Yuval Noah Harari’nin popülist bilimi neden tehlikeli?

Dünyaca ünlü Sapiens: İnsan Cinsinin Kısa Bir Tarihi’nin müellifi Yuval Noah Harari’nin görüntülerini izlerseniz, insanların ona akıllara ziyan sorular sorduğunu görebilirsiniz.

• “The Agenda with Steve Paikin” programında Kanadalı gazeteci Steve Paikin: “Sizce bundan yüz yıl sonra memnun olup olmamayı hâlâ umursayacak mıyız?”
• Antwerp Üniversitesi’nden bir dilbilim öğrencisi: “Çalıştığım alanın hâlâ geçerliliği var mı, bir de geleceğe nasıl hazırlanabilirim?”
• TED Dialogues sohbet serisinin Harari’yi konuk alan “Nationalism vs. globalism: the new political divide” [Milliyetçiliğe karşı globalleşme: Günümüzün politik ayrımı] etkinliğindeki bir seyirci: “Sapiens’in sonunda kendimize ‘Neyi istemek istiyoruz?’[i] sorusunu yöneltmemiz gerektiğini söylemiştiniz. Sizce neyi istemeyi istemeliyiz?”
• India Today Conclave aktifliğinin moderatörü: “Vipassana meditasyon tekniğini uyguluyorsunuz. Bu teknik kudrete erişmenizi sağlıyor mu? Kudrete bu türlü mi erişiliyor?”

Bu etkileşimlerin hepsinde Harari tatlı lisanlı, hatta utangaç. Vakit zaman babacan bir üslupla ilahi güçlere sahip olmadığını söylüyor, akabinde da soruyu o denli bir yanıtlıyor ki tahminen de vardır dedirtiyor. Paikin’e verdiği karşılıkta yüz yıl sonra insanlığın ortadan kaybolmasının, dünyanın siborglar ve yapay zekâyla dolmasının son derece mümkün olduğundan, bu çeşit varlıkların nasıl duygusal ve zihinsel hayatlara sahip olacağını kestirmenin zorluğundan dem vuruyor. 2040’ın piyasasının ziyadesiyle değişken olacağını belirterek üniversite öğrencisine farklı alanlara yönelmesini telkin ediyor. TED konuşmasında “Gerçeği bilmeyi istemeyi istemeliyiz,” diyor. India Today Conclave etkinliğinde ise sorunun absürtlüğünü fark ettiğine dair en ufak bir emare göstermeksizin Vipassana tekniğini uyguladığını, zira gerçeği daha âlâ görmek istediğini söylüyor. Birkaç dakika sonra da bu kelamlarını şöyle açıyor: “Eğer 10 saniyeliğine kendi nefesimin gerçekliğini bile gözlemleyemiyorsam, jeopolitik sistemlerimizin gerçekliğini nasıl gözlemleyebilirim ki?”

Bunlar sizi endişelendirmeye yetmediyse, şunu düşünün: Harari’nin cemaatinde dünyanın en güçlü insanları da yer alıyor, onunla eski zamanlardaki hükümdarların kahinlerle kurduğu bağa emsal bir bağ kurmak istiyorlar. Mark Zuckerberg, Harari’ye insanlığın teknolojiyle bir ortaya mı geldiğini yoksa daha da mı bölündüğünü soruyor. IMF’nin genel müdürü doktorların gelecekte Evrensel Temel Gelir’e tabi olup olmayacağını öğrenmek için ona gidiyor. Avrupa’nın en büyük yayınevlerinden Axel Springer’in CEO’su, yayıncıların dijital dünyada başarılı olmak için ne yapabileceğine dair ondan tavsiye istiyor. UNESCO’dan bir temsilci ise COVID’in memleketler arası bilimsel işbirliklerine nasıl tesirleri olacağını ona danışıyor. Hepsi kendi otoritesinden feragat ederek Harari’nin yarım yamalak fermanlarına başvuruyor. Üstelik bu alanlarda uzman olan biri için bile değil, başta bilim olmak üzere pek çok mevzuda sahtekârlık yapan bir tarihçi için.

Zor vakitlerde yaşıyor, hayat ve vefatla ilgili sorulara karşılık arıyoruz. Beşerler sonraki pandemilerden, iklim değişikliğinden sağ çıkabilecek mi? Kendimizle ilgili her şeyi anlamanın sırrı genlerimizde mi? Teknoloji bizi kurtaracak mı, yoksa yok mu edecek? Bilge bir rehber (farklı alanlar ortasında cesurca gezinerek kolay, okunabilir, kendinden emin karşılıklar veren, bunların hepsini sürükleyici kitaplarla sunan bir cins peygamber) arayışı anlaşılır. Pekala, gerçekçi mi?

Pek birçoklarına nazaran bu soru değersiz, bu da beni endişelendiriyor. Harari’nin satış rekorları kıran kitabı Sapiens, maymunlardan gelen mütevazı başlangıcımızdan bizi tahtımızdan indirecek ve yok edecek algoritmaları keşfedeceğimiz geleceğe dek insan tipinin panoramasını sunuyor. 2014’te İngilizce yayımlanan kitap, 2019’a gelindiğinde elliden fazla lisana çevrilmiş, on üç milyondan fazla satmıştı. 2016’da CNN’e verdiği röportajda Barack Obama, tıpkı Gize Piramitleri üzere Sapiens’in de fevkalâde medeniyetimize derinlemesine bir bakış atmamızı sağladığını belirtti. Harari’nin bundan sonra yayımladığı iki kitap da çok satanlar listelerinde yer aldı: Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi ve 21. Yüzyıl İçin 21 Ders (Çev: Selin Siral, Kolektif Kitap, 2018). Kitapları bütün dünyada yirmi üç milyondan fazla sattı. Şu an yeryüzünün en aranan aydını olduğunu bile sav edebilir, hakikaten dünyanın her yerinde sahneleri şereflendiriyor, verdiği her konuşma için yüzlerce bin dolar kazanıyor.

Harari’nin bizi etkilemesinin nedeni söylediği gerçeklerin ya da araştırmacılığının değil kıssa anlatıcılığının gücü. Bir biliminsanı olarak karmaşık sorunları ilgi cazibeli ve dengeli bir öyküye uyarlamanın ne kadar sıkıntı olduğunun farkındayım. Alışılmış bilimin ne vakit sansasyon hevesine kurban gittiğini de anlarım. Yuval Harari gibilere (bir öbür örneği Kanadalı klinik psikolog ve YouTube gurusu Jordan Peterson) “bilim popülisti” diyorum. Bilim popülistleri yetenekli birer öykü anlatıcısı; kolay, duygusal açıdan ikna edici bir üslupla bilimsel “gerçeklerin” etrafına sansasyon dolu masallar örüyorlar. Anlatıları nüanslardan ve kuşkudan itinayla arındırılmış, bu da onlara palavradan bir otorite katıyor, kelamlarını daha da ikna edici hale getiriyor. Siyasetteki muadilleri üzere bilim popülistleri de birer yanlış bilgi kaynağı. Palavradan krizler yaratıyor, tahlil kendilerindeymiş üzere davranıyorlar. Yeterli anlatılmış bir öykünün ne kadar cezbedici olabileceğinin farkındalar, her vakit kitlelerini genişletmeye çalışırken öykülerinin arkasındaki bilimin şöhret ve nüfuz arayışına kurban gitmesi umurlarında değil.

Günümüzde güzel öykü anlatıcılığı son derece gerekli, fakat bilhassa iş bilime geldiğinde birebir vakitte her zamankinden daha riskli. Tıp, etraf, hukuk üzere kamuyu ilgilendiren pek çok kararın yanı sıra neye dikkat edeceğimizi, hayatımızı nasıl yaşayacağımızı bilim belirliyor. Toplumsal ve kişisel adımlarımız etrafımızdaki dünyayı anlamlandırma becerimizle şekilleniyor, gerçekten salgınlar konutlarımıza kadar gelmişken, iklim değişikliği de yoldayken bu kavrayışımızın niteliği her zamankinden değerli.

Popülist peygamberimizi ve onun gibileri sıkı bir kontrole tabi tutma vakti çoktan geldi.

Şaşırtıcı gelebilir, fakat Yuval Harari’nin çalışmalarındaki bilgilerin doğruluğu akademisyenler ve yayıncılar tarafından kâfi ölçüde değerlendirilmemiş. Oxford Üniversitesi’nde Harari’nin tez danışmanlığını üstlenen ve onun “Renaissance Military Memoirs: War, History and Identity, 1450-1600” isimli araştırması için gözetmenlik yapan Prof. Steven Gunn, son derece şaşırtan bir itirafta bulundu: Eski öğrencisi teyit sürecinden sıyrılmayı başarmıştı. 2020’de New Yorker’da yayımlanan yazısında Gunn, Harari’nin “Kimsenin burası yahut şurası yanlış diyemeyeceği kadar büyük sorular soralım,” diyerek uzman tenkitlerinin üzerinden birdirbir oynar üzere atladığını belirtmişti. “Kimse her bir şeyin manasının, herkesin tarihinin, geniş geniş tarih aralıklarının uzmanı” değildi.

Yine de Sapiens’teki bilgileri teyit etmek konusunda bahtımı denedim, sonuçta her şey o kitapla başlamıştı. Nörobilim ve evrimsel biyoloji çalışan meslektaşlarıma danışınca fark ettim ki Harari’nin yapıtı birçok önemli yanlışla dolu, gözardı edilecek üzere değiller. Kitapları kurgudışı olarak pazarlanıyorsa da anlatılarından kimileri hakikaten çok kurmacayı andırıyor, gerçek bir bilim popülistinin varlığına işaret ediyor.

Harari’nin cinsimizin besin zincirinin zirvesine sıçramasını, örneğin aslan üzere çeşitleri geçmesini anlattığı “Birinci Kısım: Bilişsel Devrim”i ele alalım: “Gezegendeki büyük avcıların birçok harika yaratıklar; milyonlarca yıl süren hâkimiyetleri sayesinde kendilerine fevkalâde derecede güveniyorlar. Sapiens ise adeta bir muz cumhuriyetinin diktatörü üzere. Daha yakın vakte kadar savandaki orta halli yaratıklar olduğumuz için hâlâ dehşet ve kaygılarla doluyuz, ve bu da bizi ziyadesiyle zalim ve tehlikeli kılıyor.”

Harari paragrafı şöyle sonlandırıyor: “Ölümcül savaşlardan etraf felaketlerine pek çok tarihî kötülük, bu çok süratli gerçekleşen sıçramadan kaynaklanıyor.”

Bir evrimsel biyolog olarak belirtmeliyim ki bu paragraf tüylerimi diken diken ediyor. Aslanların kendilerine güvendiğini nasıl anlıyoruz? Yüksek sesle kükremelerinden mi? Dişi aslanlardan oluşan bir kümesi bir ortaya toplamalarından mı? Patileriyle güçlü tokalaşmalarından mı? Harari bu sonuca saha araştırmalarıyla mı laboratuvarda deneyler yaparak mı ulaşmış? (Metinde kaynaklarına dair hiçbir ipucu yok.) Telaş insanları sahiden de zalim kılar mı? Harari şayet besin zincirinin doruğuna çıkmak için o kadar çabuk etmesek, bu gezegende savaşların da beşerden kaynaklanan iklim değişikliğinin de yeri olmayacağını mı ima ediyor?

Paragraf Aslan Kral’dan sahneleri andırıyor: Mükemmel Mufasa ufka hakikat bakıyor, Simba’ya ışığın dokunduğu her şeyin krallığına dahil olduğunu söylüyor. Yani Harari’nin kıssa anlatıcılığı göz alıcı ve sürükleyiciyse de bilimden mahrum.

Gelelim lisan sıkıntısına. Harari’nin argümanına nazaran “tüm maymun tipleri dahil pek çok hayvanın sesli lisanları vardır.”

On yıl boyunca marmoset maymunlarının sesli bağlantısını inceledim (zaman vakit benimle kurdukları irtibata, idrarlarını benden yana püskürtmeleri de dahildi). Doktoramı aldığım Princeton Nörobilim Enstitüsü’nde sesli davranışların nasıl evrimsel, gelişimsel, hudut hücreleriyle ilgili ya da biyomekanik olgulardan doğduğu üzerine çalıştık. Çalışmalarımız sayesinde maymunların irtibatının –insanların aksine– sinirsel ya da genetik kodlarına işlenmiş olduğuna dair dogmayı yıkmayı başardık. Hatta yavru maymunların da tıpkı insanların bebekleri üzere “konuşmayı”, ailelerinin de yardımıyla öğrendiğini keşfettik.

Tabii beşerlerle bütün bu benzerliklerine karşın maymunlara ilişkin bir “dilden” bahsedemeyiz. Lisan kurallara dayalı sembolik bir sistem, içindeki semboller dünyadaki insanlara, yerlere, olaylara ve temaslara referans veriyor, bir yandan da birebir sistemdeki öteki sembolleri çağrıştırıyor (başka sözcükleri tanımlayan sözcükler gibi). Maymunların alarm davetleriyle da kuşların ve balinaların müzikleriyle da bilgi transferi gerçekleşir, lakin biz –Alman filozof Ernst Cassirer’in dediği gibi– sembolik bir sistemin ele geçirilmesinin mümkün kıldığı “yeni bir gerçeklik boyutunda” yaşıyoruz.

Biliminsanlarının lisanın kökenleriyle ilgili farklı görüşleri varsa da öncülerinin öbür hayvanlarda da görülebileceği, lakin lisanın insanlara has olduğu konusunda herkes (Noam Chomsky ve Steven Pinker üzere dilbilimcilerden tutun, Michael Tomasello ve Asif Ghazanfar üzere primat bağlantısında uzman isimlere dek) hemfikir. Dünyanın her yerinde lisans düzeyindeki biyoloji derslerinde öğretilen, kolay bir Google aramasıyla erişilebilecek bir kural bu.

Meslektaşlarım da Harari’den razı değil. Biyolog Hjalmar Turesson, Harari’nin şempanzeler “birlikte avlanır, babunlara, çitalara ve düşman şempanzelere karşı omuz omuza gayret ederler” savının gerçek olamayacağına, zira çitaların ve şempanzelerin Afrika’nın birebir bölgelerinde yaşamadığına işaret ediyor. Turesson’a nazaran: “Harari tahminen de çitalarla leoparları karıştırıyor.”

Bunu bir detay olarak düşünürsek, çitalarla leoparlar ortasındaki ayrımı bilmek tahminen o kadar da değerli değildir. Sonuçta Harari insanların öyküsünü anlatıyor. Yalnız kusurları maalesef ki bizim çeşidimize de uzanıyor. Sapiens’in “Çağımızda Barış” isimli kısmında Harari, “Şiddetin azalması büyük ölçüde devletin yükselişiyle ilintilidir,” argümanını kanıtlamak için Ekvador’da yaşayan Waoranileri örnek gösteriyor. Bize diyor ki Waoraniler şiddete başvuruyor, zira “Amazon ormanının derinliklerinde ordusuz, askersiz ve hapishanesiz” yaşıyorlar. Waoranilerin bir vakitler dünyadaki en yüksek cinayet oranlarına sahip olduğu gerçek, lakin 1970’lerden bu yana bölgeye görece barış hakim. 2015’te Waoranilerle vakit geçiren bitki genetikçisi Anders Smolka’yla görüştüm. Smolka, ormanlarda Ekvador hukukunun geçerli olmadığını, Waoranilerin de polisleri ya da hapishaneleri olmadığını belirtti: “Hâlâ mızrakla birbirlerini öldürseler, eminim ki haberim olurdu. Bir eko-turizm projesi için orada gönüllüydüm, bu yüzden de konuklarımızın güvenliği çok değerliydi.” Yani Harari burada ırkçı ve şiddete başvurmaktan kaçınmayan polis devletlerini legalleştirmek için giderek geçerliliğini yitiren bir örnek kullanıyor.

Bu detaylar değersiz görünebilir, lakin her biri Harari’nin yıkılmaz bir temele sahipmiş üzere göstermeye çalıştığı yapının ufalanan kesimlerini oluşturuyor. Üstünkörü bir okumayla dahi epey kolay kusur çıkıyorsa, daha kapsamlı bir incelemeyle toptan reddedilecek ögelerin gözler önüne serileceğine inanıyorum[ii].

Harari sıklıkla geçmiş tasvirleriyle yetinmiyor, insanlığın geleceğine dair kehanetlerde bulunuyor. Kuşkusuz, herkes geleceğe dair spekülasyonlarda bulunmakta özgür. Doğal bu spekülasyonların aslı astarı olup olmadığını öğrenmek kıymetli, bilhassa de Harari üzere karar vericilerin kulak verdiği insanlardan geliyorlarsa. Yanlış iddialar gerçek sonuçlar doğurabiliyor. Umut dolu ebeveynleri yanıltarak genetik mühendisliğin otizmi yok edeceğine inanmalarına, ilerleme vadetmeyen projelere bir dolu para dökülmesine, bir de ne yazık ki pandemiler üzere tehditlere hazırlıksız yakalanmamıza neden olabiliyor.

Harari, 2017’de yayımlanan Homo Deus’ta pandemilerle ilgili şunları söylüyor[iii]: “Sonuçta AIDS ve Ebola üzere doğal felaketlerle çabada ibre insanlığın lehine dönüyor. (…) insan çeşidini gelecekte tehlikeye atacak büyük salgınların, acımasız bir ideolojinin takipçisi insanların şahsen kendi elinden çıkması işten bile değil. İnsanevladının doğal salgınlar karşısında çaresiz kaldığı çağ, muhtemelen sona erdi. Ne var ki o günleri mumla arayabiliriz.”

Keşke mumla arasaydık. Onun yerine resmi kaynaklara nazaran altı milyondan fazla insanı kaybettik, kimi varsayımlar ise bu sayının on iki ila yirmi iki milyon ortasında olduğunu belirtiyor. SARS-CoV-2’nin ister direkt yabanî tabiattan ister Vuhan Viroloji Enstitüsü’nden geldiğini düşünün, pandeminin “acımasız bir ideolojinin takipçileri” tarafından yaratılmadığı konusunda hemfikiriz.

Harari daha haksız olamazdı, tekrar de yeterli bir bilim popülistinin yapacağı üzere pandemi boyunca birçok programa çıkarak sözümona uzman görüşlerini paylaşmayı sürdürdü. NPR’da “hem epidemiyle hem de onun neden olacağı ekonomik krizle çaba etmekten” bahsetti. Christiane Amanpour’un programında “koronavirüs salgınından doğan soruları” yanıtladı. Sıra BBC Newsnight’a geldi, orada da “koronavirüse tarihi bir bakış açısı” sundu. Sam Harris’in podcast’i için işleri biraz değiştirdi, bize COVID’in “olası sonuçlarını” anlattı. Ayrıyeten Iran International’da Sadeq Saba’nın programı ve India Today’in E-Conclave Corona serisinin yanı sıra dünyanın her yerinden yığınla kanala çıkacak vakti buldu.

Fırsattan istifade uydurma bir kriz yaratmaya çalışan Harari, “deri altından gözetim” (itiraf etmeliyim ki bu hakikaten telaş verici bir kavram) ihtarları yapmaya başladı: “Bir zihin idmanı olarak varsayımsal bir devlet hayal edin, her vatandaşından günün 24 saati beden ısılarını ve kalp atış suratlarını takip eden biyometrik bir bileklik takmasını istesin.” Olumlu tarafından bakarsak, devletler bu bilgiyi kullanarak epidemileri günler içinde durdurabilir. Yalnız olumsuz tarafından bakarsak, devletlerin nezaret sistemlerini geliştirmiş oluruz, zira “bir görüntü izlerken beden ısıma, kan basıncıma ve kalp atış suratıma neler olduğunu takip edebilirseniz, beni neyin güldürdüğünü, neyin ağlattığını, bir de neyin sahiden sinirlendirdiğini öğrenebilirsiniz.”

İnsanların hisleri ve bu hisleri tabir etme biçimleri ziyadesiyle öznel ve değişken. Hisleri yorumlarken devreye kültürel ve kişisel farklar giriyor. Bağlamdan koparılmış (eski düşmanımız, yeni sevgilimiz ve kafein de kalbimizin daha süratli atmasına neden olabilir) fizyolojik ölçütlere bakarak hislerimiz hakkında çıkarımlarda bulunamayız. Birebiri beden ısısı, kan basıncı ve kalp atış suratından daha kapsamlı fizyolojik ölçütlere bakıldığında, hatta yüz hareketleri incelendiğinde dahi geçerli. Psikolog Lisa Feldman Barrett üzere biliminsanları, –uzun müddettir tersine inanılıyorduysa da– ıstırap ve öfke üzere hislerin bile üniversal olmadığını fark etti. Feldman Barrett, bu durumu şöyle açıklıyor: “Yüz hareketlerine içkin birer duygusal mana yok, kâğıttan yazı okumaya benzemiyor.” İşte bu yüzden insanların bilgili bir anda ne hissettiğini bilebilecek teknolojik sistemleri şimdi icat edemedik (belki bu sebeple o her şeyi okuyan, her şeyi bilen sistemleri hiçbir vakit yaratamayacağız).

Harari’nin savları bilimsel açıdan geçersiz olabilir, ancak yeniden de kestirip atılmamalı. Nörobilimci Ahmed El Hady’nin tabiriyle “dijital bir panoptikonda yaşıyoruz.” Şirketler ve devletler bizi daima gözetliyor. Şayet Harari gibilerinin bizi nezaret teknolojilerinin “bizi bizden çok daha âlâ bilebileceğine” ikna etmelerine müsaade verirsek, algoritmaların bizi manipüle etmelerine de müsaade vermenin önünü açarız. Bu da gerçek hayatta çok daha makus sonuçlara yol açar, kimin işe alınacağına ya da kimin güvenlik riski teşkil ettiğine algoritmanın sözümona muhakeme yeteneğiyle karar verilir.

Harari’nin spekülasyonları, zayıf bir bilim algısına dayanıyor. Örneğin biyolojik geleceğimize dair öngörüleri, temelini gen merkezli bir evrim görüşünden alıyor. Gerçekten bu fikir biçimi, onun üzere kamuya mal olmuş şahıslar yüzünden ne yazık ki kamusal söyleme de hakim. Bu çeşit indirgemecilik örnekleri gerçekliğin kolay bir portresini sunmakla kalmıyor, daha da berbatı tehlikeli yollara, öjeninin yetki alanına sapıyor.

Sapiens’in son kısmında Harari şunları söylüyor: “Neden Tanrı’nın tuvalinin başına geçip daha güzel bir Sapiens tasarlamayalım? Homo sapiens’in maharetlerinin, gereksinimlerinin ve isteklerinin genetik bir temeli var, üstelik Sapiens genomu farelerinkinden daha karmaşık değil (fare genomu yaklaşık 2,5 milyar nükleobaz, Sapiens genomu 2,9 milyar nükleobaz içeriyor, farenininkinden yalnızca yüzde 14 daha büyük). (…) Genetik mühendisliği dâhi fareler yaratabiliyorsa, neden dâhi beşerler yaratmasın? Tek eşli tarla fareleri yaratabiliyorsa, neden partnerlerine sadık beşerler yaratmasın?”[iv]

Genetik mühendislik sihirli bir değnek olsa gerçekten rahatlardık, bir sallamamızla zamparalar sadık eşlere, herkes de Einstein’a dönüşürdü. Maalesef bu türlü bir durum kelam konusu değil. Diyelim ki şiddetten uzak bir cins haline gelmek istiyoruz. Biliminsanları monoamin oksidaz A (MAO-A) geninin düşük düzeyde faaliyet göstermesini hırçın davranışlar ve şiddet dolu aksiyonlarla bağdaştırıyor, lakin – Harari’nin yapabileceğimizi tez ettiği üzere – “Tanrı’nın tuvalinin başına geçip daha âlâ bir Sapiens tasarlama” bahtımız olsa bile düşük MAO-A faaliyetine sahip herkesin şiddete meyilli, yüksek MAO-A faaliyetine sahip herkesin ise şiddetten uzak olacağını söyleyemeyiz. İstismarla dolu etraflarda büyüyenler, genleri nasıl olursa olsun çoklukla hırçınlaşıp şiddete başvuruyor. MAO-A faaliyetinizin yüksek olması sizi bu bahttan koruyabilir, lakin bu türlü olmak zorunda değil. Tersine, çocuklar sevgi dolu, desteklendikleri ortamlarda büyürlerse, düşük MAO-A aktivitesine sahip olanlar bile muvaffakiyete ulaşabiliyor.

Genlerimiz birer kukla ustası değil, bizi biz yapan olayları denetim eden ipleri ellerinde tutmuyorlar. Harari fizyolojimizi değiştirmekten, “mühendislik” aracılığıyla insanları sadık ya da akıllı yapmaktan bahsettiğinde, bizi oluşturan birçok genetik temelli olmayan mekanizmayı gözardı ediyor.

Zaten fizyolojimiz (bölünen, hareket eden, kendi yazgılarına karar veren, dokuları ve organları oluşturan hücreler) üzere donanımımızla bütünleşmiş üzere görünen bir şey bile sırf genlerle şekillenmiyor. Biliminsanı J. L. Marx, 1980’lerde – Sahra Altı Afrikası’nda yaşayan bir su kurbağası tipi olan – xenopuslar üzerinde yaptığı araştırmada “alelade” biyofiziksel olayların (hücrelerdeki kimyasal tepkiler, hücrelerin içinde ve üzerindeki mekanik basınç ve yerçekimi gibi) genleri açıp kapatabileceğini, hücrelerin yazgısını belirleyebileceğini keşfetti. Marx’a nazaran hayvanların vücutları, genlerin değişen fizikî ve çevresel olaylarla ortasındaki karmaşık bir dans sonucu şekilleniyordu.

Tat duyusunu ele alalım. Harari üzere birini okuyan, yenidoğanların davranışlarının büsbütün genleri tarafından belirlendiğini düşünebilir, sonuçta şimdi onların yetiştirilme şartlarından bahsetmemiz mümkün olmaz. Meğer araştırmalar, gebeliğin son trimesterinde bol bol havuç suyu içen bayanların altı aylık bebeklerinin, havuç aromalı mısır gevreğini başka bebeklere kıyasla daha çok sevdiğini gösteriyor. Bu bebeklerin havuç tadını sevmelerinin nedeni “havuç sevme” genleri değil. Anneler (biyolojik ya da üvey) bebeklerini emzirdiklerinde, yedikleri yiyeceklerin tatları sütlerine yansıyor, bebekler de bu yiyecekleri tercih etmeye daha yatkın oluyor. Bebeklerin yiyecek tercihleri, onlara annelerinden miras kalıyor.

Nesillerdir yeni doğum yapmış Koreli annelere kâse kâse yosun çorbası içmeleri, Çinli bayanlara ise zencefil ve sirkeyle haşlanmış domuz ayağı yemeleri telkin ediliyor. Böylece Koreli ve Çinli çocukların kültürlerine has yiyecek tercihleri, “zencefil yiyen” ya da “sirke aşeren” genlere gerek kalmadan gelişebiliyor.

Günümüz dünyasında nerede yaşarsak yaşayalım, işlenmiş şeker tüketiyoruz. Daima yüksek şeker tüketimine dayalı bir beslenme sistemi, olağandışı yeme alışkanlıklarına ve obeziteye neden olabiliyor. Biliminsanları, hayvan modellerini inceleyerek bunu mümkün kılan bir moleküler düzenek tespit etti. Yüksek şeker tüketimi içeren beslenme sistemleri, PRC2.1 isimli bir kompleks proteini aktive ediyor, o da tat nöronlarını yine programlamak ve tatlı hissini azaltmak için gen sözünü düzenliyor, hayvanları uyumsuz beslenme sistemlerine hapsediyor. Bu örnekte beslenme alışkanlıkları gen tabirini değiştirip (“epigenetik yine proglamlamanın” bir örneği) kişiyi sıhhatsiz tercihlere yöneltiyor.

İnsanın yetiştirilme biçimi yaradılışını, yaradılışı da yetiştirilme biçimini etkiliyor. Burada bir ikilik kelam konusu değil, bu tertip daha çok Möbius şeridini andırıyor. Homo sapiens’in maharetlerinin, gereksinimlerinin ve isteklerinin oluşması Harari’nin anlattığından çok daha karmaşık (ve doğal incelikli!).

Bunu da en düzgün, genetik bilimciler Eva Jablonka ve Marion J. Lamb Evrimin Dört Boyutu[v]adlı kitapta anlatıyor: “Maceraperestlik, kalp hastalığı, aşın şişmanlık, dindarlık, eşcinsellik, utangaçlık, aptallık ya da zihnin yahut bedenin sergilediği rastgele bir özellik için farklı bir genin var olduğu görüşünün genetik düzlemde yeri kalmamıştır. Psikiyatr, biyokimyacı ya da genetikçi olmayan (ama yeniden de genetikle ilgili sorunlarda kendilerini dikkate kıymet bir rahatlıkla söz edebilen) birçok bilimci hâlâ genleri kolay nedensel etkenler olarak gösterseler ve kendilerini dinleyenlere her türlü sorun için süratli tahlil vaadinde bulunsalar bile, bu beşerler aslında bilgisi yahut niyeti kuşkulu olan propagandacılardan diğer bir şey değildir.”

Harari’nin saikleri gizemini koruyorsa da biyolojik tasvirlerinin –ve geleceğe dair tahminlerinin– arkasında Larry Page, Bill Gates ve Elon Musk üzere pek çok Silikon Vadisi teknoloji uzmanının yönlendirdiği bir ideoloji var. Onlar algoritmalar bizi kurtaracak mı yoksa yok oluşumuza mı yol açacak konusunda hemfikir olmayabilirler. Tekrar de hepsi dijital hesaplamanın aşkın gücüne inanıyor. Musk, 2020’de New York Times’a verdiği bir röportajda şunları söylemişti: “Yapay zekânın insanlardan katbekat daha zeki olduğu bir geleceğe gerçek ilerliyoruz, bu da önümüzdeki beş yıl içinde gerçeğe dönecek.” Musk yanılıyor. Algoritmalar işlerimizi elimizden almayacak, dünyayı ele geçirmeyecek, yakın bir vakitte (belki de hiçbir zaman) insanlığın sonunu getirmeyecek. Yapay zekâ uzmanı François Chollet’nin algoritmaların bilişsel bağımsızlığa sahip olma ihtimalleriyle ilgili söylediği üzere, “Günümüzde ve yakın gelecekte bu iş sadece bilim kurgu yapıtlarında mümkün.” Silikon Vadisi’nin anlatılarını tekrar eden bilim popülisti Harari, bir sefer daha palavradan krizler yaratıyor. Daha da berbatı, dikkatimizi algoritmaların gerçek zararlarından, başıboş bırakılmış teknoloji dalının elde ettiği güçten öbür istikametlere çekiyor.

Homo Deus’un son kısmında Harari, bize yeni bir dini muştuluyor: “Veri Dini”. Bu dinin mensupları (Harari onlara “Dataistler” diyor) kainatın tümünü bilgi akışı olarak algılıyor. Her organizmayı birer biyokimyasal data işlemcisi olarak görüyor, insanlığın “kozmik görevinin” her şeyi bilen, her şeye kadir, bizi bizden düzgün anlayan bir bilgi işlemcisi yaratmak olduğuna inanıyorlar. Harari’ye nazaran bu kıssanın en mantıklı sonucu da algoritmaların hayatımızın tümünün denetimini ele geçirmesi, kiminle evleneceğimize, hangi mesleği seçeceğimize, nasıl yönetileceğimize karar vermesi (Tahmin edebileceğiniz gibi Silikon Vadisi de Bilgi Dini’nin bir merkezi).

Bize Dataistlerin görüşlerini aktaran Harari, “Homo sapiens köhne bir algoritmadan ibaret,” diyor: “Nihayetinde insanların tavuklardan ne üzere bir üstünlüğü var ki? Yalnızca, bilgi akışları tavuklarınkine nazaran çok daha karmaşık bir örüntü üzerinden sağlanıyor. Beşerler daha çok bilgiyi absorbe edip, daha uygun algoritmalarla işleyebiliyor. (…) Pekala, o vakit beşere kıyasla daha fazla bilgiyi absorbe edip daha aktif işleyebilen bir bilişim sistemi oluşturduğumuzda, tıpkı insanın tavuktan üstün olması üzere, bu sistem de beşerden üstün olmayacak mı?”

Oysa insan cicilerini giymiş bir tavuk değil, hatta tavuktan her manada üstün dahi değil. Temelinde tavuklar, en azından görme duyusu kelam konusuyken, insanlara kıyasla “daha fazla bilgiyi absorbe edebilir, daha aktif işleyebilir”. İnsanların retinalarında kırmızı, mavi ve yeşil dalga uzunluklarına hassas fotoreseptör hücreler bulunuyor. Tavukların retinalarında ise bunlara ek olarak hem mor dalga uzunlukları – ve birtakım morötesi ışınlar – için koni hücreler hem de hareketi daha uygun takip edebilmelerini sağlayan özel reseptörler var. Beyinleri tüm bu fazladan bilgiyi işleyebilecek donanıma sahip. Tavukların dünyası bizim aklımızın almayacağı kadar gösterişli ve parlak renklerle dolu bir cümbüş. Bununla tavukların insanlardan güzel olduğunu söylemeye çalışmıyorum (ortada yarış filan yok), derdim nasıl beşerler emsalsiz biçimde “insan” ise, tavukların da emsalsiz biçimde “tavuk” olduğunu anlatabilmek.

Tavuklar da beşerler da algoritmalara indirgenemez. Beyinlerimizin birer hacmi var, dünyada yer kaplıyorlar. Davranışlarımız, dünyevi ve bedensel faaliyetlerimizden doğuyor. Canlılar olarak etrafımızdaki bilgi akışlarını absorbe edip işlemekle yetinmiyoruz, daima kendi etrafımızı (ve birbirimizin çevrelerini) değiştiriyor, tekrar yaratıyoruz. Evrimsel biyolojide bu sürece “niş inşası” deniyor. Kunduzlar akarsulara barajlar inşa ettiklerinde göletler oluşuyor, öteki tüm organizmalar da göletlerin bulunduğu bir dünyada yaşamak zorunda kalıyor. Kunduzlar yüzyıllar boyunca dayanan sulak alanlar yaratabiliyor, altsoylarının maruz kalacağı seçilim baskısını değiştirerek tahminen de evrimsel süreçte değişime neden oluyorlar. Homo sapiens olarak diğer hiçbir cinsin olmadığı kadar esneğiz, etrafımıza ahenk sağlama ve onu dönüştürme hünerimiz inanılmaz. Yaşama biçimlerimiz bizi algoritmalardan farklılaştırmakla kalmıyor, tıpkı vakitte algoritmaların kime âşık olacağımız, gelecekteki işlerimizde nasıl performans göstereceğimiz[vi] ya da kabahat sürece eğilimimizin olup olmadığı üzere toplumsal davranışlarımızı isabetli varsayım etmesini neredeyse imkansız hale getiriyor.

Harari kendisini objektif bir muharrir olarak göstermeye dikkat ediyor. Bize kendi görüşünü değil Dataistlerinkini aktardığını belirtme zahmetine giriyor. Sonra da büyük bir çakallık yapıyor. Diyor ki Dataistlerin görüşleri “kulağa birinci etapta çok tezli, hatta delice gelse de bilimsel etrafları çoktan tesiri altına almış bir yaklaşımdan bahsediyoruz”. Dataistlerin görüşlerini mutlaklık kazanmış üzere sunarken (sonuçta “bilimsel etrafları çoktan tesiri altına almış”) beşerler algoritmadır savının “nesnel” bir gerçek olduğundan, bir de insanlığımıza ayrılmaz halde bağlı olduğu için – daha uygun algoritmalar tarafından alınan kararların pasif muhatapları olarak – eskiyeceğimiz günlerin kaçınılmazlığından bahsediyor. Bu genellemeyi destekleyen dipnotlara baktığımızda da referans verdiği dört kitaptan üçünün müellifinin biliminsanı olmadığını görüyoruz; biri müzik prodüktörü, biri trend iddiacısı, biri de yayıncı[vii].

İnsanlığın yazgısıyla ilgili evvelce belirlenmiş hiçbir şey yok. Bağımsızlığımız kozmik karmadan filan değil, Google’ın icat edip Facebook’un mükemmelleştirdiği yeni bir ekonomik model yüzünden yavaş yavaş yok oluyor. Para kazanmak için bizi manipüle etmenin yeni yollarını bulan bir kapitalizm tipi bu. Toplumsal bilimci Shoshana Zuboff bu ekonomik modele “gözetim kapitalizmi” diyor. Nezaret kapitalizmini kuran ve geliştiren şirketler (Google, Facebook, Amazon, Microsoft ve diğerleri) yaşamak, çalışmak ve eğlenmek için giderek daha fazla bel bağladığımız dijital sistemleri icat ediyor. Kârlarını maksimize etmek için internetteki hareketlerimizi tüm detaylarıyla takip ediyor, bu bilgileri kullanarak davranışlarımızı şekillendiriyorlar. Ellerindeki dijital platformlar, birer yan eser olarak iklim inkârcılığının, bilime karşı şüpheciliğin ve politik kutuplaşmanın yayılmasına yol açan yankı odalarının yaratılmasına katkıda bulundu. Düşmana bir isim veren ve insan elinden çıktığını (doğal bir süreç ya da teknolojik açıdan kaçınılmaz olmadığını) belirten Zuboff, onunla nasıl savaşabileceğimizi de gösteriyor. İddia edebileceğiniz gibi Silikon Vadisi, Harari’nin tersine Zuboff’tan pek hazzetmiyor.

Ekim 2021’de Harari, Sapiens’in çizgi roman uyarlamasının ikinci cildini yayımladı. Sırada Sapiens çocuk kitabı, sarmalayıcı bir tecrübe sunan Sapiens Live ve Sapiens’ten esinlenen bol sezonlu bir dizi var. Popülist peygamberimiz yeni müritlerini – ve natürel şöhretin ve nüfuzluluğun yeni doruklarını – aramayı sürdürüyor.

Harari bizi kıssa anlatıcılığıyla tavladıysa da çalışmalarına yakından bakınca sansasyon uğruna bilimi feda ettiği, önemli maddi yanlışlar yaptığı, spekülasyonlara dayalı şeyleri mutlakmış üzere sunduğu görülüyor. Argümanlarını neye dayandırdığı meçhul, çünkü kitaplarında kâfi ölçüde dipnot ve referansa yer vermemesinin yanı sıra kendisininmiş üzere sunduğu fikirleri ortaya atan düşünürlerin[viii] hakkını teslim etmek konusunda da ziyadesiyle elisıkı davranıyor. Hepsinden tehlikelisi ise nezaret kapitalistlerinin anlatılarını tekrarlıyor, onların ticari menfaatleri uğruna bizim davranışlarımızı manipüle etmelerini kolaylaştırıyor. Hem günümüzdeki krizlerden hem de gelecekte karşılaşacaklarımızdan kurtulmak için Yuval Noah Harari’nin tehlikeli popülist bilimini şiddetle reddetmeliyiz.

---

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Darshana Narayanan’ın Current Affairs’ta yayımlanan yazısından çevrilmiştir.

---

[i] Yazıdaki tüm Sapiens alıntılarında, Ertuğrul Genç’in çevirisiyle yayımlanan kitaptan (Kolektif Kitap, 2015) faydalanıldı.
[ii] Harari’nin çalışmalarının bilimsel geçerliliğine dair kaygılarım, ilhamını Anand Giridharadas’ın çok satan kitaplar listelerinin bir öteki gediklisine (Jared Diamond’ın imzasını taşıyan Krizdeki Uluslar İçin Dönüm Noktaları) getirdiği tenkitlerden alıyor. Giridharadas, Diamond’a şu soruyu yöneltiyor: “Eğer sana ufak ve orta ölçekli şeylerde güvenemezsek, yükseklerden uçan kitapların müelliflerinin temel muhtaçlığı olan yerlerde, yani büyük, denetim etmesi güç tezlerde nasıl güveneceğiz?” Giridharadas birebir vakitte kurgudışı kitapların uzmanlar tarafından teyit edilmesinin kaide olduğunu belirtiyor, ben de işin kuralının bu olmadığını öğrenince şoka giriyorum.
[iii] Yazıdaki tüm Homo Deus alıntılarında, Poyzan Işık Taneli’nin çevirisiyle yayımlanan kitaptan (Kolektif Kitap, 2017) faydalanıldı.
[iv] Homo Deus’tan benzeri bir paragraf: “Ölümcül genleri ıslah etmek bir sefer mümkün olduğunda, tüm kodu tekrar yazarak geni güzelleştirmek dururken neden yabancı bir DNA’yı aktarma zahmetine katlanalım ki? Sonrasında tıpkı mekanizmayı yalnızca ölümcül genleri ıslah etmek için değil otizm, zeka geriliği yahut obezite üzere daha az ölümcül hastalıklardan sorumlu genleri güzelleştirmek için de kullanabiliriz.”
[v] Bu alıntıda, Mehmet Doğan’ın çevirisiyle yayımlanan kitaptan (Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2007) faydalanıldı.
[vi] McDonald’s, Kraft-Heinz, Boston Consulting Group ve Swarovski üzere şirketlerdeki işler için milyonlarca insan algoritmalar tarafından elense de algoritmaların iş performansını iddia edebileceğine dair hakemli yayınlarda yayımlanmış hiçbir çalışma yok. Princeton Üniversitesi’nden bilgisayar bilimci Arvind Narayanan, algoritmik eleman seçme hizmetleri sunan şirketleri (başta HireVue ve Pymetrics geliyor) alenen “madrabazlıkla” suçladı.
[vii] Harari’nin referans verdiği kitaplar şunlar: Kevin Kelly, What Technology Wants (New York: Viking Press, 2010); César Hidalgo, Why Information Grows: The Evolution of Order, from Atoms to Economies (New York: Basic Books, 2015); Howard Bloom, Global Brain: The Evolution of Mass Mind from the Big Bang to the 21st Century (Hoboken: Wiley, 2001); Shawn DuBravac, Digital Destiny (Washington: Regnery Publishing, 2015.)
[viii] Harari’nin yapıtlarına denk gelen sıradan bir okur, kitaplardaki tüm fikirlerin ona ilişkin olduğunu düşünebilir. Halbuki Harari’nin kurduğu teorik çerçeveler, çoğunlukla diğerlerinin evvelce paylaştığı görüşleri hatırlatıyor. Örneğin dini ve seküler ideolojiler ile Pokémon Go oyunu ortasında kurduğu alaka, Slovenyalı filozof Slavoj Žižek’in hem özgünü 2017’de yayımlanan Kendini Tutamayan Boşluk: İktisadi-Felsefi Köşelikler (Çev: Barış Engin Aksoy, Metis Yayınları, 2019) kitabında hem de ondan evvel, derslerinden birinde yaptığı karşılaştırmaya ziyadesiyle benziyor. Homo Deus’un bir kısmını Dataizme ayıran Harari, “dataizm” terimini ortaya atan gazeteci David Brooks’a da 2015’te Dataizm isimli bir kitap yayımlayan Steve Lohr’a da referans vermiyor.