“Z jenerasyonu protestoları” sözü, geçen yılın en fazla aşındırılan siyasi klişelerinden biriydi. 2025’te dünyanın dört bir yanında gençler sokaklara çıktı, kimileri hükümetlerini devirmeyi bile başardılar. Kenya ve Endonezya’dan Meksika ve Peru’ya, Bulgaristan’dan Nepal ve Fas’a kadar uzanan bu hareketler birçok vakit birbirini yankıladı; birbirlerinin taktiklerini, sloganlarını, hatta görsel ögelerini ödünç aldı. One Piece adlı manga serisinden alınmış korsan bayrağı da dahil olmak üzere, birçoğu birebir görsel lisan etrafında birleşti, bu kümelerin birden fazla kendisini alenen “Z kuşağı” diye tanımladı. Pekala, bu etiket gerçekten ne manaya geliyor? Tüm bu ayaklanmalar ne kadar sonuç üretebildi?
Bu protestolardan kuşaklar bağlamında kelam etmek yanlış değil, gereksiz. If We Burn: The Mass Protest Decade and the Missing Revolution [Yanmak Kıymetine: Kitlesel Protestoların On Yılı ve Kayıp Devrim] kitabının müellifi Vincent Bevins, “En az 200 yıldır sokak seferberliklerini (yalnızca gençler olmasa da) büyük ölçüde gençler yürütüyor,” diyor. Protestocuların örgütlenmek için interneti kullanması, milletlerarası medya bunu daima çarpıcı ve orijinal bir gelişmeymiş üzere sunsa da, hiç şaşırtan değil. Herkes neredeyse her şey için interneti kullanırken, bu türlü gün üzere ortada olanı lisana getirmeye değmez. Gençlerin mesela ilan levhaları ya da posta güvercinleriyle örgütlenmesi daha dikkat cazibeli olurdu.
Dijital araçlara yönelik bu takıntı, pekâlâ aldatıcı denebilecek tipten bir habercilik anlayışına yol açtı. Geçen ekim ayında, genç Nepallilerin Discord üzerinden yeni başbakanlarını seçtiklerini sav eden manşetler deverana girmişti. Halbuki Vincent Bevins’e nazaran olan biten oburdu: “Nepal’de uzun müddettir faaliyet gösteren bir sivil toplum kuruluşu başbakanlık için düşündüğü bir ismi orduya iletti, ordu da ülkenin siyasi elitinden birinin atanmasını onayladı.” Discord bu süreçte elbette kullanılmış olabilir, lakin olup bitenler Batılı yorumcuların büyük heyecana kapılarak hayal ettiği “tekno-ütopyacı dijital demokrasi” hiç değildi. Arap Baharı’ndan bu yana birçok ayaklanmada olduğu üzere en son kelamı daima ulusal ordular söyledi.
“Z nesli protestoları” tabiri, bu hareketlerin ortaklaştığı ögeler hakkında bize neredeyse hiçbir şey söylemiyor. Vincent Bevins’in de işaret ettiği üzere, hareketlerin kimileri elbette benzeri bir şablonu paylaşıyor: Görece küçük bir protesto gösterisi sert bir müdahaleyle karşılaşınca daha geniş bir seferberliği tetikliyor, seferberlik de daha ağır bir müdahaleyle bastırılıyor. Bu protestoların yaşandığı ülkeler genç nüfusun çoğunluğu oluşturması üzere kimi ortak özelliklere sahip, protestocular da yolsuzluk, işsizlik, yoksulluk, gereğince kaynak ayrılmayan kamu hizmetleri üzere şikayetleri lisana getiriyor. Lakin bu şartlar dünya genelinde öylesine yaygın ki protestoların neden bilhassa bu ülkelerde, bilhassa bu anlarda patlak verdiğini açıklamakta neredeyse hiçbir işe yaramıyor. Vincent Bevins, “Eğer bu insanların hükümetlerinin kendilerini temsil etmediğine ve yaşadıklarından daha uygun bir hayatı hak ettiklerine inandıklarını söylüyorsanız, bu iki tabirin de esasen insanlığın yaklaşık yüzde 99’u için geçerli olduğunu düşünüyorum,” diyor.
Z neslinin yekpare bir bütün olmadığı, Nepal’deki ayaklanmadan sonra ayan beyan görülebiliyor. Nepal, önümüzdeki baharda yapılacak seçimlere kadar süreksiz bir idarenin işbaşında olduğu huzursuzluk yaratan bir belirsizlik halinde yaşıyor. Protestolar sürerken bir Z Nesli fraksiyonu hükümetin derhal devrilmesini istiyor; Gen Z Front, The Gen Z Movement Alliance ve Council of Gen Z kümelerinin da ortalarında bulunduğu bir başka kesim de seçimleri beklemeyi tercih ediyor. Bu görüş ayrılıkları sadece yaş faktörüyle açıklanamaz. Vincent Bevins’in de hatırlattığı üzere, “Gençlik bir siyasi yönelim değildir, hele Endonezya, Madagaskar ve Fas kadar birbirinden farklı ülkelerden kelam ediyorsak hiç değildir.”
Nepal’de en az 76 kişi hayatını kaybetti, bunların yaklaşık yarısı polis tarafından vurularak öldürüldü. Protestoların hala sürdüğü Fas’ta, yetkililer eylemcilere cezaevinde azap yapmak ve hareketçilerin adil yargılanma hakkını tanımamakla suçlanıyor. Kenya’da polisler en az 65 kişiyi öldürdü; hükümetin aksiyonları bastırmak gayesiyle dijital sansür ve çevrimiçi tacizi kapsayan organize bir kampanya yürüttüğü sav ediliyor. Endonezya’da polisler protestocuları dağıtmak için coplarla müdahale etti ve biber gazı kullandı, Filipinler’de de güvenlik güçleri azap yapmakla ve orantısız güç kullanmakla suçlanıyor.
Tüm bunların karşılık bulup bulmayacağını söylemek için şimdi erken. Nepal’de protestocular hükümeti devirmiş olsa da protestonun önderleri daha sonra karar alma süreçlerinin dışında bırakıldıklarını lisana getirdi. Madagaskar’daki ayaklanma, seçkin bir askeri birliğin idareye el koymasıyla sonuçlandı; bu askeri birlik evvelki hükümette yer almış bir ismi yeni önder olarak atadıktan sonra Z nesli eylemcilerinin başkanları de tekrar hareketlere başlayacakları uyarsında bulundu. 2010’lar ve sonrasının tarihi, gençlerin öncülük ettiği seferberliklerin birden fazla vakit daha da baskıcı güçler tarafından doldurulan iktidar boşlukları yarattığına işaret ediyor. Vincent Bevins, “Bu hareketlerin birçoklarında protestocular sonuçtan hiç de şad kalmadı,” diyor.
Öte yandan, geçen yıl maksat alınan hükümetlerin bir kısmı —tedirgin oldukları aşikar— şimdiden kimi ödünler vermeye başladı. Madagaskar’ın yeni cumhurbaşkanı, protestoları başlangıçta tetikleyen su ve elektrik kesintilerini gidermeyi vaat etti. Fas hükümeti protestocuların temel taleplerinden kimilerini yerine getirmek emeliyle, sıhhat ve eğitime ayrılan harcamalarda 15 milyar dolarlık bir artışı da içeren yeni bir istihdam programını kısa mühlet evvel açıkladı. Lakin (ülkenin alan koduna atıfla adlandırılan) GenZ 212 isimli aksiyoncu küme temkinli, yaptığı açıklamada “Bu tedbirler, yolsuzluk ve çıkar çatışmalarına karşı kararlı adımlarla desteklenmelidir,” dedi. Kenya hükümeti tartışmalı bir vergi tasarısını geri çekti, ancak genç protestocuların lisana getirdiği daha büyük taleplere hala karşılık vermiş değil. Gerçek bir değişim yaşanmadan, bu ülkelerin birçoklarında huzursuzluğun sürmesi mümkün görünüyor.
2010’larda gençlerin öncülük ettiği protestoların tarihinden çıkarılabilecek dersler de var. Vincent Bevins bu hareketlere katılmış hareketçilerle söyleşiler yaparken tekrar tekrar karşılaştığı ögelerden biri güçlü örgütlenmeye sahip olmanın değeriydi; zira birinci patlamanın tesiri geçtikten sonra talepleri lisana getirmenin ve siyasi seçkinler üzerinde baskı kurmanın en tesirli yolu buydu. Bevins, “Bu, ülkelerindeki gidişatı değiştirmeye kalkışırken risk alan ve hayatlarını ortaya koyan bir kuşaktan sonrakilere kimi derslerin aktarılmasına da imkan tanıyor,” diyor.
Bu protestoların hepsinin birebir yıl içinde patlak vermesi tesadüf değil. Her hareketin bir sonrakini tetiklediği “bulaşıcılık” tesirinden kelam edilebilir; üstelik bu hareketleri doğuran şartlar, neredeyse dünyanın her yerinde gençleri etkiliyor. One Piece’ten alınan korsan bayrağı bu protestoları siyasal açıdan açıklamıyor olabilir, lakin temelli bir duyguyu yakalıyor: sistemin hileli olduğuna dair ortak kanaati ve sistemi yüksek sesle kamusal alanda reddetmenin hâlâ mana taşıdığına dair inancı temsil ediyor. Z nesli protestolarını nasıl isimlendirirsek isimlendirelim, gördüklerimiz bunlarla sonlu kalmayacak.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından James Greig’in Dazed’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
