Yırtmak: Şahsî ihtiraslarımız ve yoldaşlık üzerine

“Kişisel olan politiktir” cümlesi elbet 1960’lardan bugüne sol siyasette gittikçe daha yaygın biçimde kabul gören önermelerden biri. Lakin bu cümlenin geçerliliği “politik” sözünden ne anladığımıza nazaran değişiyor. Bu önermeyle işaret edilen, ferdî alanda meydana gelen her şeyin politik bir çerçeveden ele alınabileceği, bunların da politik süreçlerle inşa edilen toplumsal yapının uzantıları olduğu. Buna itiraz etmek mümkün değil, ama siyasetin manasının bu halde genişletilmesi, siyasi faaliyetin sembolik alana hapsedilip etkisizleştirilmesiyle de kol kola gidiyor. Politikayı farklı dünya tahayyüllerinin karşı karşıya getirilmesi, kolektif bir gücün ortaya konması, toplumsal çatışmanın belirli kümeler tarafından yükseltilmesi, bastırılması ya da yönetilmesi olarak görüyorsak çok daha az sayıda şeyi “politik” olarak nitelendirebiliriz. Bu yazıda, politik sözünün bu ikinci ve dar manasından yola çıkarak “ikbal” kavramı etrafında ferdî olanın politik olanı nasıl koşulladığına dair düşünmeye çalışacağım.

Öncelikle ikballe ne kast ettiğimden başlayayım. Sözün kelamlık manası “yüksek bir makama, duruma erişmek” fakat akla birinci gelen karşılığı için basitçe “sınıf atlamak” denebilir. Ya da kaba tabiriyle yırtmak. Toplumsal katmanlar ortasında dikey bir hareketi anlatan bu kavram kapitalizmin ürettiği temel yanılsamanın da ismidir tıpkı vakitte. Sermaye tertibi kendisini bireylere geniş bir imkanlar dünyası olarak sunar. Gereğince çalışan, talihi da bir nebze yaver giden herkesin varlıklı olma potansiyeli vardır. Büyük sıçramalar yaşamak için şayet hazine bulamadıysanız piyangodan servet kazanabilir, bitcoin vurgunu yapabilir, yeteneğinize nazaran influencer, topçu ya da rapçi olabilirsiniz. Kapitalist istek sistemi iki yüz yıldır sıfırdan geldiğini ve yükselişin yolunu şahsen açtığını tez eden girişimcilerin sebat ve çalışkanlık anlatıları aracılığıyla inşa ediliyor. TED konuşmaları üzere ikbal gösterileri ise bugünün umutsuz kaybedenleri için birer ilham kaynağı.

Ben ikbalin bu kolay tarifini sözün taşıdığı potansiyele yaslanarak biraz genişletmek istiyorum. İkbal sözü kökü prestijiyle “kabul” manasını da içinde barındırıyor. Sınıf katmanları içinde yükselme birebir vakitte toplumsal kabul görme, beğenilme, takdir edilme, ilgi çekme üzere kapasiteleri de peşinden sürükler. Temsil düzeneğinden kovulmuş, görünmezleştirilmiş, hor görülmüş, kaba ve iğrenç addedilmiş olanın hem maddi imkanlar açısından yükselmesi hem de toplumun öbür üyeleri nazarında arzulanan birine dönüşmesidir ikbal. Bu açıdan arzulandığı kadar istek da üreten bir pozisyondur. Burada sorulması gereken soru ise kapitalizmin temel güdülerinden biri olan ikbal arayışının bireylerde nasıl inşa olduğu ve gündelik hayatın içinde hangi kılıklara bürünerek varlığını sürdürdüğüdür.

Sınıf kavramının Marksist manasına, bir durumu değil bir bağlantıyı tanımladığı fikrine sadık kalırsak kapitalizmde sınıflar ortası geçişten daha sık rastladığımız olgu sınıf içi katmanlar ortasındaki geçiştir. Personel sınıfından gelen bir bireyin bir sermayedara dönüşmesi lakin çok spesifik tarihî şartlarda mümkün olabilirken bir personel çocuğunun ustabaşı, mühendis, doktor, yazar, editör, akademisyen olması, yani fiyat biçimine, işbölümüne ve toplumsal statüye dayalı sınıf içi katmanlar ortasında hareket etmesi daha alışıldık bir durumdur. Birebir formda bir personelin sendika aristokrasisi içinde yükselmesi de bir çeşit ikbal kapısı olarak görülebilir.

Sınıf içi katmanlarda yükselme ya da sermayedar olmadan zenginleşmeye imkan veren küçük burjuvalık formlarına geçme süreçleri sanatın da sıkça ele aldığı mevzulardan biri. İki yıl evvel Nobel mükafatı alan Annie Ernaux ile popülerliği her geçen yıl artan Edouard Louis “sınıftan üst hakikat kaçış” temasını kendi hayatları üzerinden ele alan en göz önündeki isimler olabilir. Her ne kadar yapıtlarında içine doğdukları sınıfın hayaletlerinin peşlerini bırakmayacağını anlatsalar da elde ettikleri ticari ve kurumsal muvaffakiyetler taşra yoksulluğundan çıkıp gelen insanların da dünya genelinde tanınan müelliflere dönüşüp değerli mükafatlar alabileceğine dair anlatıyı desteklemekten kaçamıyor. Başka taraftan tanınan kültüre bakarsak şayet, vaktinde arabeskin temel problemlerinden biri olan ikbal arayışının[i] rap müziğin bugünkü en büyük, hatta neredeyse tek besbelli ortak sıkıntısı olduğunu söylemek mümkün. Günümüzde muvaffakiyet düzenekleri epeyce değişmiş olsa da “topçuluk” ve “popçuluk” da uzun yıllar bu üst sıçramanın mecralarından biri olarak görüldü. Fakirlerin çok azına “yırtma” fırsatı tanıyan bu üzere alanlar kapitalist istek sisteminin, hatta sisteme dair ağır bir dilek üretiminin de epeyce kullanışlı araçları.

Buralarda harlanan ikbal isteğinin altında ise “sınıf hasedi” diyebileceğimiz bir düzenek yatıyor. Eskiler buna işaret etmek için “biri yer biri bakar, kıyamet ondan kopar” demiş ama kıyametin kopmasını geçtim, birinin yiyip öteki herkesin onu izlediği bu sistem olduğu üzere devam ediyor. Bu hareketsizliğin gerisindeki içselleştirilmiş çaresizliği Orhan Kemal “Çikolata” hikayesinde epeyce güçlü bir biçimde anlatır. Fakir bir kız çocuğu, kendisinden bir nebze daha az fakir iki kardeşin yediği çikolatanın kağıdını onlar gittikten sonra yerden alır ve kendini kaybedercesine yalar. Bu ülkedeki “fark yaralarının” kayda düşülen en etkileyici örneklerinden biridir bu. İşte o yaralardan, o yaralarda biriken ukdelerden bir yırtma eforu üreyip durur.

İkbalin öbür yüzü olan toplumsal kabul ise Orhan Kemal’in hikayesinin satırları ortasında saklıdır. Yoğurtçunun kızı, fakirin da fakiri olan o zavallı çocuk pistir, kimse onun yanında durmak istemez, kimse ona bakmaz. Nasıl oluyorsa hem iğrenç hem de görünmezdir. Çikolata yemek kadar, hatta tahminen ondan da uygunu görülmek, sevilmek, güzele gitmek, kabul görmek, alkışlanmaktır. İkbalin manevi tatmine yaslanan bu yüzü en az oburu kadar, hatta ondan daha çok toplumsal alandaki varoluşumuzu belirler. Objektif olarak sınıf atlayamıyorsak dahi toplumsal kabul görerek kendimizi katmanlar içinde yükselmiş hissedebiliriz.

Şüphesiz ki bugünün toplumsal kabul araçlarını öngören en âlâ tarihî sözlerden biri, Andy Warhol’a atfedilen “herkes bir gün on beş dakikalığına ünlü olacak” kelamıdır. Toplumsal medya bu kelamı bedene getiren bir düzeneğe sahip. Beğenilme ve kabul görme dileğinin en dolaylı yollardan lakin yeniden de epey görünür biçimde tabir edildiği bir sanal kamusal alandan bahsediyoruz. Popülerliğin anonimlikle kol kola gittiği, bizden esirgendiğini düşündüğümüz sevgi ve ilgiyi elde etmek için olmadığımız biri üzere davranabildiğimiz, profilimizdeki fotoğraflarla kendimizin farklı farklı versiyonlarını sergilediğimiz, öykülerle anlık toplumsal temas muhtaçlığımızı giderdiğimiz ve ortada talihin de yardımıyla elimizden çıkan tanınan paylaşımlarla şöhretin o tatlı meyvesini dişlediğimiz bir mecralar bütünü. Gerçek manada sınıf atlayamasak da 15 dakikalığına işveren çocukları üzere şen olabildiğimiz ya da tanımadığımız insanlara sesimizi duyurabildiğimiz, onlardan gelen etkileşimle tatmin olduğumuz bir imkanlar dünyası.

Bu mecralarda harlanan ikbal isteği, özünde sınıfları ya da sınıf içi katmanları düzleştirmeyi değil, birinden başkasına geçmeyi amaç aldığı için, nihayetinde bu katmanları ya da sınıfları yine üretmeye hizmet ediyor. Bu ister kendisi için daha uygun şartlara sahip bir hayat istemek olsun, ister bir tıp popülerlik, toplumsal kabul ya da ilgi gereksinimi, ikbal arayışı politik aksiliğin ortadan kaldırılması talebine çıkmaz. Sonucunda politik telaffuz açısından nerede durursak duralım içimizdeki ukde boşluklarını bu tertibin bize fırlattığı yemlerle doldurmaktan öteye gidemeyiz.[ii] Bunun da ötesinde, değişmeyen objektif şartlarımızın yarattığı duygusal boşlukta büyüyen görünür olma, takdir edilme, kabul görme sevdasının ilgi arsızlığına dönüşmesi ise an problemidir.

Liberal ideoloji bu isteklerin özsel olduğu savına yaslanır. İnsan, ferdî ikbalini her şeyin üstünde tutmaya yazgılı bir mahlukattır. Herkes kendi şahsi mutluluğunun, bağlarının, hazzının ve imkanlarının peşindedir. Bu sebeple gerçek manada bir özgecilik, bırakın insanların oburlarının çıkarını önde tutmayı, onları kendi istekleriyle eşit görmesi bile mümkün değildir. Bu sebeple mutlak eşitliği hedefleyen komünizm imkansız bir hayaldir. İnsan eşit olarak yaşamak ve paylaşmak için yaratılmamıştır.

Fakat biliyoruz ki bu düşünme biçiminin kendisi ideolojiktir. İnsanlık tarihi bunu yanlışlayacak örneklerle dolu. İnsanın sabit, içinde var olduğu toplumsallıktan azade bir özü, tabiatı yok. Lakin bu toplumsallığın, yani kapitalist bireyci varoluş ve bağlantı biçimlerinin sızdığı alanları küçümsemeliyiz. Kendi ikbali için açık seçik biçimde uğraşanları, teşebbüsçü üslupta davrananları yargılamak kolay ancak ikbal isteğinin sızdığı daha görünmez alanlara, küçük hesaplara, bizi kolaylıkla peşinden sürükleyen gündelik tatmin arayışına karşı da uyanık olmak gerekiyor. Adorno’nun artık neredeyse bir latife üzere algılanan keyif ve cümbüş düşmanlığı içinde çok kritik bir hakikat zerresi taşıyor.

Çünkü içinde yaşadığımız metalar kozmosu birey olarak yükselme, paha görme, bize reva görülen bahtı yırtma dileğimizi habire körükleyen bir makine. Tekil canlılar olarak sahip olduğumuz hayatta kalma güdüsünü, güç istencine, onu da ikbal dileğine dönüştüren bir şeyleşme nizamının içinde inşa oluyor benliğimiz. Bunu yıkıp tekrar kuracak bir toplumsallığın mümkün olduğuna inansak bile gündelik hayatımızda bundan kaçabilmemiz çoğunlukla mümkün olmuyor.

Popüler kültürün anaakımını, toplumsal medya içeriklerini ve rap müziğin anlatılarını neredeyse bütünüyle ele geçirmiş olan “yırtma” sevdasından, sanal kamusal yerde ilgi çekme isteğine kadar farklı biçimlerde ortaya çıkan şahsî ikbal arayışı birçok alanda üretme ve iş yapma motivasyonumuzu belirliyor. Parmak sallamak üzere anlaşılmasın, bu satırların muharriri da bu istek iktisadının çekim gücünden azade değil, kimsenin o denli bir ahlaki üstünlüğe sahip olma imkanı yok. Zira bütün bu ideolojik tutulma aslında herkes için daha güzel bir hayat, bütünüyle daha güzel bir dünya isteğinin dağıtılıp parçalanması ve ehlileştirilmesi yoluyla gerçekleşiyor. Buna karşı gayret ise fakat politik temelde verilebilir, ahlaki temelde değil.

Peki, bu stil bir politik çabanın sistemi ne olabilir? Kapitalizmin kılcallarımıza kadar yayılmış ideolojisi ve oradan beslenen ikbal dileği ferdi politik şuurumuzla, şahsi irademizle karşısında durabileceğimiz bir şey değil. Kesimi olduğumuz toplumsal ilgiler tarafından daima tekrar üretilen ve doğallaştırılan bir eğilimden bahsediyoruz. Lakin kolektif bir gayret bunu dengeleyip etkisizleştirebilir. Bireylerin, toplumsal bağlar içinde yer alan tekil bireyler olarak bu dilek mekaniğine kapılması neredeyse kaçınılmaz. Ancak bunun karşısında kolay bir yol var: bizim kendimizde göremediğimiz eğilimleri bir diğeri bizde tespit edebilir. Tam da bu sebeple yoldaşlığın kritik fonksiyonlarından biri bu şekil savrulmaları engellemek için birbirini kıyasıya eleştirmek ve gelecek tenkide açık olmaktır.

“Yoldaş” sözü Türkçenin güçlü icatlarından biri zira anlattığı durumu öbür lisanlardaki karşılıklarından daha yanlışsız biçimde tanımlıyor. İki insan ortasındaki paydaşlığı topluluk ya da parti aidiyetiyle değil yolla, o yolu belirleyen iki şeyle, maksat ve sistemle kuruyor. Jodi Dean şahıslar ortasında inşa edilen bu hukuku Yoldaş kitabında şöyle tanımlıyor: “Yoldaşlarımız olduğunda, her şey olma, her şeyi bilip kendi başımıza yapma zorunluluğundan kurtuluruz; bir çizgiye, programa, bir misyonlar ve maksatlar setine sahip daha büyük bir kolektif kelam bahsidir artık. Tekrar, o ânın infialine kapılıp tenkit ve yorumlamalara girişme dürtüsüden (ki iletişimsel kapitalizm bize bunu empoze eder) kurtuluruz. Son olarak, inançla çalışmanın getirdiği pratik optimistlik sayesinde, kendini olgunluk olarak pazarlayan kinizmden de kurtuluruz. Disiplinin sağladığı takviye bize yanlışlar yapma, öğrenme ve olgunlaşma özgürlüğü verir. Kusur yaptığımızda -ki hepimiz yaparız- yoldaşlarımız bizi durdurup yaralarımızı sarmak, hakikat yola sokmak üzere orada olacaktır. Bu yolda bir başımıza bırakılmayız.”[iii]

Tam olarak bu sebeple yoldaşlar birbirine şunu hatırlatmakla yükümlüdürler: Kederimiz kendi şahsi yazgılarımızın kabuğunu yırtmak değildir. Yırtılacak bir şey varsa o, bizi olduğumuz yere mıhlayan ortak yazgımızdır, bu sistemin kitabıdır.

*Bu yazının birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.

[i] Nurdan Gürbilek’in “Ben de isterem” isimli makalesi 1980’lerdeki neoliberal dönüşümle birlikte arabesk müzik literatüründeki baskın anlatının ebedi garibanlık telaffuzundan (“batsın bu dünya”) ikbalini talep eden kapitalist özneliğe geçiş sürecini anlatır.
[ii] Demet Dinler, İşçinin Varlık Problemi kitabında ikbal isteğinin eşitsizliği nasıl tekrar ürettiğine dair 19 yaşındaki bir geri dönüşüm emekçisi ile bir personel lideri ortasında geçen çarpıcı bir diyaloğu aktarır: “İbrahim yüksek binalardan birine bakarak, o sabah o binanın al­tındaki çöplerden kağıt toplarken onuncu kattan bir bayanın ona bağırdığını anlatıyor: Onuncu kattaki bayanın penceresini açıp bana o denli bağırmaya ne hakkı var? Ne yapmamız lazım? Hem neden ben onun yerinde olamıyorum? Sorun nerede? […] İbrahim’in masasında oturan işçi lideri yanıtlıyor: Sorun sensin. Bayan değil. Ben miyim? diye şaşırıyor İbrahim, O vakit ne yapayım yani? Kendi kendimi mi yok edeyim? Hareketin örgütleyicisi başını sallıyor: Evet evvel kendini yok etmelisin. Bundan evvel yapılmış sayısız konuşmanın son nok­tası olarak görülebilecek bu yalın diyalogda genç personel için çok önem­li bir ders gizli: Onuncu kata hasret duyarak aslında var olan top­lumsal münasebetleri tekrar üretmiş oluyor; zira önerisi var olan durumları değiştirmekten öteye gidemiyor. Kapitalist toplumdaki normları alttan alta kabul ediyor. Onuncu katın varlığındansa kadı­na kızıyor; toplumsal pozisyonlardansa bu durumları işgal edenlere öfkeleniyor. Dahası var. Şayet İbrahim var olan toplumsal ilişki­leri yine üretiyorsa, o halde bu tekrar üreten özneyi, yani kendisini yok etmeli.” s.22, Metis Yayınları, 2014.
[iii] Jodi Dean, Yoldaş, s. 146, çev: Ali Karatay, Minotor Kitap, 2021.