterlik hayatı “üretilmiş” değil “temsil edilen” ilgiler ağından ibaret. Yaşadığı hayatla manalı bağlar kurma kapasitesi zayıflatılmış mahalle gençliğinin içine hapsolduğu girdap, bu alaka ağının güçlenmesinin yerini oluşturuyor. Kültürel tüketim alanlarının bu yerle bağını kurmayan her türlü yorum, “özendirme” merkezli her yaklaşım, bir yandan devlet-sermaye eliyle yapılandırılan bu cenderenin temel faillerini de gizlemeye hizmet ediyor.
*Bu yazının birinci versiyonu Evrensel‘de yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
