Türkiye ile Suriye’yi etkileyen yıkıcı sarsıntılarda hayatını kaybedenlerin sayısı 39 bini aştı. On binlerce insan hâlâ kayıp, toplumsal medya ise kumdan kaleler üzere yıkılan ve sakinlerini enkaz altında bırakan yeni inşa edilmiş apartman bloklarının örnekleriyle dolup taşıyor. Bu binaların birçok “son sarsıntı yönetmeliğine uygun” lüks konutlar olarak satılmıştı.
Yıkımdan sorumlu müteahhitlerden kimileri Türkiye’den kaçmaya çalıştı. Güvenlik kurallarının ihlal edildiği teziyle 130’dan fazla kişi hakkında yakalama buyruğu çıkarıldı, çok sayıda inşaat şirketinin sahibi de tutuklandı. Adalet Bakanı Bekir Bozdağ, “kusuru olan herkesten hesap sorulacağı” kelamını verdi.
Ancak bu cinsten açgözlülük ve vurgunculuk münferit bir cürüm değildir. Yıkılan konut blokları, devletin verdiği inşaat müsaadeleri ve ruhsatları olmadan, kelamda bağımsız yapı denetçileri projeleri onaylamadan ve inşaat materyallerinin kalite denetimini yapan laboratuvarlar gerekli raporları vermeden inşa edilemezdi. Hükümetin inşaat ve emlak mevzuatında yaptığı, yıkıcı ve doyumsuz inşaat dalının çok büyümesini kolaylaştıran değişiklikler olmasaydı bu inşaatlar başlayamazdı.
Türkiye’deki yıkıcı zelzeleler yolsuzluğa bulaşmış, liyakatsiz hükümeti birinci kere ifşa etmiyor. AKP 20 yıldan fazla müddettir iktidarda. Hilekarlığıyla nam salmış inşaat dalıyla gayret etmek, sorumsuz müteahhitleri dizginlemek ve zelzele riski taşıyan ülkede tüm vatandaşlara inançlı ve sağlam konutlar temin etmek için vakti ve imkanı vardı. Lakin bunu yapmamayı tercih etti.
Aksine, toplumsal ve çevresel maliyetlerine aldırmaksızın, ekonomik büyümenin ana taşıyıcısı olarak devasa altyapı ve inşaat projelerine odaklandı. Hükümet, 2004’ten itibaren inşaat, emlak, mahallî idare ve konut finansmanı alanlarında kıymetli yasal ve kurumsal değişiklikler gerçekleştirdi. Bu değişiklikler ortasında büyükşehir ve ilçe belediyelerinin kentsel dönüşüm projelerini hayata geçirebilmesi, özel şirketlerle paydaşlıklar kurabilmesi, kamuya ilişkin yerleri ve varlıkları özel müteahhitlere satabilmesi üzere kapsamlı yetkiler de bulunuyordu.
Sonuç olarak, on binlerce insan (çoğunlukla ötekileştirilmiş olanlar yahut yoksullar) meskenlerinden tahliye edildi. Topluluklar ve dayanışma ağları, lüks konutlara ve yüksek kârlı gayrimenkullere yer açmak için yok edildi. Kentsel dönüşüm, konutları sarsıntılara ve öteki afetlere karşı dirençli hâle getirmeye pek yaramadı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2018’de yayımlanan istatistiklere nazaran, Türkiye’deki binaların yarısından fazlası (yaklaşık 13 milyon bina) inşaat ve güvenlik yönetmeliklerini ihlal ediyor. Mahallî siyasetçiler ve uzmanlar yıllardır kentlerin ve kasabaların şiddetli sarsıntılara dayanamayacağı konusunda ikazlarda bulunuyorlardı, lakin dikkate alınmadılar.
Bununla da kalmadı. Devlet yetkilileri sınırsız imar ve inşaatı teşvik edip usulsüzlüklere göz yumarken, bağımsız uzman kontrolünü de ziyadesiyle zayıflattı. Meslek odaları, inşaat kusurlarını ortaya çıkardıkları, sıkıntılı ya da tehlikeli projelere karşı dava açtıkları için oyunbozan, vatan haini, hatta terörist ilan edilerek itibarsızlaştırıldı. 2011 ve 2013 yıllarında çıkarılan maddelerle (sonuncusu meslek odası başkanlarının Seyahat protestolarına karışmasının intikamıydı) inşaat mühendisleri, mimarlar ve kent plancılarının meslek odaları inşaat projelerinin onaylanması ve denetlenmesi sürecinden menedildi. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği’nin (TMMOB) önde gelen üyelerinden, AKP hükümetini uzun müddettir eleştiren mimar Mücella Yapan, avukat Can Atalay ve kent plancısı Tayfun Kahraman düzmece komplo suçlamalarıyla mahpusa atıldı.
Hükümet, inançlı ve yasal inşaat yapma sorumluluğunu artık özgür piyasa güçlerine bırakmıştı. Yapı kontrolleri özelleştirildi, uzmanlık yerine kâra öncelik verildi. Vicdan azabı çekmeyen müteahhitler ve üç kuruşa çalışmaya razı olan mühendisler, kontrolleri formaliteden öteye götürmüyordu. Daima kestirme yollara başvurulması, kaçak ve zayıf binaların artmasına yol açtı. Bu, nihayetinde tabana vuracak ölümcül bir yarıştı: Uzun müddettir işsiz olan mühendisler ve mimarlar, üniversite diplomalarını en yüksek teklifi verenlere, ekseriyetle de bürokrasiyi aşmak ve inşaat projelerini uzman görüşü “engeli” olmadan ucuza tamamlamak isteyen taşeronlara kiralamaya başladılar.
Mevcut binalar da imar aflarından yararlanmıştı. Birinci sefer 1984’te kayıtdışı konutların çabucak hepsine uygulanan ve hükümetin vatandaşlarına “hediyesi” olarak sunulan imar afları, yasadışı biçimde inşa edilen yahut değiştirilen tüm yapılara (hükümete ödenen fiyat karşılığında) gerekli müsaadeleri sağladı. Bu afların sonuncusu 2018’deki genel seçimlerden evvel çıkarıldı. AKP tarafından “cumhuriyet tarihinin en büyük imar affı” olarak lanse edilen uygulama, yaklaşık 7,4 milyon yapıyı kapsıyordu ve 24,19 milyar TL (o periyotta yaklaşık 4,2 milyar dolar) devlet geliri elde edilmesini sağladı. Etraf ve Şehircilik Bakanlığı’na bakılırsa, bu para binaların sarsıntıya sağlam hâle getirilmesi için kullanılacaktı.
Hükümet dar gelirli mesken sahiplerinin belediyeler aracılığıyla yapı kayıt evrakı almaları ve kamu hizmetlerine erişmeleri için yasal bir yol sağladığını savunuyor, lakin maddeyi eleştirenler bu afların inançsız ve sistemsiz konut üretimini teşvik ettiğini söylüyordu. İmar afları, tek katlı bir gecekondu ile 18 katlı lüks bir site ortasında ayrım gözetmiyordu.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi üst seviye yetkililerinden kent plancısı Buğra Gökçe’nin açıkladığı bilançoya nazaran, geçen hafta meydana gelen sarsıntılardan etkilenen bölgede 294 bin kadar binaya imar affı getirilmişti. Zelzelelerin meydana geldiği 6 Şubat’ta ise bir öteki imar affı yasa tasarısı meclis onayını bekliyordu.
Ölümlere neden olan binalardan kaçının af kapsamına alındığı şimdi aşikâr değil. Kurtarma grupları hâlâ enkaz altında hayatta kalanları ararken, ispat toplama faaliyeti de başlamış durumda. Uzmanlar, zelzelelerin akabinde bağımsız hukuk komitelerinin yıkılan binalardan beton, kiriş ve çelik takviye çubukları örnekleri toplamasının, belediyelerden binaların müsaade ve ruhsat dokümanlarının yanı sıra taşeronların mevcut güvenlik standartlarına ve yönetmeliklerine uyup uyduğuna dair delil talep etmesinin mecburî olduğunu hatırlatıyor. Sarsıntı bölgesine gönderilen avukatlar da meslektaşlarını ve kamuoyunu bu delilleri ortadan kaldırmaya yönelik teşebbüslere karşı uyarıyor.
Felaketin tüm sorumlularından hesap sorulacaksa evvel bu yolsuzluk, nepotizm ve açgözlülük ağının çözülmesi gerekiyor.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Constanze Letsch’in The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
